به‌بۆنكه‌وتن چییه‌؟

ئایا له‌رووی زانستییه‌وه‌ بوونی هه‌یه‌؟

به‌بۆنكه‌وتن چییه‌؟

388 خوێندراوەتەوە

د.محه‌مه‌د سه‌ید عه‌لی به‌رزنجی/ پزیشكی گشتی- كۆلێژی پزیشكی زانكۆی سلێمانی

سانا منداڵێكی یه‌ك ساڵ و هه‌شت مانگ بوو، تاقه‌نه‌ی دایك و باوكی بوو كه‌ دوای هه‌شت ساڵ له‌ نه‌بوونی منداڵ چاوی به‌دنیا هه‌ڵهێنابوو. ئێواره‌یه‌ك به‌باوه‌شی باوكیه‌وه‌ خۆی كرد به‌نه‌خۆشخانه‌ی منداڵانداو دایكیشی به‌ چاوی پڕ فرمێسكه‌وه‌ به‌دوایه‌وه‌ بوو.

منداڵێكی نیمچه‌هۆشدار، له‌جوڵه‌ كه‌وتبوو، چاوی به‌قوڵداچووبوو، به‌خێرایی هه‌ناسه‌ی ده‌داو دۆخێكی زۆر خراپی هه‌بوو، دوای پشكنین و ڕێكاره‌ پێویسته‌كان بۆم ده‌ركه‌وت كه‌وا به‌ته‌واوی وشك بوه‌ته‌وه‌و گورچیله‌كانی وه‌ستاون، سه‌رباری ئه‌وه‌ش هاوسه‌نگی خوێ و مادده‌كانی ناو خوێنی تێكچووه‌.

ئه‌م حاڵه‌ی منداڵه‌كه‌ وای لێكردم گومان له‌قسه‌ی دایك و باوكه‌كه‌ درووست بكه‌م كه‌ له‌سه‌ره‌تادا راستییه‌كه‌یان به‌من نه‌گووتبوو و ته‌نیا باسی سكچوون‌و ڕشانه‌وه‌یه‌كی ئاساییان كردبوو، به‌ڵام نیشانه‌ و پشكنینه‌كانی منداڵه‌كه‌ شتێكی تریان ده‌گوت.

دوای چاره‌سه‌ركردنی سه‌ره‌تایی و بوژاندنه‌وه‌ی ژیان، كه‌وتمه‌ پرسیاركردنی وردتر:

به‌دروستی و وردی بۆم باس بكه‌ن منداڵه‌كه‌تان چیبووه‌؟ له‌كه‌یه‌وه‌ وایه‌؟ هیچ نیشانه‌ی تری نه‌بووه‌ پێشتر؟ چیتان پێداوه‌؟ بردووتانه‌ بۆ لای كێ؟

دوای هێنان‌و بردنێكی زۆر، دایكی وتی: چه‌ند ڕۆژێكه‌ بردومانه‌ بۆلای پیرێژنێك بۆ به‌ بۆنكه‌وتن و ده‌رمانی بۆن بڕه‌ی داوه‌تێ.

دوای چاره‌سه‌ری پێویست‌و سه‌ره‌تایی، به‌خێرایی پزیشكه‌ پسپۆڕه‌كانی منداڵانم ئاگادار كرده‌وه‌، به‌خێرایی به‌ده‌م منداڵه‌كه‌وه‌ هاتن، له‌یه‌كه‌ی چاودێری وردی منداڵان داخڵكرا و خرایه‌ ژێر چاودێری ورده‌وه‌، زۆر به‌خێرایی پشكنینی زیاتری بۆكرا، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ دره‌نگ ببوو سه‌رباری له‌كاركه‌وتنی گورچیله‌كانی، منداڵه‌كه‌ به‌و ده‌رمانه‌ ژه‌هراوی ببوو و سییه‌كان و گورچیله‌ و جگه‌ری له‌كاركه‌وتبوو و تووشی هه‌كردنی تووندی خوێن بووبوو، دوای مانه‌وه‌ی زیاتر له‌هه‌فته‌یه‌ك له‌چادێری چر، به‌داخه‌وه‌ منداڵه‌ تاقانه‌كه‌ی خێزانه‌كه‌ ژیانی سپارد، بوو به‌قوربانی ژه‌هراویبوون به‌ ژه‌هری به‌بۆنكه‌وتن(بۆنبڕه‌).

،،

جگه‌رگۆشه‌كانتان مه‌خه‌نه‌ به‌رده‌ستی خه‌ڵكانی ناشاره‌زا و به‌هه‌ندێ خورافیات و بیركردنه‌وه‌ی ناڕاست رووبه‌رووی مه‌رگیان مه‌كه‌نه‌وه‌.

،،

"به‌به‌بۆنكه‌ووتن" چییه‌؟ له‌رووی زانستییه‌وه‌ بوونی هه‌یه‌؟

بیورڕایه‌كی ناڕاست هه‌یه‌ گوایه‌، ئه‌و منداڵانه‌ی تووشی سكچوون و ڕشانه‌وه‌ و له‌رزوتا و سه‌رئێشه‌ دێن ئه‌وا "به‌بۆنكه‌وتوون". لەڕووی زانستییەوە بەبۆنکەوتن ھیچ بنەمایەکی نییە و ئه‌و نیشانانه‌ نیشانه‌ی كۆمه‌ڵێ نه‌خۆشیترن كه‌ گرنگترینیان و باوترینیان نه‌خۆشی هه‌كردنی گه‌ده‌ و ڕیخۆڵه‌یه‌ " Gastroentritis"، نه‌خۆشییه‌كه‌ به‌هۆی هه‌كردنی به‌كتریایی، ڤایرۆسی یاخود مشخۆره‌كان درووست ده‌بێت، كه‌ چاره‌سه‌ره‌كه‌ی ده‌بێت له‌ژێر ڕێنمایی پزیشكی پسپۆڕ دابێت و ده‌كرێ خۆی ببینێته‌وه‌ له‌ (( پێدانی ژیناو و ئاو(مغژی) و ده‌رمانی دژه‌ تا، هه‌ندێجاریش به‌پێی ده‌ره‌نجامی پشكنینه‌كان گه‌ر هۆكاره‌كه‌ی مشه‌خۆر یا به‌كتریابوو ئه‌وا ده‌رمانی دژه‌هه‌وكردنی پێده‌درێت)). نه‌خۆشیه‌كه‌ زیاتر له‌و منداڵانه‌دا رووده‌دات كه‌ كه‌شه‌كانیان ده‌گۆڕێت.

