سه‌ربه‌خۆیى و فیدراڵى له‌دیدى جه‌وهه‌ر نامیق سالمـه‌وه‌

ئێمه‌ بڕوامانوایه‌ بۆ عێراقى دواى سه‌دام باشترین ڕژێم ڕژێمێكى فیدراڵییه‌

سه‌ربه‌خۆیى و فیدراڵى له‌دیدى جه‌وهه‌ر نامیق سالمـه‌وه‌

928 خوێندراوەتەوە



دواى یه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى كوردستان، جه‌وهه‌ر نامیق سالم كه‌ یه‌كه‌م سه‌رۆكى په‌رله‌مانى كوردستان بوو، وه‌ك سه‌رۆكى په‌رله‌مان بانگهێشتى فه‌رمى ده‌كرێت بۆ به‌ریتانیاو له‌گه‌ڵ ڕۆژنامه‌ى ( الوسط) چاوپێكه‌وتنێك ئه‌نجام ده‌دات‌و له‌و چاوپێكه‌وتنه‌دا سه‌باره‌ت به‌ پرسى سه‌ربه‌خۆیى و شه‌ڕى په‌كه‌كه‌و توركیاو هه‌ڵوێستى وڵاتانى هه‌رێمى و ئۆپۆزسیۆنى عێراقى له‌سه‌ر داواكردنى فیدراڵى بۆ كوردستان، پرسیار له‌ جه‌وهه‌ر نامیق كراوه‌.

سالم وه‌ك دیبلۆماتێكى سه‌ركه‌وتوو به‌ڕاشكاوى وه‌ڵامى پرسیاره‌كانى داوه‌ته‌وه‌و هاوكات نمونه‌ى ئه‌مه‌ریكاو ئه‌ڵمانیاى وه‌ك وڵاتانى فیدراڵى سه‌ركه‌وتوو یه‌كگرتوو ئاماژه‌ پێكردوه‌.
سالم له‌و چاوپێكه‌وتنه‌دا باسى خه‌باتى چه‌كدارى و سیاسى پارتى كرێكارانى كوردستانى كردوه‌و ڕایگه‌یاندووه‌ سنورى كارى په‌كه‌كه‌ كوردستانى توركیاوه‌و وه‌كو یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان په‌كه‌كه‌ پێوویسته‌ سه‌روه‌رى خاكى عێراق بپارێزێت.

دیپلۆماتیك مه‌گه‌زین هه‌ندێك له‌ چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ به‌كوردى ده‌خاته‌ به‌ردیده‌ى خوێنه‌ران.

الوسط:  دیارترین ئه‌ركى په‌رله‌مانه‌كه‌تان چییه‌؟

جه‌وهه‌ر نامیق: په‌رله‌مان ئه‌نجامى هه‌ڵبژاردن بوو له‌كوردستانى عێراق كه‌له‌لایه‌ن به‌ره‌ى كوردستانیه‌وه‌ (به‌ره‌ى كوردستانى پێكهاتوون له‌هه‌شت حیزبى كوردستانى) بڕیارى له‌سه‌ردرا بۆ پێكهێنانى داموده‌زگاكان له‌پێناو به‌ڕێوه‌بردنى ناوچه‌كه‌مان، ئه‌م بڕیاره‌ش دواى سه‌رنه‌كه‌وتنى پرۆسه‌ى دانوستان هات له‌گه‌ڵ حكومه‌تى به‌غداو ڕاگرتنى تاكلایه‌نانه‌ى دانوستانه‌كان‌و كشانه‌وه‌ى سه‌رجه‌م یه‌كه‌ ئیدارییه‌كان و سه‌پاندنى ئابڵوقه‌ى ئابورى بوو به‌سه‌ر كوردستاندا.

هه‌ڵبژاردن په‌رله‌مانێكى له‌مانگى شه‌شى 1992 لێدروست بوو، په‌رله‌مانیش بڕیارى له‌ دامه‌زراندنى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان داو پاشان به‌روبومى په‌رله‌مان ده‌ركردنى كۆمه‌ڵه‌ یاسایه‌ك بوو وه‌ك پێویستى خه‌ڵك و چه‌سپاندنى سیسته‌مى فیدراڵى بوو بۆ كوردستان.

الوسط:  لێره‌و له‌وێ وه‌سفى هه‌ڵبژرادنى كوردستان به‌هه‌نگاوێك ده‌كرێت به‌ره‌و جیابونه‌وه‌و سه‌ربه‌خۆیى، بۆچونى تۆ چییه‌؟


جه‌وهه‌ر نامیق: له‌ڕاستیدا پێچه‌وانه‌كه‌ى ڕاسته‌ چونكه‌ په‌رله‌مان ده‌رئه‌نجامى هه‌ڵبژاردنێكى ئازادبوو، ئێمه‌ ژیانمان له‌ناو ده‌سه‌ڵاتى چه‌كداریدا ده‌گوزه‌ران‌و له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ به‌رپرسبووین له‌ ژیانى سێ ملیۆن و نیو له‌خه‌ڵكى‌و، له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ ڕوبه‌ڕوى دۆخێكى قورسى ئابورى و سیاسى ده‌بوینه‌وه‌، هه‌موو ئه‌م هۆكارانه‌ له‌پشتى وه‌رگرتنى ئه‌م بڕیاره‌وه‌ بوون، چونكه‌ ئه‌گه‌ر وانه‌كرایه‌ بۆشاییه‌كى ئه‌منى دروست ده‌بوو.

الوسط:  ئایا له‌م وه‌ڵامه‌ واتێبگه‌ین كه‌ ئه‌گه‌ر عێراق گه‌ڕایه‌وه‌ حاڵه‌تى ئاسایى په‌رله‌مان هه‌ڵده‌وه‌شێننه‌وه‌؟

جه‌وهه‌ر نامیق: په‌رله‌مان نوێنه‌رایه‌تى گه‌لى كوردستانه‌، پارته‌ كوردستانیه‌كانیش له‌هه‌وڵى چه‌سپاندنى رژێمێكى دیموكراسیدان، ئێسته‌ش ئێمه‌ له‌گه‌ڵ هێزه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌ عێراقیه‌كاندا یه‌ك قسه‌ین كه‌ده‌بێ ڕژێمى دواى سه‌ددام له‌عێراق ڕژێمێكى نوێ بێت بڕواى به‌ فره‌یى په‌رله‌مانى و سیاسى هه‌بێت.

،،

جه‌وهه‌ر نامیق:  هۆكارى لێكهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت فیدراڵى نه‌بوو، به‌ڵكو دیكتاتۆرى حكومه‌ته‌كان واىكرد، سه‌یرى ئه‌ڵمانیا یه‌ك گه‌ل و یه‌ك زمانن كه‌چى شانزه‌ ویلایه‌تى فیدراڵى هه‌یه‌و زۆریش سه‌ركه‌وتووه‌، هه‌روه‌ها ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مه‌ریكاو سویسراش دوو نمونه‌ى جوان و سه‌ركه‌وتوى فیدراڵین.

الوسط:  له‌كاتى كۆنگره‌ى ئۆپۆزسیۆنى عێراقى له‌پارێزگاى سه‌لاحه‌دین هه‌ندێك له‌و هێزانه‌ به‌ته‌واوى نه‌ئه‌چوونه‌ ژێر بارى ده‌سته‌واژه‌ى فیدراڵى، له‌حاڵێكدا ئه‌گه‌ر ئه‌وان ئه‌م داواى فیدراڵیه‌یان ڕه‌د كرده‌وه‌ گه‌لى عێراق پابه‌ند ده‌بێت؟

جه‌وهه‌ر نامیق: هیوادارین له‌عێراقدا ڕژێمێكى دیموكراسى بێته‌ ئاراوه‌و هه‌مو گه‌لى عێراق به‌ئازادانه‌ بتوانن نوێنه‌رى خۆیان هه‌ڵبژێرن، ئێمه‌ بڕوامانوایه‌ بۆ عێراقى دواى سه‌دام باشترین ڕژێم ڕژێمێكى فیدراڵییه‌، چونكه‌ عێراق فره‌نه‌ته‌وه‌یه‌و ئاین و مه‌زهه‌به‌، ئه‌مه‌ ڕاستییه‌و ئێمه‌ش له‌په‌رله‌مانى كوردستان پێداگریمان له‌م فره‌ییه‌ كرده‌وه‌ته‌وه‌، هیچ نه‌نگیه‌ك له‌ڕژێمى فیدراڵیدا نییه‌، به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ چه‌نده‌ها وڵاتمان هه‌یه‌ ڕژێمى فیدراڵى تێیدا سه‌ركه‌وتوو بووه‌ ئه‌گه‌رچى هه‌ندێك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ش یه‌ك نه‌ته‌وه‌و یه‌ك زمانیشن.

الوسط:  به‌ڵام نمونه‌ى وه‌كو یه‌كێتى سۆڤیه‌ت و یۆگسلافیاش هه‌یه‌ كه‌ له‌یه‌ك هه‌ڵوه‌شاونه‌ته‌وه‌و بوون به‌چه‌ندین ده‌وڵه‌ته‌وه‌.

جه‌وهه‌ر نامیق: بۆچى به‌س لایه‌نه‌ نه‌رێنییه‌كه‌ وه‌رده‌گرن و ئه‌رێنییه‌كه‌ وه‌رناگرن، هۆكارى لێكهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت فیدراڵى نه‌بوو، به‌ڵكو دیكتاتۆرى حكومه‌ته‌كان واىكرد، سه‌یرى ئه‌ڵمانیا یه‌ك گه‌ل و یه‌ك زمانن كه‌چى شانزه‌ ویلایه‌تى فیدراڵى هه‌یه‌و زۆریش سه‌ركه‌وتووه‌، هه‌روه‌ها ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مه‌ریكاو سویسراش دوو نمونه‌ى جوان و سه‌ركه‌وتوى فیدراڵین.


الوسط:  چۆن كورده‌كانى عێراق ڕازى ده‌بن هاوكارى توركیا بكه‌ن دژ به‌په‌كه‌كه‌ كه‌ئه‌وانیش هه‌م كوردن‌و هاوكات داواى فیدراڵیش ئه‌كه‌ن؟

جه‌وهه‌ر نامیق: ئه‌وه‌ى ئێوه‌ ئه‌یڵێن ڕاستى قسه‌كانى بیركردنه‌وه‌كانى ئێمه‌ ده‌سه‌لمێنێت بۆ به‌فیدراڵیكردنى عێراق، وه‌گه‌لى عێراقیش پاڵپشتى براكورده‌كانى توركیا ده‌كات بۆگه‌شتن به‌هه‌مان مافى فیدراڵى، هاوكات عێراق هاوسنوره‌ له‌گه‌ڵ توركیاو په‌كه‌كه‌ش بۆ چالاكى سه‌ربازى خاكى عێراق به‌كارنه‌هێنێت و سنورى كارى ئه‌وان كوردستانى توركیایه‌ نه‌ك ناوچه‌كانى ئێمه‌.

ئێمه‌ ڕێز له‌یاسا نێو ده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌گرین، وه‌ ئه‌وه‌ش له‌گه‌ڵ چاكه‌ى دراوسێدا ناگونجێ له‌خاكى ئێمه‌وه‌ هێرش بكرێته‌ سه‌ر توركیا، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ چه‌ند جارێك به‌رپرسانى سه‌ربازى په‌كه‌كه‌مان ئاگادار كردووه‌.
كه‌سنورى كارو چالاكیان خاكى كوردستانى توركیایه‌.

الوسط: ئێوه‌ ڕێگه‌ ده‌ده‌ن په‌كه‌كه‌ چالاكى سیاسى له‌ خاكى هه‌رێمى كوردستاندا بكات؟
جه‌وهه‌ر نامیق: به‌ڵێ ئێمه‌ ڕێگرى له‌كارى سیاسى ناكه‌ین به‌مه‌رجه‌كانى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان و دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌سنورى توركیا.

الوسط: ئایا هێزه‌كانى توركیا له‌هه‌رێم به‌ته‌واوى كشاونه‌ته‌وه‌؟

جه‌وهه‌ر نامیق: مانگى ڕابردوو هێزه‌كانى توركیا ده‌ستیان كرد به‌ كشانه‌وه‌و له‌و بڕوایه‌داین ئه‌مه‌ كشانه‌وه‌ى یه‌كجاره‌كى بێت.

،،

وتوشیه‌تى پرسى ناوخۆیى عێراقى ئۆپۆزسیۆنى ئه‌و وڵاته‌ مافى هه‌یه‌ بڕیارى له‌سه‌ر بدات و هه‌مو لایه‌كیشمان ئه‌وه‌مان دوپاتكردوه‌ته‌وه‌ كه‌ داهاتوى عێراق داهاتویه‌كى په‌رله‌مانى فیدراڵى دیموكراسیه‌و ئاماژه‌شى به‌وه‌كردووه‌ له‌م قۆناغه‌دا پێویسته‌ ئۆپۆزیسیۆن یه‌كگرتوو بێت.

الوسط:  به‌ڵام ڕاپۆرته‌كان باس له‌وه‌ده‌كه‌ن هێزه‌كانى توركیا هه‌تا ئێسته‌ له‌ناو خاكه‌كه‌تاندان؟

جه‌وهه‌ر نامیق: به‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌باكورى عێراق كشاونه‌ته‌وه‌.

ڕۆژنامه‌ى وه‌سه‌ت چه‌ند پرسیاریێكى تر له‌باره‌ى ڕازى نه‌بونى توركیا به‌ دروستكردنى ده‌وڵه‌ت‌و ترسى توركیا له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌كات‌و كۆچكردو جه‌وهه‌ر نامیق، دڵنیایى ده‌دات كه‌ كورد باسى دروستكردنى ده‌وڵه‌تى نه‌كردوه‌و خۆمان به‌به‌شێك له‌عێراق ده‌زانێت" له‌گه‌ڵ ئۆپۆزسیۆنى عێراقیدا كار بۆ یه‌كپارچه‌یى خاكى عێراق ده‌كه‌ین و له‌مباره‌یه‌وه‌ دڵنیایى ده‌ده‌ینه‌ سڵێمان دیمریلى سه‌رۆكوه‌زیرانى توركیا كه‌ئێمه‌ له‌چوارچێوه‌ى خاكى عێراقداین".
داهاتوى عێراق و فیدراڵى.


له‌باره‌ى ده‌ستێوه‌ردانه‌ ده‌ره‌كى و هه‌رێمایه‌تیه‌كان بۆناوخۆی عێراق و له‌باربردنى سیسته‌مى فیدراڵى هه‌رێم، ڕۆژنامه‌كه‌ پرسیارى له‌باره‌ى هه‌ڵوێستى هه‌ریه‌ك له‌توركیاو ئێران و سوریاوه‌ لێده‌كات‌و ده‌ڵێت چاودێران واى ده‌بینن توركیا بێته‌ ناوخاكى عێراق و مه‌ترسى بۆ سه‌ر هه‌رێمى كوردستانیش دروست بێت.


به‌تایبه‌تى دواى ئه‌وه‌ى وه‌زیرى ده‌ره‌وه‌ى هه‌رسێ وڵات به‌توندى دژى كۆنگره‌ى ئۆپۆزسیۆن له‌ سه‌لاحه‌دین وه‌ستانه‌وه‌.
سالم له‌وه‌ڵامى ئه‌و پرسیاره‌دا وتوویه‌تى نایشارینه‌وه‌ ئێمه‌ ترس و نیگه‌رانیمان له‌ ده‌ستێوه‌ردانى هه‌رێمى و ده‌ره‌كى هه‌یه‌، هه‌روه‌ها وتوشیه‌تى پرسى ناوخۆیى عێراقى ئۆپۆزسیۆنى ئه‌و وڵاته‌ مافى هه‌یه‌ بڕیارى له‌سه‌ر بدات و هه‌مو لایه‌كیشمان ئه‌وه‌مان دوپاتكردوه‌ته‌وه‌ كه‌ داهاتوى عێراق داهاتویه‌كى په‌رله‌مانى فیدراڵى دیموكراسیه‌و ئاماژه‌شى به‌وه‌كردووه‌ له‌م قۆناغه‌دا پێویسته‌ ئۆپۆزیسیۆن یه‌كگرتوو بێت.


‌ڕۆژنامەی ( الوسط )

 21 دیسەمبەری 1992

 

author photo

ماستەر لە زمانی عەرەبی