لاپەڕەی نووسەر

author photo
د. سەنگەر سەیدقادر

لێكۆڵەر لە ناوەندی ئیمارات بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی

بڵاوکراوەکانی نووسەر

ئایا كورد لە ڕۆژ ئاوا بەشێكە لە ستراتیژی ئەمەریكا؟

سیاسی

لەدوای كۆتای هاتنی جەنگی جیهانی دووەم و هاتنە سەر كاری " ئیزن هاوەر"ی سەرۆكی ئەمەریكا لەساڵی ١٩٥٣، ستراتیژی ئەمەریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر سێ پایەی سەرەكی ڕاوەستاوە، كە یەكەمیان پاراستنی ئەمن و ئاسایشی ئیسرائیلەو پایەی دووەمیش نەوت و غازەو لە كۆتای ساڵانی نەوەدەكان و ڕاگەیاندنی پڕۆژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە لە لایەن ئەمەریكاوە ئاوی شیرین و ڕێڕەوە ئاوییە جیهانییەكانی وەك ( نۆكەندی سوێس - گەرووی هورمزو - گەرووی بابل مەندەب ) بوون بە پایەی سێیەمی ستراتیژی ئەمەریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

پەكەكە و ئیسرائیل لە دوژمنایەتییەوە بۆ دۆستایەتی

سیاسی

ناكۆكیەكانی پەكەكەو ئیسرائیل مێژوویەكی ٣٦ ساڵەی هەیەو دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٨٢، كاتێك ئیسرائیل هێرشی كردە سەر لوبنان‌و شاری بەیروتی داگیر كرد، پەكەكە شان بە شانی حیزبوڵاو سوپای حافز ئەسەدو بزوتنەوەی فەتح شەڕی دژی ئیسرائیل ڕاگەیاندو بە پێی ڕاپۆرتی دەزگای هەواڵگری موساد پەكەكە بەشدار بووە لە كوشتنی ٣٠ سەربازی ئیسرائیلداو هەر لەو جەنگەدا پەكەكە زیاتر لە٥٠ قوربانی داوە.

هەر هاوڵاتیەكی هەرێم نزیكەی ٤هەزار و ٢٠٠ دۆلار قەرزدارە

ئابووری

قەرزەكانی ئەمەریكا بۆ ساڵی ٢٠١٨ نزیكەی ٢١ ترلیۆن و ٥٠٠ ملیار دۆلاربووە كە بەراورد بە ساڵی ١٩٩٨ بە ڕێژەی سەدا ٤٠٠% زیادی كردوەو هەر هاوڵاتیەكی ئەمەریكی ٦٥ هەزار و ٥٠٠ دۆلار قەرزارە.

ستراتیژی نوێی ئەمەریكاو ئایندەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

سیاسی

 ‎پرۆژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە لە ساڵی ٢٠٠٢ لەسەردەمی جۆرج بۆشدا ڕاگەیانرا، ئامانجی پرۆژەكە داڕشتنەوەی سنوری وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەپاندنی هەیمەنەی ئەمەریكاو پاراستنی ئاسایشی وزەو ئاسایشی ئیسرائیلە.

 ئه‌بوبه‌كر به‌غدادى له‌ كوێیه‌و خه‌ریكى چییه‌؟

سیاسی

 ‎ داعش لە ساڵی ٢٠١٤ تا ساڵی ٢٠١٥، توانی دەست بەسەر یەك لەسەر سێی خاكی عێراق و نیوەی خاكی سوریادا بگرێت‌و ژمارەی چەكدارەكانی گەیاندە زیاتر لە سەد هەزار چەكدار كە زیاتر لە سی هەزاریان لە وڵاتانی ئەوروپا وئاسیاو ئەفەریقا  خۆیان گەیاندە ڕیزەكانی داعش‌و لەسەر دەستی ئەبوبەكر بەغدادی، خەلافەتی ئیسلامی لەسەر خاكی سوریاو عێراق ڕاگەیاند.    

 جیهان له‌به‌رده‌م جەنگی جیهانی سێیەمدایه‌

سیاسی

 ‎پێش دوو ساڵ دۆناڵد ترامپ دەسەڵاتی كۆشكی سپی گرتە دەست‌و لەیەكەم وتاریدا ڕایگەیاند كە دەیەوێت جیهان بگۆڕێت‌و شكۆ بۆ ئەمەریكا بگەڕێنێتەوە، لەڕووی كرداریشەوە ترامپ بەڵێنەكانی جێ بە جێكردو ئاڕاستەی ڕووداوە جیهانیەكانی گۆڕی،  لەسەر ئاستی ناوخۆش لە مێژووی ئەمەریكادا هیچ سەرۆكێك هێندەی ترامپ ڕوون و ئاشكراو بێپەردە نەبووە، لە هەمان كاتدا هیچ سەرۆكێكی ئەمەریكا هێندەی ترامپ جێگەی مشت و مڕ نەبووە، بە جۆرێك لە دوو ساڵی یەكەمی دەسەڵاتیدا ٦٧ وەزیرو بەرپرسی گەورەی ئیدارەی ئەمەریكا دەستیان لە  كاركێشاوەتەوە.

كیشوه‌رى ئه‌فه‌ریقا ده‌كوڵێت

سیاسی

 ‎هۆزی ماسای لە وڵاتی تەنزانیا ئەفسانەیەكیان هەیە دەڵێ ( ڕۆژێك دێت بە هۆی بەرزبونەوە پلەی گەرمای زەوییەوە هەموو سپى پێستەكان دەمرن، چونكە بەرگەری ئەو گەرما كوشندەیە ناگرن و ئەوكات ڕەشپێستەكان دەسەڵاتی تەواوی جیهان دەگرنە دەست و جیهان یەك ڕەنگ دەبێت و ڕەش دەبێتە ڕەنگی ئازادی و ژیان و دەسەڵات ).

ئێران پلانی هێرشكردنە سەر ئەمەریكای داڕشتووە

سیاسی

بەپێی ڕاپۆرتی دەزگای هەواڵگری ئەمەریكا ئێران ئامادەكاریی و پلانی داڕشتوە بۆ هێرشكردنە سەر ئامانج و بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا لە وڵاتانی كەندا و عێراق و سوریا و یەمەن و لوبنان.

هنری كیسنجەر: دەنگی تەقەی جەنگی جیهانی سێهەم دێ

سیاسی

 دەنگی تەقەی جەنگی جیهانی سێهەم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبیسترێت، بەڵام كەڕەكان خۆیان بێئاگا كردووەو نایبیستن، ئەمە بەشێكە لە وتارە بەناوبانگەكەی هنری كسینجەری وەزیری پێشوتری دەرەوەی ئەمەریكا كەلە ٢٠١٥/١٠/١٦ لە ڕۆژنامەی وۆل ستریت جۆرناڵدا بڵاوی كردەوە لە ژێر ناونیشانی ( ڕێگاكانی ڕێگریكردن لە .هەرەسهێنانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست)

 پڵنگە ڕەشەكەی عومه‌ر بەشیر، سوودان به‌ره‌و كوێ ده‌بات؟

سیاسی

محه‌مه‌د حه‌میدتی، دەسەڵاتداری یەكەمی ئێستای سودانەو بە پڵنگە ڕەشەكەی عومه‌ر بەشیرو عه‌بدولفه‌تاح سیسییەكەی سودان ناسراوە، چونكە بە هەمان شێوەی كۆتایپێهێنانی خۆپیشاندانەكانی ئیخوان، حه‌میدتیش بە هەمان سیناریۆی سیسی كۆتای بە خۆپیشانداناكانی سودان هێناو دەیەوێت بە زەبری هێز دەسەڵاتی سودان . ‎پڵنگە ڕەشەكەی بەشیر كێیە؟

لێكه‌وته‌كانی هێرشكردنه‌ سه‌ر كه‌شتییه‌ نه‌وتییه‌كانی ده‌ریای عومان

سیاسی

‎دوو ڕۆژ له‌مه‌وبه‌ر، هێرشكرایە سەر دوو كەشتی نەوت هەڵگر لە كەنداوی عومان بە دوری ١٤ كیلۆمەتر لە كەناراوەكانی ئێرانەوە، كە نەوت و مادەی پترۆكیماویان هەڵگرتبوو لە ڕێگادا بوون بۆ یابان.بەپێی ڕاپۆرتە سەرەتاییەكان، هێرشەكان لە ڕێگەی هێرشی موشەكییەوە ئەنجامدراون و لە ئێستاشدا پەنجەی تۆمەت بۆ ئێران درێژدەكرێت كەلە پشت هێرشەكانەوە بووە.

بۆچی ئێران دەیەوێت جەنگ هەڵبگیرسێنێت؟

سیاسی

دوای ١٦ كاتژمێر لە خستنە خوارەی فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوانی ئەمەریكی، ئەمشەو حوسیەكانی یەمەن بە فڕۆكەی بێفڕۆكەوان هێرشیان كردە سەر فڕۆكەخانەی جازانی سعودیەو تا ئێستا زیانەكانی نەزانراوە، ئەم هێرشە دوای هەڕەشەكانی كۆنگرێس و دۆناڵد ترەمپ دێت لە ئێران، بەوەی ئێران سزای خستنە خوارەوەی فڕۆكە .ئەمریكییەكە وەردەگرێت

ئیسرائیل و سیناریۆكانی دوای داعش

سیاسی

 كۆبونەوەو ڕێكەوتنی سەرۆكی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەی ئەمەریكاو ئیسرائیل و ڕووسیا بە سەر پەرشتی ناتانیاهۆ لە قودس، بۆ دوو ئامانج بوو، كە دەرپەڕاندنی .ئێرانە لە سوریاو پاراستنی ئاسایشی ئیسرائیل و سەرپێخستنی ڕێكەوتنی سەدەیە، بەڵام لەپشت گەرم وگوڕی ئەم پەیوەندیانەوە نهێنی گەورە هەیه‌

بۆچی ئەردۆگان بەردەوام باس لە ساڵی٢٠٢٣ دەكات؟

سیاسی

بەپێی ڕێكەوتنی لۆزان، توركیا خاوەن سەروەری تەواو نییە، بەڵكو كۆمەڵێك مەرج و كۆت و بەندی بەسەردا سەپێنراوە كە لە ٩٤ ساڵی ڕابردوودا ڕێگربووە لەوەی ببێتە .دەوڵەتێكی خاوەن دەسەڵاتی فراوان و خەونی زیندوكردنەوەی خەلافەتی لێ قەدەغەكراوە

بۆچی عادل عەبدولمەهدی فەرمانی هەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبی دەرکرد؟

سیاسی

 ئێوارەی ئەمڕۆ عادل عەبدولمەهدی، سەرۆكوەزیرانی عێراق بڕیاریدا میلیشیاكانی حەشدی شەعبی هەڵوەشێنێتەوەو تەواوی بارەگاو نوسینگەكانیان دابخەن و لە كایەی سیاسی دور بكەونەوە، عادل عەبدولمەهدی مۆڵەتی تاكۆتای ئەمانگەی داوە بەو میلیشیانە بۆ داخستنی بارەگاكانیا لەتەواوی شارەكانی عێراق و چونە ژێر چەتری .سوپای عێراقی

ئەمەریکا لەبەردەم مەترسییەکی گەورەی ناوخۆییدا

سیاسی

 بەپێی ڕاپرسی ناوەندی ئاماری (Gallup pool) هەستی نیشتمانی ئەمەریكییەكان ئەمساڵ لە سەردەمی دەسەڵاتی ترەمپدا بۆ نزمترین ئاستی لە مێژوودا دابەزیووە، .كە لە ڕابردودا هاوشێوەی نەبووە

خەونەکەی قەزافی وەدیهات

سیاسی

 دوای ٨ ساڵ لە كوژرانی قەزافی، ئەمڕۆ ئەو خەونەی كە بەهۆیەوە كوژرا هاتەدی، وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئەفەریقا كە ژمارەیان ١٥ دەوڵەتەو دانیشتوانەكەیان نزیكەی ٣٨٥ میلیۆن كەسە، دوێنێ لە كۆبونەوەی لوتكەی " ئەبوجا"دا وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئەفەریقا بڕیاریاندا دراوی هاوبەشی ئەفەریقی (ئەفرو) لە سەرەتای ساڵی داهاتووە٢٠٢٠ .بخەنە بواری جێبەجێكردنەوەو بانكی ناوەندی ئەفەریقا دابمەزرێنن بۆ خۆدەربازكردن لە هەیمەنەی فەرەنسا

بۆچی باڵێکی یەكێتی بەشداری حكومەت ناكات؟

سیاسی

بەشدارینەكردنی ئه‌و باڵەى یه‌كێتى له‌ حكومه‌تدا كه‌ به‌ باڵى نزیك له‌ ئێران ناسراون‌و كه‌ بەهێزترین باڵی یەكێتی و خاوەن بڕیاری كۆتایین، بڕیارێكی سەرپێی یان فریودانی ئەو نییە، چونكە ئەم باڵە لە ساڵی ١٩٨١ هەتا ئێستا خاوەن بڕیاری كۆتایین لە ناو یەكێتیدا، ئەم بڕیارەش بەوردی لێكۆڵینەوەی لێكراوە ئەوكات ئەم .هەڵوێستەیان وەرگرتووە

بۆچى جه‌مال عه‌بدولناسر له‌ ئیخوان هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌؟

سیاسی

 لە میسر مێژووی سەر هەڵدانی گروپە چەكدارییە ئیسلامییەكان هاوكاتە لەگەڵ دامەزراندنی ڕێكخراوی ئیخوان موسلیمیندا لە ساڵی ١٩٢٧، كە ئەو ڕێكخراوە ساڵی ١٩٣٤-١٩٣٦ گروپی چەكداری نهێنی دروستكرد كە ئەركیان كردنە ئامانجی هێزەكانی بەریتانیا و هێزە ئەمنییەكان و سوپای پادشای میسر بوو، سەركردەی ئەوباڵە .سەربازیەی ئیخوان جەمال عه‌بدولناسر بوو كە دواتر بوو بە سەرۆككۆماری میسر  

ئەردۆگان توشی نەخۆشییەکی مەترسیدار بووە

سیاسی

ئەستەمە هەفتەیەك، یان مانگێك تێپەڕ بووبێت و ئەردۆگان بەرەیەكی نوێی ململانێی نەكردبێتەوە، پێیوایە ململانێكان پێگەی خۆی و توركیا لەسەر ئاستی ناوچەكە بە هێز دەكات، بە پێچەوانەی ئەحمەد داود ئۆغڵۆی هاوڕێیەوە كە خاوەنی تیرۆری ( توركیای بێ كێشە و ململانێ لە پێناو گەشەپێدانی ئابوریدا ) هەر بۆیە توركیای .سەردەمی دادود ئۆغلۆ بە یابانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەناسرا  

پرۆژەیه‌كى ئیسرائیلیی نەخشەی ناوچەكە دەگۆڕێت

سیاسی

سعودیە بۆ یەكەمینجارو دوای ٧١ ساڵ لە دامەزراندی ئیسرائیل بە فەرمی ئاسمانی خۆی بە ڕووی فڕۆكە ئیسرائیلیەكاندا كردەوە، بەپێی ڕاپۆرتی ڕۆژنامەی جیرۆلیزمی ئیسرائیل نەخشەى هێڵی شەمەندەفەری تەلئەبیب - قودس - حیجاز ( مەككە و مەدینە) تەواو بووەو لە چوارچێوەی پرۆژەی ئابوری نیۆمی سعودیەدا دەخرێتە بواری .جێبەجێكردنەوە پرۆژەی هێڵی شەمەندەفەری قودس - حیجاز؟ پرۆژەی هێڵی شەمەندەفەری قودس - حیجاز دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی عوسمانیەكان

كێن ئەوانەی دەیانەوێت جەنگ هەڵبگیرسێنن؟

سیاسی

 ئەمڕۆ ترەمپ ڕایگەیاند لەگەڵ ئێراندا هەنگاوی باشیان بڕیوە لە گفتووگۆ و دانوستان و ئەمەریكا نایەوێت ڕژێمی ئیسلامی ئێران بڕوخێنێت، بەڵام ئایا ترەمپ گوتارەكەی ڕەنگداوەی كردارەكانیەتی لە ئیستادا، یان تەواو پێچەوانەیە؟