ئه‌و ده‌رمانانه‌ی كه‌ به‌ناو چاره‌سه‌ركاران"بۆنبڕه‌كان"بۆ به‌ بۆنكه‌وتن به‌كاریدێنن، هه‌رچه‌نده‌ تا ئێستا به‌ته‌واوی نازانرێ پێكهاته‌كانی چین، به‌ڵام ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ ده‌گرێته‌وه‌:

-حه‌وت بۆنی جیاواز.

-مێخه‌ك.

-كڵۆی شه‌كر.

ئه‌مانه‌ تێكه‌ڵ ده‌كرێن و ده‌رخواردی منداڵان ده‌درێن.

تا ئێستا سه‌دان حاله‌تی هاوشێوه‌ی كچه‌ تاقانه‌كه‌مان هه‌بووه‌و ئه‌و ده‌رمانانه‌ كاریگه‌ری لاوه‌كی یه‌كجار زۆریان هه‌یه‌ به‌تایبه‌ت بۆمنداڵ، زۆر به‌خێرایی ده‌بێته‌ هۆی ژه‌هراویبوون و له‌كاركه‌وتنی گورچیله‌، جگه‌ر و تێكچوونی هاوسه‌نگی خوێ و ئیلیكترۆلایته‌كان و دواتر له‌كاركه‌وتنی سییه‌كان و دڵ له‌كۆتایشدا مردنی منداڵه‌كه‌، بۆئه‌وه‌ی ئه‌م حاڵه‌تانه‌ هه‌زارن باره‌ نه‌بنه‌وه‌ جگه‌رگۆشه‌كانتان مه‌خه‌نه‌ به‌رده‌ستی خه‌ڵكانی ناشاره‌زا و به‌هه‌ندێ خورافیات و بیركردنه‌وه‌ی ناڕاست رووبه‌رووی مه‌رگیان مه‌كه‌نه‌وه‌.

،،

ده‌خوازین وه‌زاره‌تی ته‌ندرووستی به‌دواداچوونی ورد بكات بۆ ئه‌م حاڵه‌ته‌ و ئه‌و شوێنانه‌ی به‌ڕۆژی رووناك خه‌ڵك ژه‌هرخوارد ده‌كه‌ن دا بخات.

زۆرجار ئه‌و چیرۆكانه‌ ده‌بیستین، كه‌گوایه‌ منداڵێك نزیك به‌هه‌فته‌یه‌ك له‌نه‌خۆشخانه‌ ماوه‌ته‌وه‌ سوودی نه‌بووه‌، بردویانه‌ بۆلای "بۆنبڕێك" دوای یه‌ك ڕۆژ باش بووه‌. وه‌ك باسمان كرد نه‌خۆشییه‌كه‌ خۆی له‌ماوه‌ی ده‌ ڕۆژ بۆ دوو هه‌فته‌دا باش ده‌بێت ئه‌گه‌ر له‌ژێر ڕێنمایی پزیشكی پسپۆڕی منداڵان چاره‌سه‌ری یاریده‌ده‌ری بۆبكرێت، وه‌ك پێدانی شله‌مه‌نی و ده‌رمانی تا و هه‌ندێجار ده‌رمانی ئه‌نتیبایۆتیك. له‌نه‌خۆشخانه‌ چاره‌سه‌ره‌ پێویسته‌كانی بۆكراوه‌ به‌ڵام به‌هۆی كه‌مئارامی و نه‌بوونی متمانه‌ی دایك و باوكه‌كه‌ ده‌برێت بۆلای خه‌ڵكی ناشاره‌زا و وانیشان ده‌درێت كه‌ به‌هۆی "بۆنبڕ"ه‌كه‌وه‌ باش بووه‌، له‌كاتێكدا زیاتر له‌هه‌فته‌یه‌ك چاره‌سه‌ری وه‌رگرتووه‌ لای پزیشك و گه‌ر ئه‌و چاره‌سه‌رانه‌ی وه‌ر نه‌گرتبا ئه‌وا چاك نه‌ده‌بوو و بگره‌ ده‌رمانی "بۆنبڕ"ه‌كه‌ ڕه‌نگه‌ بیكوشتبا.

له‌كۆتاییدا هیوادارم، دایكان و باوكان ووشیاربن و منداڵه‌كان و جگه‌رگۆشه‌كانیان نه‌خه‌نه‌ به‌رده‌ستی خه‌ڵكی ناشاره‌زا و به‌ده‌ستی خۆیان ڕێگای مردن بۆ ڕۆڵه‌كانیان خۆش نه‌كه‌ن، هه‌روه‌ها ده‌خوازین وه‌زاره‌تی ته‌ندرووستی به‌دواداچوونی ورد بكات بۆ ئه‌م حاڵه‌ته‌ و ئه‌و شوێنانه‌ی به‌ڕۆژی رووناك خه‌ڵك ژه‌هرخوارد ده‌كه‌ن دا بخات.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك