به‌هادین نوری: 27 ساڵه‌ پارتی‌و یه‌كێتی به‌ناوی قه‌ومیه‌ته‌وه‌ بازرگانی ده‌كه‌ن

یه‌كێتی‌و پارتی ته‌زویر ده‌كه‌ن‌و سه‌ركه‌وتووش ده‌بن

به‌هادین نوری: 27 ساڵه‌ پارتی‌و یه‌كێتی به‌ناوی قه‌ومیه‌ته‌وه‌ بازرگانی ده‌كه‌ن

1700 خوێندراوەتەوە

دیداری، بڕوا كه‌مال‌و كۆژین سدیق


له‌م دیداره‌ تایبه‌ته‌دا له‌گه‌ڵ " دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین"، به‌هادین نوری سیاسه‌تمه‌داری كورد، باس له‌ ئه‌زموونی 27 ساڵی ده‌سه‌ڵاتی كوردی ده‌كات‌و ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ كورد به‌سه‌ركردایه‌تی پارتی‌و یه‌كێتی هیچی بۆ ناكرێت‌و ناگات به‌هیچ، ده‌شڵێت كه‌ له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا، پارتی‌و یه‌كێتی ته‌زویر ده‌كه‌ن‌و سه‌ركه‌وتوو ده‌بن.

 

دیبلۆماتیك: یەکەم ئاشنایەتی ئێوە بەحیزبی شیوعی کەی بوو، وە چۆن پەیوەندیت کرد بە حیزبی شیوعی‌و لەڕێگەی كێوه‌بوو؟


بەهادرین نوی: لەئەسڵدا من لە گوندی "تەکیه‌"ی قەرەداغ لەدایک بووم، له‌ ١١ی شوباتی ساڵی١٩٢٧، چواردە ساڵی سەرەتایم لەگونددا بەسەر بردووە، دوای مردنی باپیرم باوکم عائیلەکەی گواستەوە بۆسلێمانی، لەسلێمانی چوومە مەکتەبی ئێواران‌و له‌ خوێندن بەردەوامبووم تاکو سێی دواناوەندیم تەواوکردو گەیشتمە چواریش، لەدوای نیوەی ساڵ قوتابخانەم جێهێشت، ئه‌و وه‌خته‌ گەوره‌بووم، لەساڵی ١٩٤٨ تەمەنم گەیشتبوە ٢١ساڵ کەقوتابخانەم جێهێشتوو خۆم شاردەوە لەترسی حکومەتی ڕژێمی پاشایەتی، لەساڵی ١٩٤٦لەتەمەنی ١٩ساڵیدا چوومە ناو حیزبی شیوعی‌و ئاشنایەتی من بەهۆ گەنجەکانی ناو سلێمانی بوو، یەکیان ئەبینی‌و تەعاروفیان هەبوو لەگەل یەکتری، وە من زۆربەی شیوعییەکانی ناو سلێمانیم ئەناسی، لەڕێگەی (غەفور کەریم )وە په‌یوه‌ندیم كرد به‌ حیزبی شیوعییه‌وه‌، غەفور کەریم کادری حیزبی شیوعی بوو من کاتێک چووم ، ئه‌و لەسەرەتاییەکانی حیزبی شیوعی بوو.

 

دیبلۆماتیك: ئێوه‌ كه‌ لەبنەماڵەیەکی ئاینی بوون‌و باوکتان مەلابوو، چی وای لە ئێوەکرد بچنە ڕیزەکانی حیزبی شیوعی؟

بەهادین نوری: زروفی سیاسی ناو سلێمانی وایکرد کە ببیەنە حیزبی شیوعی، ئێمە زۆرێک لە کوڕە مەلاکان شیوعیبوین، بۆنموونە بۆت ئەهێنمەوە باوکم‌و باپیرم هەموویان مەلای ناوداربوون، بەڵام خۆم بووم بەشیوعی، بارودۆخی وڵات ئەو وەختە جەنگی جیهانی بوو یەکێتی سۆڤیەت تەرەفێک بوو ئەڵمانیای هیتلەری تەرەفێکیتربوو، دنیا هەموی لەزروفی حەرب دابوو، ئەوە هۆکاربوو بۆئەوەی خەڵک ڕابکێشی بۆسیاسەت، جەوێکی سیاسی بەربڵاو لەناو وڵاتدا دروستبوو، ئەو جەوە هەمووکەسی ڕادەکێشا بۆسیاسه‌ت، ئەوە وای لێکردم ببم بەحیزبی شیوعی.

 

دیبلۆماتیك: کاتێک حیزبی شیوعی دروستبوو، بەشێکی زۆر لە کوردەکان ڕۆڵێکی گرنگیان گێرا لەحیزبی شیوعیدا، ئایە چیتان کرد لە بەرژەوەندی کورد؟


بەهادین نوری: بەڵێ کردمان من لەساڵی ١٩٤٩ بۆ ١٩٥٣ سکرتێری حیزب بووم، لەساڵی ١٩٥٢ بەرنامەی حیزبی شیوعیم گۆڕی، چوار یان پێنج خاڵم گۆڕی خاڵێکیان ئەوەبو کەتۆمارم کرد دانان بەمافی چارەنوسی گەلی کوردا لەعێراق، ئەوەم خستە ناو بەرنامەی حیزبی شیوعی، لەوەش زیاتر نە ئەکرا.

 
دیبلۆماتیك: ئێوە لەدیمانەیه‌كدا دەڵێن پەشیمانم کە زووتر وازم لەحیزبی شیوعی نەهێنا ئەم زوویر بوونه‌ت له‌ حیزبی شیوعی بۆچی دەگەڕێتەوە؟

بەهادین نوری: من کاتم دیاری کردبوو، دەڵێم دەبولە ساڵی ١٩٧٥ وازم لەشیوعی بێهێنایە، من لەیاداشتەکانم وتوومە دەشیڵێم من کێشەم لەگەڵ شیوعیەت یان مارکسیزم نەبوو، لەبەر ئەوە دەمووت دەبوایە وازم بهێنایە، چونکە بۆم دەرکەوت لە ساڵی ١٩٧٥ کە حیزبی شیوعی بوو بە پاشکۆی نیزامی ڕژێمی سەدام حسێن، لەبەر ئەوە دەبو ئەوکات واز لەحیزبی شیوعی بێنم، جارێکیتریش لەبەشی دووه‌م یاداشتەکانمدا نوسیوومە کەبڵاوم نەکردۆتەوە، دەڵێم دەبوو لەساڵی 1983 واز لەحیزبی شیوعی بهێنم، چونکه‌ لەساڵی ١٩٨٣ دەرکەوت کە حیزبی شیوعی سەربەخۆیی سیاسی لەدەستداوەو بووە بەپاشکۆی پارتی لەبەر ئەوە دەبوو وازم بێنایە.

 

دیبلۆماتیك: لەساڵی ١٩٩٤ حیزبێکی تازە دروست دەکەیت بەناوی" بزوتنەوەی دیموکراسیخوازانی کوردستان" ئامانج لەم حیزبە تازەیە چیبوو؟

بەهادین نوری: ئەوەبوو کەوا هەوڵبدەین کە کۆمەڵگەی کوردی ببێتە کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی هاوشێوەی کۆمەڵگەی ئەوروپا، وەک کۆمەڵگای سویدی‌و هۆڵه‌ندی‌و، سەنگافور کە وڵاتێکی ئیسلامی بچووکە، وەک ئەڵمانیاو فەڕەنسا، ئێمەش ئێستە موحتاجین بەبوونی دەسەڵاتێکی لەو بابەتە، نەک دەسەڵاتی قەومی وەک پارتی‌و یەکێتی دروستیان کردوە، ٢٧ساڵە تیجارەتی لەپاڵدا دەکەن، نەک وە ڕژێمی ئیسلامی کە حیزبە شیعە ئیسلامییەکان لەعێراق دروستیان کردووەو لەپاڵیا تیجارەت دەکەن.
ئێمە ئەو وەختە ئەمان ویست کە هەوڵبدەین کۆمەڵگەی کوردی ببێتە کۆمەڵگەیەکی دیموکراتخواز وه‌ك نیزامی ئەو وڵاتانەی کە دیوکراسیخوازن .

 

دیبلۆماتیك: دەمەوێت سەبارەت بە بارودۆخی ئێستای هەرێم بپرسم، پێتانوایە هەڵبژاردنەکانی ئەمجارەی پەرلەمانی کوردستان، گۆڕانکاری دروست دەکات؟ ئایە پێتانوایە، هێشتا دەنگدان‌و هەڵبژاردن بتوانن گۆڕانکاری دروستبکەن لەهەرێمی کوردستان؟

بەهادین نوری: پێش چه‌ند ڕۆژ له‌مه‌وبه‌ر له‌ وتارێكدا نوسیوومەكه‌ چاوەڕێی گۆڕانکاری ناکەم، چونکە پارتی‌و یەکێتی تەزویر دەکەن‌‌و سەرکەوتووش دەبن، لەبەر ئەوە ده‌سه‌ڵات لەدەستی ئەوانە، باوەڕم نییە گۆڕانکاری دروستبێ، شتێک دروست دەبێ ئەویش جوزئییە، بەڵام گۆڕان کاری نەوعی دروست نابێ.

دیبلۆماتیك: ئەزموونی ۲۷ ساڵی دەسەڵات و حکومڕانی کوردی چۆن هەڵدەسەنگێنی؟

بەهادین نوری: لەزۆر نوسیندا هەڵم سەنگاندوە، ٢٧ساڵەکە عیبارەتە لەئەزمونی دزی‌و گەندەڵکاری‌و فەسادی ئیداری، ئەزموونی هەموو خراپەکارییه‌ك، چونکە ئەوانەی حکومڕانبون توانیویانە دەست بەسەر حکومدا بگرن، خۆیان بسەپێنن‌و مەسڵەتی شەخسی خۆیان لەسەرو هەموو شتێکەوە بێ، لەبەر ئەوە ئەم ٢٧ساڵە نەتیجەیەکی جدی نییە خەڵک باسی بکات‌و مەتحی بکات، هەر دەسەڵاتدارانبوون بەملیارلێرو خەڵکیش موچەكه‌ی وەرناگرێ، وە موچەکەی بووە بە نیوو موچە یان کەمتر، خەڵک لەحاڵێکی خراپدایە خەڵک کارەبای ناتەواوە، خەدەماتی نییە ئەوەی کە ئەیبینین هەمووی هاوارێتی لەدەستی، لەبەر ئەوە ئەم ئەزموونە بەڵگەیە لەسەر ئەوە کەوا بەعەقڵیەتی قەومی یا بەعەقڵیەتی ئیسلامی، ئەم وڵاتە قەت ڕزگار ناکرێ، نەقه‌ومییەکان ئەتوانن نە ئیسلامیەکان ئەتوانن نەشیوعی‌و نە چەپەکان ئەتوانن لەم قۆناغەدا ئەتوانن هیچ بکەن.

چەپەکان لەسەدەی پێشووەوە جەماوەرێکی زۆریان لەگەڵبوو، ئێستە بوون بەشتێکی پەراوێزی بچووک ناتوانن کورسییەکی پەڕلەمان بێنن وایان لێهاتوە، قەومییەکان نەیان توانی سەد ساڵە لەعێراقدا چوارساڵی عبدولکەریم قاسم نەبی، عێراق سەربەخۆ نەبووە، عێراق هه‌میشه‌ لەژێر دەستی ئەم‌و ئەو بووە، بۆیە ٢٧ساڵی حکومڕانی ناتەندروست بووە، نە قەومی توانی ده‌سه‌ڵات بکات نە ئیسلامی توانی حوكم بکات، هەردووکیان فه‌رشەلیان هێنا، چەپەکانیش کە ئەوکات خەڵکیان لەگەڵبوو، نەیاتوانی بچنە دەسەڵات، تاکو خەڵک تاقیان بکاتەوە، بەڵام پوکانەوە بە بێئەوەی هیچ ببێ پوکانەوە چەپەکان، ئێستە یەک شت ماوە کە تەنها ئەوە جێی ئومێدە ئەوەیە کەوا ئێمەش داوابکەین كه‌ کۆمەڵگەیەکی وەک کۆمەڵگەیەکی ئەوروپامان هەبێت، بۆ کۆمەڵگەیەکی دیموکرات خەبات بکەین.

 

دیبلۆماتیك: لەسەر ئاستی ناوچەکەو لای وڵاتانی زلهێزی دونیا، پێگەو بارودۆخی کورد لە چ ئاستێکدایەو ئایندەی کورد چۆن دەبینی؟

بەهادین نوری: یەکەم ئەم ٢٧ساڵە ئیسپاتی کرد کە کورد بە سەرکردایەتی پارتی‌و یەکێتی لەم وڵاتە هیچی بۆناکرێ‌و بەهیچ ناگات.
مەسەلەی کورد پرسێکی ڕەوایە، حەتمەن لەئایندەدا سەردەکەوێت، کورد زووبێت یان درەنگ مافی خۆی وەردەگرێ، مافەکەیشی ئەگەر لە چوارچێوەی عێراق بێ، یاخود لەجیابونەوەدابێ، هەردوو ئەگەرەکە هەیە، میللەتی کورد دەبێ بڕیار بدات لەسەر ئەوە لەئایندەدا، ئەوانەی قیادەی کوردیان کرد، خراپەکاری زۆریان کردووە زەرەری زۆریان داوە لە پرسی کورد.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك