ئیبراهیم مه‌لا زاده‌: پۆستی سه‌رۆككۆمار بۆ كورد فلسێك ناهێنێت

ئیبراهیم مه‌لا زاده‌ ده‌رباره‌ی پێگه‌و ڕۆڵی كورد له‌ به‌غدادو پۆستی سه‌رۆككۆمار ده‌دوێت

ئیبراهیم مه‌لا زاده‌: پۆستی سه‌رۆككۆمار بۆ كورد فلسێك ناهێنێت

1260 خوێندراوەتەوە

له‌م دیداره‌دا له‌گه‌ڵ دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین، توێژه‌رو مامۆستای زانكۆ، ئیبراهیم مه‌لا زاده‌، باس له‌ ڕۆڵ‌و پێگه‌ی كورد له‌ حكومه‌تی عێراقدا ده‌كات‌و ئاماژه‌ش به‌وه‌ ده‌كات نه‌ك پۆستی سه‌رۆككۆمار، به‌ڵكو پۆستی سه‌رۆكوه‌زیرانیش بۆ كورد فلسێك ناهێنێت.

 

دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین: زیاتر لە کابینەکانی پێشوو، پرسی پێکهێنانی حکومەتی نوێی عێراق، پڕ پڕە لە ململانێ‌و کێشمەکێشی جیاواز، بەم دۆخەوە چۆن لە چوارساڵی ئایندەی ئەم کابینەیەی حکومەتی عێراق دەڕوانن؟ یاخود پێتانوایە جیاوازی لە کابینەکانی پێشوو چیدەبێت؟

ئیبراهیم مه‌لا زاده‌: بەر لەوەی بچمە سەر وەڵامی پرسیارەکان، بەگرنگی دەزانم، چوارچێوەی تێزەکەم بۆخوێنەر ڕۆشن بکەمەوە. لەو ڕووەشەوە، ڕێگام بدە با شرۆڤەکردنەکەم لە چوارچێوەی پرسیارێكی دیکەدا دەسنیشان بکەم، ئەویش ئەوەیە داخۆ بەغدا بۆکورد چی دەگەیەنێت؟ مۆتیڤەکانی گەڕانەوەی چەندبارەی کورد بۆ بەغدا چین؟


کەی زانیمان ئەو پرسیارانە وەڵام بدەینەوە، ئەوکات باشتر لەهەموو ئەو پرسیارانەی جەنابت تێدەگەین و وەڵامییان ئاسان دەبێت.
ئێستا دەبێ پرسیارەکە بەجۆرێکی دیکە بکەین؛ ئایا بەغدا داگیرکەری کوردستانە، یان پێتەختی نیشتمانی کوردە؟ ئەگەر بڕیاربێت پێتەختی نیشتمانی کورد بێت، ئەوا زۆر بەئاسانی دەتوانین وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانەمان دەست دەکەوێت. بەڵام ئەگەر بڕیار بێت بەغدا پێتەختی داگیرکەری کوردستان بێت، ئەوا سیحری وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە بەتاڵ دەبێتەوە.

ئێستا، هەموو ئاماژەکانی بزووتنەوەی سیاسی کورد لەبەغداد پێمان دەڵێن کە بەغدا پێتەختی نیشتمانی هەموو عێراقییەکانە بە کوردیشەوە. لەو چوارچیوەیەشدا، ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە نوخبەی سیاسی کوردی، لە قەیرانێكی فیکری‌و مۆراڵی گەورەدان. بۆ؟


چونکە، لەلایەك ئیشکالییەتی هەرە گەورە لە وتاری سیاسی کورد دایە. لەوتاری سیاسی کوردیدا، بەغداد هێشتا داگیرکەرە، بەڵام لەڕەفتارەکانی ئەو نوخبەیەدا بەغداد نەك هەر داگیرکەر نییە، بەڵکو پێتەختی سەرەکی کوردیشەو بۆخۆیان بەکردەوە هاوڕێ‌و هاوکاری عەرەبەکانن‌و سوێند بە یەکێتی خاکی عێراق دەخۆن. لەو پڕۆژە قانونییانەش بەشدار دەبن کە پەیوەندی بە بەسڕەو سەماوە و حیللەو بەغدادو رومادی‌و موسڵیشەوە هەیە. لەهەمان کاتیشدا، ئەو نوخبەیە خۆی بە نوێنەرایەتی کورد دەزانێت، کەچی قانونەکانی تایبەت بە کورد لەبەغدا دەرناچن، بەڵکو لە پەرلەمانی کوردستان دەردەچن. لەو لایەشەوە عەرەب هیچ بەشدارییەکییان لەداڕشتنی قانونەکانی هەرێمدا نییەو دەستەڵاتییان لەناوخۆی هەرێمی کوردستاندا بستێك بڕ ناکات.

 

وەفدی پارتی لە شاری نەجەف

 
بۆیە پەیوەندی کوردو بەغداد پڕە لە ئیشکالییەت، پڕە لە پرسیاری گەورە. هەر ئەمەشە بەردەوام عەرەبەکان توڕە دەکات. ئەوان هەمیشە ئەوە دووبارە دەکەنەوە کە نوێنەر و بەرپرسانی کورد لە بەغداد کار بۆ سەرکەوتن و بنیاتنانی عێراق ناکەن، بەڵکو عێراق وەکو چێڵێکی شیردەر تەماشا دەکەن. ئەمەش لەڕووێکەوە ڕاستەو ئەو دۆخە هەڵواسراوەی پێگەو مانەوەی کورد لە بەغداد کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر هاوکێشەی سیاسی دەوڵەت کردووەو عێراق بەوجۆرە سیاسەتە هەرگیز بیناناکرێت‌و هەمیشە بەلاوازی دەمێنێتەوە.

بەهەرحاڵ، بالێرەدا بەپێی ئەو ڕەفتارەی کە حیزبە کوردییەکان نمایشی دەکەن‌و بەهەڵەداوان دەچنەوە بەغدا، لەچوارچێوەی ئەو تێزەی سەرەوەدا وەڵامی پرسیارەکانت بدەمەوە.


عێراق هەر لەرۆژی دروستکردنییەوە پڕە لەکێشەی سیاسی‌و ململانێیەکی هەمیشەیی لەپێناو ناسنامەی ئەو دەوڵەتە. دەوڵەتێك کە کێشەی ناسنامەی هەبێت، چۆن کێشەی پێکهێنانی حکومەتی نابێت؟ بۆیە هاوکێشەکان هەمیشە بەئاڵۆزی دەمێننەوەو هەموو پێکهاتەکانی حکومەت بەجۆرێکی جیاواز دەبینرێن، چونکە له‌ عێراق سێ پێکهاتەی ناجۆرو جیاوازو ناکۆكی هەن. ئێستا عێراق لەسەر بنەمای دوو تائیفەو لەبەرامبەریشدا دوو نەتەوەی جیاواز بیناکراوەتەوە. دوو تائیفەکان سوننەو شیعەن، دوو نەتەوەکەش کورد عەرەب. ئەگەر جیاوازی عەرەبی شیعەو سوننە تەنها مەزهەب بێت، ئەوا جیاوازی کورد و شیعە مەزهەب و نەتەوەن. بۆیە، ئەم جیاوازییە، هەمیشە دۆخێكی ناسەقامگیر بەهەموو کابینەکان دەدات.

وێڕای ئەوەی کە فاکتەری دیکەش هەن. عێراق دوای جەنگی ٢٠٠٣ هەموو دامەزراوەکانی ڕووخان، بەتایبەتیش دامەزراوەی سوپا. ئێستا سوپا بەچارەكی حەشدی شەعبیش سام و هەیبەتی نیە، بێجگە لەوەی کە لەواقیعدا حەشدی شەعبی هەموو جومگەکانی عێراقی لەبەردەستدان، جومگەکانی حەشدی شەعبیش لەبەردەستی ئێرانی ئیسلامی دان. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە چارەنوسی عێراق لەبەردەستی ئێران دایە.

 

 

لەو چوارچێوەیەشدا، عێراق وەکو حکومەت لەبەردەم دوو ئەگەر دایە:


یەکەم: یان ئەوەتا دەبێ مل بۆ ئەوە بدەن کە عێراق ببێتە سێ هەرێمی فیدراڵی و سێ حکومەتی هەرێمی دروست ببن‌و پەرلەمانی خۆشیان ببێت لەپاڵ ئەوەشدا، پەرلەمانێكی فیدراڵی دروست ببێت کە نوێنەرایەتی تەواوی پێکهاتەکان بکات، لەگەڵ ئەنجومەنێکی فیدراڵی کە هەر سێ پێکهاتەکە بەیەکسانی نوێنەرایەتییان لەو ئەنجومەنەدا ببێت‌و هیچ بڕیارێك بەبێ ڕەزامەندی هەرسێ لایەن، تێپەڕ نابن. ئەو کاتە جۆرێك لە سەقامگیری بۆ دەستەڵاتی فیدراڵی دروست دەبێت‌و پێکهاتەکان زیاتر بە کێشە ناوخۆییەکانییانەوە خەریك دەبن‌و ناگوازرێنەوە بۆ دەستەڵاتی فیدراڵی. هەر هێزێكی سەر بەو سێ پێکهاتەیە هەژموون‌و دەستەڵاتییان لەناو خۆی هەرێمی فیدراڵیدا قەتیس دەبن و سوپایەکی یەکگرتووش بۆ پاراستنی سنوورەکان دەبێت.


دووەم: بەردەوام بوونی پێکهاتەی سیاسی و سەربازی و ئابووری عێراق وەکو ئێستا، ئەگەرەکانی هەرەسهێنانی ئەو سیستمە ڕۆژبەڕۆژ بەهێز دەکات، یان بەلانی کەمەوە هەمیشە بە لاواز و فشۆڵ دەیهێڵێتەوە. سیستمی سیاسی عێراقی ئێستا شتێكی ڕێزپەڕو کرێتە. نەعێراق سیستمێكی فیدراڵییە، نە هەرێمیش لەپێکهاتەیەکی فیدراڵی دەچێت.

 

دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین: بەشداری ئەمجارەی کورد لە حکومەتی نوێی عێراقدا، پاش ڕیفراندۆم‌و ڕووداوی ۱٦ ی ئۆکتۆبەرە، بڕواتانوایە ئەم دوو ڕووداوە کاریگەرییان لەسەر پێگەو ڕۆڵی کورد لە بەغداد دەبێت؟

ئیبراهیم مه‌لا زاده‌: عێراق تا ئێستاش لەژێر هەژموونی ئەمریکاو ئێران دایە. ئەو دوو وڵاتەش بەرژەوەندی هاوتەریب‌و دژبەیەکییان هەن. ئەمریکا هەمیشە ئەوەی نەشاردۆتەوە کە ئەوان پێکهاتەیەکی کوردی بەهێزییان لەناو عێراق دەوێت. ئەوەش زۆر مانا هەڵدەگرێت.


ئەمریکا پێویستی بە یاریکردنە لەناو عێراق. هەمیشە پێویستی بە مەقاشێکە لەناو عێراق لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندییەکانی، کوردیش بەبێ بەرامبەر و بەخۆشحاڵییەوە ئەو ڕۆڵە دەگێڕێت. بۆیە تا بۆی بکرێت، پێی باشە هەر سێ پێکهاتەی کورد و سوننە و شیعە بەجیاوازی بمێننەوە بۆ ئەوەی هەمیشە هەوڵی یەکخستنەوەیان بدات و لەو نێوەندەشدا پاراستنی بەرژەوەندییەکانی مسۆگەر بکات. ئەوە ڕاستە پاراستنی ئەو جیاوازییە لەبەرژەوەندی کورد دایە، بەڵام لەبەرژەوەندی ئایندەی کورددا نییە، چونکە ئەگەری گۆڕینی ئەو باڵانسە، هەمیشە لەئارادایە.


هەرچی ئێرانە، وەکو باخچەیەکی دواوەی ماڵەکەی خۆی تەماشای عێراق دەکات. هەر غەڵبەغەڵبێك، یاخود دابەزاندنی گاردەکانی ئەو لەپارێزگاری ئەو باخچەیە، یا هەر جۆرە ناسەقامگیرییەك کاریگەری بۆ ناوخۆی ماڵەکە دەبێت. لەو چوارچێوەیەشدا، ئێران هەمیشە یاری لەسەر جیاوازییەکان دەکات، بەتایبەتی لەناوخۆی ماڵی شیعە بۆ ئەوەی جڵەوی پێکهاتەی شیعەی لەدەست دەرنەچێت.


هەرچی کوردە، لە ناوخۆی عێراق لەوەدەرچووە بکرێتەوە بەهاوڵاتییەکی ئاسایی و دابەشکرانی بەسەر پارێزگاکان‌و سوپای عێراق بگەڕێتەوە بۆ هەموو ناوچەکانی ناوەوەی خەتی سی و شەش، بۆیە پاراستنی ئەو باڵانسەی کە لەو هەرێمەدا لەنێوان هەردوو هێزە کوردییە سەرەکییەکەدا هەیە، چارەنوسسازە بۆ ئەوەی هەرێمێکی بەهێز دروست نەبێت و هەژموونییان بەسەر بەغداشدا نەسەپێنن. دیارە کە تورکیا و ئێران لەو ڕووەوە ڕۆڵی سەرەکییان هەیە.

 
دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین: زۆرکەس پێیانوایە کە پۆستی سەرۆککۆماری عێراق پۆستێکی تەشریفاتییە و خێرو قازانجێکی ئەوتۆی بۆ کورد نییە، لەمبارەیەوە سەرنجتان چییە؟

ئیبراهیم مه‌لا زاده‌: هەموو پۆستەکانی بەشی کورد لە عێراق بۆ توننەکردن و تۆپاندنی کوردن لەناو خەندەقی سیاسی عێراق. مێژووی ئەو سەد ساڵەی ڕابردوو ئەوەی سەلماندووە کە کورد دەستەمۆ ناکرێت و تاواندنەوەی مەحاڵە، بۆیە لەجیاتی بەکارهێنانی زەبروزەنگ، دەبێت لەناو دامەزراوەکانی عێراقدا بتۆپێندرێت‌و ئەو گەمە ئەبەدییەی دابەشکردنی دەسەڵات و سەرقاڵکردنی پێکهاتەکان بەو ململانێیە و هەرچوار ساڵ جارێك هەڵبژاردن و دووبارەبوونەوەی ململانێ بۆ پۆستەکان، دەبێت بەردەوام بێت. پۆستی سەرۆك کۆمار بێت یا سەرۆکی پەرلەمان، یا تەنانەت ئەگەر پۆستی سەرۆك وەزیرانیش بێت، بۆکورد فلسێك ناهێنێت، چونکە عێراق بۆکورد دەستەمۆ نابێت. ئامانجە گەورەکە لە پاراستنی ئەو دۆخە؛ درێژکردنەوەی تەمەنی ئەو وڵاتە شەقوپەقەیە کە بەداری زۆرەوە هێشتوویانەتەوە و پێی دەڵێن عێراق.

 

 
دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین: ئەگەر لەو بارەیەوە هاوڕان کە بەهاو پێگەو کاریگەری سەرۆککۆمار پەیوەستە بەو کەسەوە کە پۆستەکە وەردەگرێت، بە بڕواو بۆچوونی ئێوە کام کارەکتەرە سیاسییەی کورد، دەتوانێت ئەو ڕۆڵە بگێڕێت و پۆستەکەش بخاتە خزمەتی دۆزی کوردەوە؟

ئیبراهیم مه‌لا زاده‌: وەکو لەپرسیارەکەی پێشودا گوتم، ئامانج لەو پۆستانە تۆپاندنی کورد و هێشتنەوەیەتی لەناو خەندەقی سیاسیی عێراق، بۆیە ئەو پشکە بۆ کام کاراکتەرە، تەنها وەهمێکە بۆ هێزە کوردییەکان دروست کراوەو کێشە گەورەکە هێشتنەوەی کوردە وەکو پێکهاتەیەکی داگیرکراو و درێژەدان بە تەمەنی

بەکۆلۆنیزەکردنی کورد. لەو نێوەندەشەوە، هەر هێزێكی کوردی لەدەرەوەی هێزی عەرەبی شیعە، دەستەمۆ و بێکارا دەمێنێتەوە. تا ئەو عێراقە ماوە، کەسایەتییەکی لەمام جەلال بەهێزتر لەسەر ئەو کورسییەی سەرۆکایەتی عێراق دانانیشێتەوە، دەی کامانەن ئەو کێشانەی نێوان بەغدا و هەولێر، کە لەڕێی مام جەلالەوە چارەسەر کرابن؟ خۆهەڵواسین بە ئومێدەکانی بەغدا بێجگە لە تێنەگەیشتن و جەهل بە ڕەهەندە جیاوازەکانی دەوڵەتی عێراق، شتێکی دیکە نییە. ئەو ململانێیەی لەسەر پۆستی سەرۆك کۆمار دەگوزەرێت، ونبوونە لەناو بێستراتیژیەتی و نەناسینی عێراق و درێژکردنەوەی تەمەنی شەوانی کوردستان.

وەفدی یەکێتی لە بەغداد

 

دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین: جیا لەکۆکبوون‌و ڕێکەوتنی پارتی و یەکێتی لەسەر کاندیدکردنی کەسێک بۆ ئەو پۆستە، چۆن لە ڕۆڵی ئێران و هەم ئەمەریکا دەڕوانن سەبارەت بە یەکلاییکردنەوەی پۆستی سەرۆککۆمارو ڕازیبوونی ئەوان لەسەر ئەوکەسەی پۆستەکە وەردەگرێت؟

ئیبراهیم مه‌لا زاده‌: ئەمریکا، ئێران، تورکیا و هەموو هێزە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکان لەچوارچێوەی سیستمی نێودەوڵەتیدا جموجۆڵ دەکەن و بەلای ئەو هێزانەوە گرنگە لەسەر هەردوو ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتیدا باڵانسی هێز بپارێزرێت.


باڵانسی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەنێوان تورکیا، ئێران، سعودییە و ئیسرائیل دابەشکراوە. هەموو ئەو ململانێیەی کە لەناوچەکەدا هەیە، بۆ لەباربردنی ئەو باڵانسەیە. ئێران خواستێکی سەرەکی لە تێکدانی ئەو باڵانسە هەیە، تورکیا ئێستا بەدوای تێکدانی ئەو باڵانسەدا دەگەڕێت. بەڵام سیستمی سیاسی و قانونی نێودەوڵەتی ڕێگا بە هەڕەسهێنانی لەو باڵانسە ناکات، هەرهیچ نەبێت بەهۆی دروستبوونی مەترسی لەسەر دەوڵەتی ئیسرائیل کە ئەندامێکی رەسمی نەتەوە یەکگرتووەکانە.


ئەم چیرۆکە بۆناو عێراقیش ڕاستە. بۆ ئەوەی کورد لەناو عێراق بەئاقڵی و بێوەی دابنیشێت دەبێ پۆستەکانی نێو عێراق بەدابەشکراوی لەنێوان ئەو سێ پێکهاتەیە بمێننەوە. خەریكکردنی کورد بەیەکلاییکردنەوەی ئەو پۆستە لەسەر هەردوو ئاستی نێوخۆی عێراق و نێوخۆی کورددا پەیوەندی بەپاراستنی باڵانسی نێوخۆی عێراقەوە هەیە.

ئیبراهیم سادیق مەلازادە


لەڕاستیدا، چونکە ئەو پۆستە تەشریفاتییە، گرنگ نیە کێ لەسەر ئەو کورسییە دادەنیشێت، بەڵام خەریكکردنی کورد بەو گەمەیە بۆ لەبیربردنەوەی خەونی سەربەخۆیی و دروستکردنی وەهمی بەشداری سیاسی کوردە لەعێراق، بۆیە دەبێ ئەو ململانێیە بەردەوام بێت.


ئەگینا، ئەوەی حوکمی عێراق دەکات، پێکهاتە بەهێزەکەیە کە عەرەبی شیعەن. ئینجا بۆ ئەوەی ئەو پێکهاتەیە مەترسی لەسەر بەرژوەندییەکانی ئەمریکا دروست نەکات، دەبێ کورد لەناو عێراق بەهێز بن. بۆ ئەوەی کوردیش بیر لە سەربەخۆیی نەکاتەوە و هاوسەنگی لەناوچەکە تێك نەچێت و درێژە بە سەرکوتکردنی کوردەکانی پارچەکانی تریش بدرێت، دەبێ عێراق بەیەکگرتویی بمێنێتەوە و بواری ململانێی سیاسی لەبەغداد بۆکورد بڕەخسێندرێت.


ئیبراهیم سادیق مەلازادە
- دکتۆرا لەکۆمەڵناسی و تایبەتمەند لە پرسەکانی جینۆساید و دەوڵەتی نەتەوەو ئاین.
- مامۆستا لە بەشی کۆمەڵناسی کۆلێژی ئادابی زانکۆی سۆران.

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی