غالب محەمەد: نەوت لە كوردستان دیكتاتۆر دروست دەكات‌و حیزب بە داهاتەكەی خەڵك دەكڕێت

لە هەرێمی كوردستان زیاتر لە 200 پاڵاوگەی نایاسایی بوونی هەیە، سەرجەمیان هی بەرپرسانی پارتی‌و یەكێتین

غالب محەمەد: نەوت لە كوردستان دیكتاتۆر دروست دەكات‌و حیزب بە داهاتەكەی خەڵك دەكڕێت

807 خوێندراوەتەوە

پرسی نەوت لە چوارچێوەی ئابوری عێراق‌و هەرێمی كوردستاندا پرسێكی بنەڕەتیەو هەندێك لە كێشەكانی هەرێم‌و بەغدا تایبەتە بەم پرسەوە، لە هەرێمی كوردستانیش ناڕوونی لەم پرسەدا بوونی هەیە.

غالب محەمەد، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە فراكسیۆنی گۆڕان لەم چاوپێكەوتنەی "دیپلۆماتیك مەگەزین"دا تیشك دەخاتە سەر پرسی نەوت‌و كێشەكانی هەرێم‌و بەغدا لە چوارچێوەی ئەم پرسەدا.

 

دیپلۆماتیك: بە بڕوای ئێوە ئابوری عێراق توانای گەشەكردنی هەیە سەرباری ئەو قەیرانانەی كە هەیەتی؟


غالب محەمەد: ئەگەر بەراوردێك لە نێوان دوو ساڵی 2018 و 2019 ی عێراقدا بكەین، ساڵی 2018 بودجەی عێراق 100 ترلیۆن دینار بووە، بەڵام لە 2019دا 128 تریلیۆنە، واتە 28 تریلیۆن زیادی كردووە. جا ئابوری عێراق پشت بە نەوت دەبەستێت، ساڵی پار نرخی نەوت زۆر كەم بووە، بەڵام ئێستا زیادی كردووە، ئەتوانم بڵێم ئەمساڵ 50% زیادی كردووەو بەرهەمهێنانی نەوتیش زیادی كردووە، لەبەر ئەوە 93 ترلیۆن دینار داهاتی نەوت دەبێت ئەمساڵ، بەڵام ساڵی پار 60 ترلیۆن بوو. واتە بەبەراورد بە ساڵی ڕابردوو ئابوری عێراق گەشەی كردووە.

دیپلۆماتیك: بە بەراورد بە ئابوری عێراق، ئابوری هەرێم كە زۆربەی پشتی بە نەوت بەستووە توانای گەشە كردنی هەیە؟


غالب محەمەد: بە دڵنیاییەوە ئابوری هەرێمیش گەشەی كردووە، ئەوە ڕاستە ئێمە وەك كوردستان لە پێش 16ی ئۆكتۆبەرەوە 538 بیرە نەوتمان بەدەستەوە بوو ئێستا هەمووی بەدەست عێراقەوەیە، بەرهەمی نەوتی كوردستان نزیكەی 800 هەزار بەرمیل بووە لە ڕۆژێكدا، بەڵام ئێستا نزیكەی 400 هەزار بەرمیلە، بەڵام بە پێی داهات كە دەست دەكەوێت كۆی بكەیتەوە نزیكە زیاتر لە ترلیۆنێك دینار داهاتی هەیە، بەڵام هەرێمی كوردستان بۆ خەڵك بە كاری ناهێنێت، بەڵكو دەسەڵات بۆ خۆیی بەكار دەهێنێت، چونكە گەندەڵی هەیە لە كەرتی نەوت و كەرتەكانی ترداو كەرتەكان حیزبین و حكومەتیش حكومەتێكی حیزبیە، لەگەڵ ئەوەشدا هەر لەگەڵ بودجەكەیش كە ساڵی پار بۆ كوردستان دەهات 6 ترلیۆن دینار بوو، بەڵام ئێستا 9 ترلیۆنە، كەواتە 3 تریلۆن دینار زیادی كردووە.
هەر بۆیە دەتوانین بڵێین ئابوری هەرێمیش دەتوانێت گەشە بكات ئەگەر لە دەستێكی ئەمیندا بێت و كەرتەكان حیزبی نەبن و پارەكان بۆ بەرژەوەندی خەڵك بەكار بهێنن نەك بۆ بەرژەوەندی خۆیان.

دیپلۆماتیك: پێتانوایە حكومەتی هەرێم ملكەچی حكومەتی عێراق بێت لە دۆسیەی نەوت و داراییدا؟


غالب محەمەد: حكومەتی هەرێم لە نێوان دووڕیاندایە، ڕێگەیەكیان ئەوەیە كە دەبێت ئەو 250 هەزار بەرمیلەی كە خۆی دەیفرۆشێت لە ڕێگەی كۆمپانیای سۆمۆوە تەسلیم بە حكومەتی عێراقی بكات بۆ ئەوەی 8 ترلیۆن و 900 ملیار دینارەكەی بۆ بنێرن. ڕێگەیەكی تریان ئەوەیە كە تەسلیم بە حكومەتی عێراقی ناكات، كە تەسلیمیشی ناكات ئەوان لێی دەشكێنن لە بەشە بودجەی هەرێم، پارەیەكی كەم دەنێرن، واتە حكومەتی هەرێم دەبێت بتوانێت بە ئەو 250 هەزار بەرمیلەو بە ئەو داهاتەی كە بۆخۆیانی دەبەن و ناینێرن بۆ حكومەتی عێراق، دەبێت بودجە و موچە جێگیر بكەن.


بەڵام من پێم وایە یەكێتی و پارتی نەوت تەسلیم بە حكومەتی عێراق ناكەن، مەگەر بە فشاری هەرێمایەتی، بۆ نموونە ئەگەر ئەمریكا فشاریان لێبكات هەروەك چۆن فشاری لە "مەسعود بەرزانی" كرد دەست بەرداری پۆستەكەی بێت، چونكە لە ئێستادا ئەمریكا بەهۆی ئەوەی سەرقاڵی ئێرانە دەیەوێت عێراق ئارام و سەقامگیر بێت لە ڕووی ئاسایش و ئابوریەوە.


دیپلۆماتیك: عێراق دەتوانێت چ ڕێگەیەك بگرێتە بەر بەرامبەر ئەو كۆمپانیا نەوتیانەی كە لە هەرێم كار دەكەن؟


غالب محەمەد: حكومەتی عێراق لە زووەوە ڕێگە لە دژیان دەگرێتەبەر، بەڵام هەموو جارێك سەركەوتوو نابێت، حكومەتی عێراقی هیچكات ناتوانێت بە تەواوەتی سەركەوتوو بێت جگە لەوەی كە وایان لێبكات بە جۆرێك تەماحیان بخاتە بەر و پێیان بڵێت كە ئێوە وەرن لە عێراق كار بكەن و لە هەرێمی كوردستان كار مەكەن. بەڵام ئەو كۆمپانیایانە لێرە پارەیان خەرج كردووە، وە گرێبەستەكانی هەرێمی كوردستان جیاوازە لەگەڵ ئەوانەی عێراقدا، گرێبەستەكانی كە لەگەڵ حكومەتی عێراق بیكەن شێوازی خزمەتگوزاریەو لە قازانجی حكومەتی عێراقە نەك كۆمپانیاكان، بەڵام گرێبەستەكان كە لەگەڵ حكومەتی هەرێمدا دەیكەن گرێبەستی هاوبەشیكردنە واتە هاوبەش"شریك"ە لەگەڵ حكومەتی هەرێمدا، واتە كۆمپانیاكان لێرە زیاتر سود مەند دەبن لەوەی كە لەگەڵ حكومەتی عێراقیدا كاربكەن، ئەمەش وا دەكات كە زیاتر بێن لە كوردستان كار بكەن، چونكە كۆمپانیا هەمیشە بە دوای سودو پارەدا دەگەڕێت.
بەڵام بابەتی سەرەكی ئەوەیە كە خەڵكی ئەم ناوچەیە زەرەرمەند دەبێت، تەماشاكەن لە داهاتدا وەك هاوڵاتیانی هەندێك وڵاتی دەوڵەمەندی ئەوروپا واین، كەچی لە خزمەت گوزاری و خەرجیدا وەك هەندێك وڵاتانی جیهانی سێهەم و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ئەفریقا واین.


دیپلۆماتیك: ئەگەر هەرێم دیسان ملكەچ نەبێت بە تەسلیمكردنی داهاتە نەوتیەكان بە عێراق، ئەوا عێراق هیچ ڕێگەیەكی لەبەردەمدایە هەرێم ناچار بكات؟


غالب محەمەد: حكومەتی عێراق بە هێزی سەربازی ناتوانێت هەرێم ناچار بكات، بۆیە ناچار رێگە دیپلۆماسیەكان بەكار بهێنێت، ڕێگە دیپۆلۆماسیەكانیش ئەوەیە كە بە حكومەتی هەرێم بڵێت ئەو بڕە نەوەتەی كە سەربەخۆی خۆت دەیفرۆشیت تەسلیمم بكەرەوە، ئەگەر نەیكردەوە حكومەتی عێراقیش پارەكەی لە بەشە بودجەی گشتی هەرێمی كوردستان دەشكێنێت.

دیپلۆماتیك: لە ڕابردوودا گۆڕان پشتگیری لە ئابوری سەربەخۆ كرد، پارتی و یەكێتیش لە ڕێگەی ئابوری سەربەخۆوە دەستكراوە بوون بۆ فرۆشتنی نەوت، ئایا گۆڕان ئامادەیە ئێستاش هەمان پشتگیری لە ئابوری سەربەخۆ بكات؟


غالب محەمەد: دڵنیا نیم كە گۆڕان پشتگیری لە ئابوری سەربەخۆ كردبێت، لەوە دەچێت تاكەكەس هەبوو بێت لەناو گۆڕاندا پشتگیری كردبێت، بەڵام گۆڕان وەك حیزب هیچ پشتگیریەكی ئەو بابەتەی نەكردووە. بەڵام ئابوری سەربەخۆ گرنگە ئەگەر بەدەست یەكێتی و پارتیەوە نەبێت، هەمیشە وتوومانە گرنگە وەك كورد خۆمان نەوت دەربهێنین، بەڵام لەدەست دامەزراوەدا بێت، نەك بەدەست یەكێتی و پارتیەوە بێت، چونكە ئەگەر بەدەست ئەو دوو حیزبەوە بێت هیچ سودێكی بۆ خەڵك نابێت نە پارەی فرۆشتنەكەی نە داهاتەكەی نە پترۆ دۆلارەكەی نە نەوتەكە خۆی نە پاڵاوتنەكەی، لەبەر ئەوە ئابوری سەربەخۆ فێڵێكە یەكێتی‌و پارتی لە میللەتی دەكەن بە ناوی كورد و كوردایەتییەوە، بە ناوی سەربەخۆییەوە داهاتی نەوت و سامانی ئەم میللەتە دەبەن. یەكێتی و پارتی لە بەغدا عێراقچێتی دەكەن‌و شەڕی پۆست دەكەن و لە كوردستانیش دێن باسی كوردایەتی بەو خەڵكە دەفرۆشنەوە.

دیپلۆماتیك: پڕۆژە یاسای بودجەی 2019 ی عێراق چ گرفت‌و كەموكورتیەكی تێدایە سەبارەت بە كورد؟


غالب محەمەد: ئەم پڕۆژە یاسایە لە پڕۆژە یاسای ساڵی ڕابردوو وەرگیراوە، گرفتەكانی بریتین لەوەی كە ڕێژەكەی كەمە 12,67% ئەبێت زیاد بكرێت، وە باسی پارێزگای هەڵەبجەی بەهیچ جۆرێك تێدا نییە، گرنگە ئێمە شەڕی ئەوە بكەین كە پارێزگای هەڵەبجە جێگیر بكەین بۆ ئەوەی لە هەموو ڕوویەكەوە وەك لە ڕووی سوتەمەنی و دەرمان و كارەبا وەك پارێزگا مامەڵەی لەگەڵ بكەن.


لەگەڵ ئەمانەشدا لەڕووی پترۆ دۆلارەوە گرفتی هەیە، كە ترلیۆنێك و قسور، دینار بۆ پترۆ دۆلار خەرج دەكرێت، بەڵام دەڵێن "بێجگە لە هەرێمی كوردستان" واتە پارەی پترۆ دۆلار نادەن بە هەرێمی كوردستان.


جگە لەمەش، دەبێت ئەوە جێگیر بكەین كە ئەگەر عێراق داوای داهاتی ناوخۆمان لێ‌ بكات ئەوا پێیان بڵێن 50%ی داهاتەكە بۆ خەڵكی ئەو ناوچەیە خەرج بكرێت.
بۆ نموونە داهاتی مەرزێك لە هەڵەبجە 50%ی داهاتەكەی بۆ عێراق و 50%ی داهاتەكەی بۆ پارێزگای هەڵەبجە بێت. لە ناوچەكانی گەرمیان و شوێنەكانی تریش بە هەمان شێوە داوا بكەین، بۆ ئەوەی ئەو ناوچانە ببوژێنەوە كە بە هۆی جەنگ و ناكۆكیەكانی پێشترەوە وێران بوون.


یەكێك لە گرفتەكانی تری یاسای بودجە سەبارەت بە كورد بریتیە لە مادەی 140 كە 50 ملیار دیناری بۆ تەرخانكراوە، دەبێت هەوڵ بدەین ڕێژەكەی زیاد بكرێت بۆ ئەوەی لیژنەكان زوو دەست بەكار ببن و قەرەبووی كوردەكان بدرێت. لەگەڵ ئەوەشدا پێشمەرگە 43 ملیار دیناری بۆ دانراوە، كەچی پێشمەرگە ڕێژەكەی زۆر زۆرە و 43 ملیار دینار هیچ سودی لێنابینن. وە هەوڵ بدەین داهاتی نەوتیش كە 250 هەزار بەرمیلەكەی لەگەڵدا دانراوە جێگیر بكەین، ئەمە ئەگەر یەكێتی و پارتی جێ‌ بە جێی نەكەن زۆر خەتەرە، چونكە كاریگەری دەكاتە سەر بەشە بودجەی گشتی لەوە دەچێت ئەو 8 ترلیۆن دینارەی كە دیاریكراوە نیوەی لێ‌ دابشكێنن ببێتە 4 ترلیۆن دینار، ئەوە ڕوونە كە 4 ترلیۆنیش بەشی هیچ ناكات.


یەكێكیتر لە گرفتەكان ئەوەیە كە پارەیەك خەرج دەكرێت كە پێی دەوترێت پارەی "حاكیمە" ئەم پارە باس لە گەنم دەكات، واتە بۆ كڕینی گەنم و جۆ و زەڕاتە(گەنمە شامی)، رێژەی كوردستان لەو پارە 190 ملیار دینارە، پێویستە هەوڵ بدەین ئەم بڕە پارە خەرج بكرێت، وە دەبێت یەكێتی و پارتی واز لەوە بێنن لە سوریا و توركیا و شوێنەكانی ترەوە گەنمی خراپ بێنن و تێكەڵی ئەم گەنمەی بكەن كە بە عێراقی دەفرۆشنەوە جوتیاران، چونكە عێراق بەمەی زانیوە و ئاشكرای كردوون، هەر لەبەر ئەمەیە پارەی گەنم نانێرێت.

 

دیپلۆماتیك: كورد چۆن دەتوانێت گرفت و كەموكورتیەكانی ناو یاسای بودجە سەبارەت بە خۆی چارەسەر بكات؟ پێتانوایە ئەمساڵیش یاسای بودجە بە بێ‌ چارەسەر كردنی گرفت و كەموكورتیەكانی تایبەت بە كورد تێپەڕێت؟


غالب محەمەد: بۆ چارەسەركردنی ئەم گرفتانەو جێ‌ بەجێكردنی داواكاریەكانی كورد لە یاسای بودجەدا دەبێت سەرەتا بزانین بۆچوونی شیعەكان چیە لەم بابەتەدا، چونكە ئەوان زۆرینەن، ئێمە هەرچی بڵێین و نەڵێین بەدڵیان نەبێت ڕەزامەند نابن لەسەری، ئێمە ناتوانین دەستكاری مادەكانی بودجە بكەین، بەڵكو دەتوانین دەستكاری بابەتەكان بكەین. دەبوایە وەزیری دارایی لەسەر ئەم بابەتە قسەی هەبوایە كە بەناوی كوردەوە دانراوە كەچی هیچ قسەیەكی لە سەر پڕۆژە یاسای بودجە نەبوو. پێویستە وەزیری دارایی و هەموو لایەنە كوردیەكان قسەیان لەسەر ئەم بابەتە هەبێت وە هەوڵ بدرێت پەیوەندی لەگەڵ ئەو شوێنانەدا دروست بكەین كە ناڕازین لە بودجەكە، بۆنموونە: بەشێك لە خەڵكی بەسرە ناڕازیە لەوە دەچێت ئەندام پەڕلەمانەكانیان ناڕازی بێت، لەوە دەچێت بەشێك لە سونەكان ناڕازی بن، چونكە پارەیان دەوێت بۆ عەمبار كردن، ئێمە دەتوانین لەگەڵیاندا وەك كوتلەیەك بەرگری بكەین لەو خاڵانەی كە دەیانەوێت، ئەوانیش بەرگری بكەن لەو خاڵانەی كە ئێمە دەمانەوێت جێبەجێ بكرێت.

 
دیپلۆماتیك: لە بودجەی 2019ی عێراقدا چەند بۆ كورد تەرخانكراوە؟ ئەو بڕە بەشی كورد دەكات یان كەمە؟


غالب محەمەد: لە بودجەی 2019 ی عێراق لە كۆی 67 ترلیۆن دینار بڕی 12,67% كە دەكاتە 8 ترلیۆن و 970 ملیار دینار, واتە نزیكەی 9 ترلیۆن دینار دەكات، ئەم نزیكەی 9 ترلیۆنە ئەگەر دابەشی بكەین مانگانە دەكات نزیكەی 750 ملیار دینار بۆ هەرێمی كوردستان دەنێردرێت. ئەم بڕە پارەیە دەتوانین لەگەڵ بەشێك لە داهاتی ناو خۆ و موچەی فەرمانبەران بدەین و پڕۆژەش بكەین. ئەگەر حكومەتی هەرێم ڕاستگۆبێت لەگەڵ خەڵكدا.


دیپلۆماتیك: بودجەی پترۆ دۆلار چۆن خرج دەكرێت؟ خەرجكردنی بۆ كوردستان وا بەستەیە بە چیەوە؟


غالب محەمەد: ئەگەر حكومەتی هەرێم 250 هەزار بەرمیلەكەی كە سەربەخۆی خۆی دەیفرۆشێت تەسلیم بە حكومەتی عێراقی بكات، ئەوكات ئێمە لە بەغدا دەتوانین فشار بكەین و پێیان بڵێن كە ئەوەتا نەوتەكەمان تەسلیم كردووە بۆچی بودجەی پترۆدۆلار بۆ ئێمە خەرج نەكرێت؟ بودجەی پترۆ دۆلار بریتییە لە 5%ی داهاتی نەوت یان غازی هەر شارێك بۆ شارەكە سەرف دەكرێت كە نەوت یان غازی تێدا دەربهێنرێت. ئەمانە هیچی جێ‌ بەجێ‌ ناكرێت لە هەرێمی كوردستاندا، هەر بۆیە بودجەی پترۆ دۆلار بۆ هەرێمی كوردستان خەرج ناكرێت چونكە حكومەتی هەرێم داهاتی نەوت هەموو دەبات و هیچ تەسلیمی بەغدا ناكات و ئەگەر بەرمیلێك نەوت 100 دۆلار بێت هەموو 100 دۆلارەكە دەبات. واتە خەرجكردنی بودجەی پترۆ دۆلار وابەستەیە بە تەسلیمكردنی ئەو 250 هەزار بەرمیل نەوتە بە حكومەتی عێراق كە حكومەتی هەرێم سەربەخۆی خۆی دەیفرۆشێت.

دیپلۆماتیك: سزاكانی ئەمریكا بۆ ڕێگری لە كڕین و فرۆشتنی نەوتی ئێران دەتوانێت ڕێگر بێت لە فرۆشتنی نەوتی هەرێم بە تەنكەر بە ئێران؟


غالب محەمەد: ئەو سزایانەی ئەمریكا بۆ سەر ئێران دەتوانێت ڕێگربێت لە بەشێك لە لە فرۆشتنی نەوتی هەرێم لە ڕێگەی تەنكەرەوە بە ئێران، بەڵام پێموایە لە عێراقدا ناتوانن لە سەدا سەد جێ بەجێی بكەن، چونكە عێراق پێویستی بە ئێران هەیە، ئێرانیش هەروەها پێویستی بە عێراق هەیە، ئێمە ڕێژەیەكی زۆر نەوتی ڕەشمان هەیە دەبێت ساغ بكرێتەوە چونكە پاڵاوگەكانمان نەوتی ڕەش بەرهەم دەهێنێت و بەشێكی دەمێنێتەوە ئەگەر هەناردە نەكرێت چی لێبكرێت؟ لەبەر ئەوە پێموایە هەوڵ دەدرێت ئەمریكایش راِزی بكرێت چونكە ناتوانن ئەم بڕیارانە لە سەدا سەد جێ بەجێ بكرێت وەك وڵاتانی تر.

دیپلۆماتیك: كورد دەتوانێت چی بكات بۆ زیادكردنی بەشە بودجەی هەرێم لە بودجەی 2019 ی عێراقدا؟ ئەی دەتوانێت چی بكات بۆ ڕێگری لە كەمبوونەوەی ئەو بەشە بودجەی كە بە 12% بۆی دانراوە؟


غالب محەمەد: دەبێت كورد پەیوەندی دروست بكات لەگەڵ ئەو لایەنانەی كە لە یاسای بودجە ناڕازین، چونكە ئێمە كەمینەین خۆمان ناتوانین هیچ گۆڕانكاری بكەین، ئەو ڕێژەیە لە بەشە بودجە عورفە قانون نیە، نە لە دەستور هەیە نە هیچ یاسایەك هەیە كە بڵێت باپشكی كورد 17% یان 12% بێت، لەبەر ئەوە ئەم عورفانە دەبێت بە بەشداریكردن لەگەڵ كێشەی ئەوانیتر چاكی بكەیت دەنا زیاد نابێت، چونكە كورد هیچ كارتێكی فشاری بەدەستەوە نەماوە بەكاری بهێنێت بەڵكو تەنها دەتوانێت بە پاڵپشتیكردن لە داخوازی لایەنەكانی تر ئەو كارە بۆ خۆی بكات. دەنا لایەنی شیعە لەوێ‌ زۆرینەیە و دەتوانێت یاسای بودجە بەدڵی خۆی تێپەڕێنێت.


دیپلۆماتیك: مەلەفی نەوت لە كوردستان بەدەست كێوەیە؟ كێ‌ تەحەكومی پێوە دەكات؟


غالب محەمەد: مەلەفی نەوت پشكی سەرەكی بەدەست پارتیەوەیەو یەكێتیش هاوبەشە لەگەڵی و ئەوان مامەڵەی پێوە دەكەن وە كەرتی نەوت لە سەدا سەد كەرتێكی حیزبیە و هیچ سودێكی بۆ هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان نیە، هەتا ئەم نەوتە لە كوردستان مابێت دوو زیانمان پێ‌ دەگەیەنێت، یەكەمیان: داهاتەكەی دیار نیە، سوتەمەنیەكەی بۆ ئێمەی هاوڵاتیان نیە، دووەمیان: تا دێت دیكتاتۆر دروست دەكات. وا دەكات حیزبەكانی دەسەڵات ئەو پارەی كە لە داهاتی نەوت دەستیان دەكەوێت بەكاری بهێنن بۆ كڕینی خەڵك و لە كۆتایدا بەزیان بەسەر هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستاندا دەشكێتەوە.

دیپلۆماتیك: هۆكاری جیاوازی نرخی بەنزین لە نێوان كوردستان و شارەكانی باشوری عێراق چیە؟


غالب محەمەد: هۆكاری ئەوەیە كە لە عێراقدا 11 پاڵاوگەی حكومی هەیە حكومەت نەوتی دەداتێ‌، هەر حكومەت خۆی ئەیپاڵێوێت بە فەرمانبەری خۆی، دوایی دابەشیشی دەكات بە فەرمانبەری خۆی و نرخەكانی جێگیر كردووە، لە ساڵی 2003 وە دەڵێت نزخی لیترێك بەنزین 450 دینار و ئیتر ئەوە ناگۆڕێت یەك نرخە و یەك كوالێتییە، بەڵام لە هەرێمی كوردستان بازرگانیە، بازرگانیش وادەكات نرخەكەی گران بێت‌و بەرز بێتەوە، ئەم بە بازرگانیكردنی بەنزینەش، فكرەی "نێچیرڤان بارزانی و قوباد تاڵەبانی و ئاشتی هەورامی"یە. بریاریان لەسەرداوە نەوت و بەنزین بكەن بە بازرگانی، ڕاست ناكەن ئەگەر بڵێن ئێمە بەرهەممان هەیە، بەڵێ‌ ئێمە سێ‌ پاڵاوگەمان هەیە دەتوانێت تەختیەی هەموو كوردستان بكات بەڵام ئەمان هەر ئەو بەنزین و گازەیە بە هاوڵاتیانی دەفرۆشن بە نرخێكی گرانتر.

دیپلۆماتیك: بۆچی دەسەڵاتدارانی هەرێم ڕێگە نادەن سوتەمەنی لە بەغداوە بێتە هەرێمی كوردستان؟


غالب محەمەد: حكومەتی عێراق بە پاڵپشتیەوە سوتەمەنی دەدات بە هاوڵاتیان، بەم شێوەیەش زەرەر دەكات، بەڵام خۆی بە حكومەت دەزانێت ئەگەر لیترێك 800 دیناری لەسەر بكەوێت ئەو بە هاوڵاتیانی دەدت بە 400 دینار، لەبەر ئەوە حكومەتی عێراق ناهێڵێت سوتەمەنی بێت بۆ كوردستان چونكە زەرەر دەكات، حكومەتی عێراق بە هەرێم دەڵێت خۆتان پاڵاوگەتان هەیە بۆ لە لای خۆتان بۆ خۆتانی ناپاڵێون، لەگەڵ ئەوەشدا حكومەتی هەرێم خۆیشی بە حكومەتی عێراقی وتووە ئێوە پێویست ناكات بەنزینمان بۆ بنێرن ئێمە خۆمان بۆخۆمانی دابین دەكەین، ئێوە تەنها پارەمان بۆ بنێرن، ئەوەتا دابینیشی ناكەن و بە 800 دینار بە خەڵكی دەفرۆشن.


دیپلۆماتیك: چەند پاڵاوگەی نایاسایی لە هەرێمی كوردستان بوونی هەیە؟ كێ‌ خاوەنیانن؟


غالب محمد: لە هەرێمی كوردستان زیاتر لە 200 پاڵاوگەی نایاسایی بوونی هەیە، سەرجەمیان هی بەرپرسانی پارتی و یەكێتین، لەوە دەچێت خاوەنی سێبەریان هەبێت، بەڵام بەرپرسانی پارتی و یەكێتیان لە پشتە، چونكە نێچیرڤان بارزانی ئەم ساڵ فەرمانی كرد بە داخستنیان كەچی هیچیان دانەخراوە، ئێمەش چەندجار داوامان كرد دابخرێن بەڵام داناخرێن، ئەوەی لە كوردستاندا یاسایی بێت تەنها دوو پاڵاوگەیە (كەڵەك و بازیان).

دیپلۆماتیك: وەك دەزانرێت حكومەتی هەرێم بڕێكی زۆر قەرزی نەوتی كۆمپانیاكانی نەوتی لەسەرە، مانگانە چەند لەو قەرزە دەدرێتەوە؟ ئەگەر ئاگادار بن؟ قەرزەكان بەرهەمی چین؟


غالب محەمەد: هەموو ئەم قەرزانەی حكومەتی هەرێم كردوویەتی سەرتاپای نا یاساییە، قەرزكردن دەبێت پەڕلەمان و لیژنەی باڵا و لیژنەی نەوت و گاز ئاگاداربێت، بەڵام ئەمانەی ئەمان هەمووی نایاساییەو كەس نازانێت چۆن و لەبەر چی كردویانە، چونكە حكومەت موچە ناداتە خەڵك لەبەر ئەوەی پارە نییە، كە پارە نیە، تۆ بۆچی قەرزتكردووە؟، كە قەرزتكردووە پارەكەت كوا؟ لەبەر ئەوە ناتوانین بڵێن چەند ئەدەنەوەو چۆن ئەیدەنەوە، چونكە كۆی پڕۆسەكە گوماناویە، وە من پێموانیە ئەم پارانە بە قەرز بڕوات لەبەر ئەوەی هەمووی هەر بۆ خۆیانە، واتە دانەوەی قەرزەكانیش نادیارە و كەس نازانێت چەندیان وەرگرتووەو چەند دەدەنەوە. ئەم قەرزانەش هۆكاری ئەوەیە كە ئەمانە خۆیان بە خاوەنی هەرێمی كوردستان نازانن، یەكێتی و پارتی وەك میوانێك هەر سەقاڵی ئەوەن كە سودێك ببینن، ئەم وڵاتەیان ناوەتە قوڕ، ئەبێت تا چەن ساڵی تر قەرز بدەینەوە.

 

author photo

 بەکالۆریۆس لە زمانی کوردی، ئەزمونی شەش ساڵ کاری ڕۆژنامەوانی لە میدیای نوسرا و بیستراودا