فرهاد عەونی: فازیل ڕەسووڵ کوردانە لە ئیسلام تێگەشتبوو

فرهاد عەونی: فازیل ڕەسووڵ کوردانە لە ئیسلام تێگەشتبوو

309 خوێندراوەتەوە

دیداری، گروپی گوڵنار


فەرهاد عەونی كوڕی عەونی شاعیرەو چەند ساڵێک نەقیبی سەندیكاى ڕۆژنامەنووسان بووە، ئەو بەقسەى خۆى بەكاریگەرى ئایدیۆلۆژیا و حیزبایەتی سەیرى مرۆڤەكان ناكات، باس لە ئەزموون و بیرەوەرییەكانى خۆی لەگەڵ دكتۆر فازیل ڕەسوڵ دا دەكات و ئەزموونی خۆشی لەگەڵ مەسعوود موحەممەد دەگێڕێتەوە. لەنێو كتێبخانەیەكی جەنجاڵ و قەرەباڵغ دا بە دەم خوێندنەوە و هەڵدانەوەى لاپەڕەكانى كتێبەوە، گروپی گوڵنار"، ئەم گفتوگۆیەی لەگەڵدا ئەنجامدا.



گوڵنار: جەنابت وەك كوڕی عەونی شاعیر، كام شیعرەى باوكت لە لوتكەدا دەبینی؟
فەرهاد عەونی: من لە سێ قۆناغ دا دیوانى عەونیم بە چاپگەیاندووە، جارى یەكەم باروودۆخ زۆر ناخۆشبوو، جارى دووەم دواى شەش حەوت ساڵ چەند شیعرێكی نوێیم بۆ زیادكرد، چونكە ئەوەش بەسەرهاتێكە بۆ خۆى كە دیوانەكەى باوكم دووجار سووتاوە و فەوتاوە، ئەویش بە حوكمی ئەوەى كە باوكم سیاسەتی كردووە بە دەیانجار زیندانی كراوە و ماڵمان سووتاوە و لە كۆیە هەڵهاتووین، جارى سێیەم بە هەوڵ و ماندووبوونێكى زۆرى چەند شیعرێكى ترم كۆكردنەوە و ئەوانیشم بۆ زیادكرد، پاش چاپی دووەم بەهۆى برادەرێكى نزیكم (مامۆستا عبدالله زەنگەنە) كە تەماشاى ڕۆژنامە كۆنەكانى سلێمانى بۆ ئیشی خۆى دەكات، واتە ڕۆژنامەكانى (ژین و ژیان)ی ساڵانی 1937 و 1938 و 1939، تەماشا دەكات چەند پارچە شیعرێكى عەونی شاعیرى تێ دایە، ئەوانیشم بۆ زیادكرد، پاشتر لە كەشكۆڵەكەى مامۆستا گیو موكریانى كە دۆستێكى نزیكی باوكم بوو چەند پارچە شیعرێكى بە دەستخەتی خۆیی و باوكم تێ دابوو، باوەڕم پێ بكەن شیعرێكى تێ دایە كە لەگەڵ دڵدارى شاعیر بە هاوبەشی نووسیویانە، چونكە باوكم لەگەڵ دڵدارى شاعیر دوو شیعرى هاوبەشیان پێكەوە نووسیون، دڵدار خاوەنی مارشی (ئەى ڕەقیب)ـە، لە كەشكۆڵەكەى مامۆستا گیو موكریانى دا شیعرى سێیەمی هاوبەشی دڵدار و عەونیم دۆزییەوە، شیوەنێكە بۆ بەكر سدقی كە سوپاسالارى عێراق بوو كە زۆر بە نامەردانە لە موسڵ تیرۆریان كرد، لەبەر ئەوەى كە كورد بوو. چونكە بەكر سدقی بیرى ئەوەى هەبوو لەگەڵ ئەڵمانەكان شتێك بۆ كورد بكا، بەڵام ڕەگەزپەرستەكان و ئەوانەى كە هیچكاتێك حەزیان لە كورد نەبووە پیلانێكیان بۆ دانا و لە موسڵ كوشتیان. ئەو شیعرە شیوەنێكە بۆ بەكر سدقی، من پێموایە یەكێكە لە شیعرە باش و جوانەكانی باوكم كە لەگەڵ دڵدار پێكەوە دایانناوە. (فەرهاد عەونی شیعرەكەى بۆ گرووپی گوڵنار خوێندەوە و گوڵناریش بە ڤیدیۆ تۆمارى كردووە، لە دەرفەتی تردا بڵاو دەكرێتەوە).


گوڵنار: لەبارەی مەسعوود موحەممەدەوە چ ئەزموون و سەرنجێكت هەیە؟
فەرهاد عەونی: مامۆستا مەسعوود موحەممەد دۆستێكى نزیكی باوكم بوو، دۆستێكى نزیكی مامم بوو كە ئەویش خەریكی یاسا بوو، كە خۆشم دەستم بە خوێندنەوە كرد مامۆستا مەسعوود موحەممەدم باشتر ناسی، وە لە ساڵانی حەفتاوە بە بەردەوامی هاتووچۆم دەكرد، چ لە كۆڕی زانیاری كورد لە بەغدا و چ لە هەولێر و لە كۆیەش. چەندجاریش دیدارى ڕۆژنامەوانیم لەگەڵ كردووە، كتێبەكانى مامۆستا مەسعوود موحەممەدم هەموو خوێندوونەتەوە، مرۆڤ و دەورووبەر لە هەموویان زیاتر سەرنجی ڕاكێشاوم، تەنانەت وتارە عەرەبییەكانیشی كە بڵاو دەكردنەوە هەموویانم دەخوێندنەوە لە ڕۆژنامە عێراقییەكان دا، مامۆستا مەسعوود موحەممەد بە پێچەوانەى ماركس و بیرى ماركسییەوە كە دەیگوت: ئەى كرێكارانى جیهان یەكگرن! مامۆستا دەیفەرموو: ئەى كاربەدەستانى جیهان یەكگرن و ئەى كرێكارانى جیهان ئێوە پەرتەوازە و ناكۆك بن! قسەكەشی زۆر ڕاستە، دەیگوت تا ئێستا نەماندیوە كرێكارانى دوو وڵات پێكەوە كار بكەن بۆ ڕووخاندنی ڕژێمێك، هەمیشە بوونەتە سوپا و داردەستی ئەو حاكمانەی كە شەڕیان پێدەكەن، هەمیشە حاكمەكان یەكیان گرتووە، تەماشا بكە هەمیشە توركیا و ئێران، عێراق و ئێران یەكدەگرن، بەڵام خەڵكە ڕەشوڕووت و كرێكارەكە هەمیشە دەبنە سووتەمەنی.


گوڵنار: ئەو ژینگە و هۆكارە چی بووە كە وایكردووە مەسعوود موحەممەد بووەتە ئەو نووسەرەى كە وێنەى نەبووە و نابێتەوە لە كورددا؟
فەرهاد عەونی: شارى كۆیە وەك مەڵبەندێكى گرنگی زانست و ڕۆشنبیری كە شێخ ڕەزا دەڵێت: مەمبەعی عیلم و ئەدەبە، هەروەها ئەو كوڕی پیاوێكى زانا و گەورە بووە كە مەلا موحەممەدى جەلیزادەیە، لە شیعرێك دا دەڵێت: بە ڕیشی پان و پڕ لە ئەسپێ * بناغەى كوردان چۆن دەچەسپێ؟ هەروەها نەوەى حاجی مەلا عبداللەى جەلیزادە بووە، كە شێخ ڕەزای تاڵەبانی لەبارەیەوە دەڵێت: حاجی مەلا عبدالله لە ئادەم فیلترە * با وجودی ڕوتبەى پێغەمبەریی * ئەم بە سەد شەیتان لە كۆیە دەرنەچوو * بەڵام ئادەم بە یەك شەیتان لە جەننەت دەرپەڕی! پاش ئەوانەش خۆى پیاوێك بوو بە ماناى وشە بلیمەت بوو، لە قوتابخانەكەى باوكییەوە فێرى ئەو عەرەبی و عەرەبیزانییە بوو كە عەرەبەكان حەسوودییان پێدەبرد. بۆیە لە بەرزترین ئاست دا بوو هەموو كەس نەیدەتوانى خۆى لە شانى بدا.


گوڵنار: باست لە ڕۆڵی بنەماڵەى جەلیزادان كرد، ئێمە تا چەند پێویستمان بەو جۆرە تێگەیشتنە ئایینیە هەیە كە هەڵقوڵای كۆمەڵگەكەى خۆمان بێت نەك درێژبووەوەى كەلتوورێكى ترى عەرەبی و سەلەفی؟
فەرهاد عەونی: تۆ تەماشاى مزگەوتەكانى كوردستان بكە، دەبینی سەدانى وەكو نالی و وەفایی و مەحوی و مەولەویی و مەولانا و مەلا عبداللەى جەلیزادە و سەدانى ترى پێگەیاندووە، لە دەرەوەى مزگەوتەكان و قوتابخانە ئایینییەكان خوێندەوار زۆر كەم بووە، بەڵام ئەمە لە كاتێك دا بوو كە هیچكاتێك ئایین نزیك بە سیاسەت نەكرابوویەوە، ئایین تەنها لە ڕوانگەى خواناسی، كە خواناسیش داواى خێر و خۆشی دەكا پیادە و پەیڕەو دەكرا، نەك تۆ ئەفلاتوونێكم بۆ درووست بكەى كە خەڵك لێی دەترسێ، بۆیە لەو باروودۆخەدا ئەو مەلایانەى ئێمە، ئەو ڕۆشنبیرانەى ئێمە كە بە حەقیقەت سەرەتاى پرۆژە ڕۆشنبیرییەكەى ئێمە لەوێوە و لە مزگەوتەكانەوە دەستی پێكرد، ئەوانیش تەنها لەڕێگەى خواناسییەوە خزمەتی میللەتەكەى خۆیانیان دەكرد، بۆ نموونە حاجی قادرى كۆیی دەفەرمووێت: (مەعلوومە بۆچی حاجی مەدحت دەكا بە كوردی ** تا كەس نەڵێ: بە كوردی مەدحی بارى نەكراوە). ئەمانە زۆر باش لە كێشە و مەسەلەى میللەتەكەشیان گەیشتوون و لە هەمانكاتیش دا خواناسی خۆیانیان كردووە. بەڵام ئایینی ئێستا ئایینی سیاسەتە كە هیچ پەیوەندییەكی بە ئایینە ڕاستەقینەكەوە نییە.


گوڵنار: كەواتە لەگەڵ ئەم هەموو بەرهەمەى كە حوجرە و خانەقاكانى ئێمە گێڕاویانە لە پێشكەشكردنی كۆمەڵێك زانا و عاریف و شاعیرى هەڵكەوتوو بە میللەتەكەمان، بۆچی حوجرە و خانەقاكان بێ ڕۆڵ دەكرێن و بەركەنار دەخرێن لە كۆمەڵگەدا؟ كێ ئەم بێ ڕۆڵكردنە دەگێڕێ و دەكا؟
فەرهاد عەونی: من لەگەڵ لاوازكردنی هیچ مزگەوتێك و هیچ كڵێسایەك دا نیم، بەڵام تەماشا بكە پەیدابوونی ئەو سەلەفییەتە و فیكرى داعشەى كە ئێستا هەیە پێویستی بە جۆرێك لە كۆنتڕۆڵكردن هەیە، بیرى توندڕەویی سەلەفی لە بەشێك لە مزگەوتەكانى ئێمەوە چووەتە مێشكی گەنجەكانەوە، كە لە ڕاستەشەقامی ئایینی پیرۆزى ئیسلام ترازاون، لەكاتێك دا دەزانین داعش درووستكراوی وڵاتانى نەیارە بە ئایین، بۆیە ئایین ئاسانترین هۆكارە بۆ ئەوەى ئیستغلالی بكەى بۆ پلان و بەرژەوەندییەكی خۆت، مرۆڤیش كە بۆ بەرژەوەندی خۆى باسی خوا و ئایینی كرد مرۆڤەكانى تر دواى دەكەون و ناتوانن لە بەرامبەر ئەمەدا خۆیان بگرن، بۆیە ئەمان بەو شێوەیە ئایینیان بۆ خۆیان ئیستغلال كردووە، بۆ ئەوەى بەناوى ئایینەوە ئەو پیلان و بەرژەوەندییەى خۆیان سەر پێ بگرن، خۆت دەزانى پاش شەست و حەفتاكان ئەو فیكرەیەى كە هەبوو هی ماركس و كۆمۆنیستەكان و بیرى ناسیۆنالیستی ئەو بایەخەى نەماوە وەكو كە لە چلەكان و پەنجەكان دا هەبوو، ئێستا ئایین بایەخی هەیە، بۆیە تەماشا دەكەیت مامۆستایانى سەلەفییەت لە ڕێی وڵاتە زلهێزەكانەوە ئەو مەسەلەیە زیندوو دەكەنەوە و ئایین ئیستغلال دەكەن بۆ ئەوەى بتوانن ئەو پلانەى بەدەستییانەوەیە بتوانن جێبەجێی بكەن.


گوڵنار: بە حوكمی ئەوەى كوڕی عەونی شاعیریت، خۆت نێوانت لەگەڵ شیعر و ئەدەبیات دا چۆن بووە؟
فەرهادعەونی: من وەك پێمگوتی لە سەرەتاوە بە شیعر دەستم پێكردووە، وە شیعرم بڵاو كردۆتەوە، وە هەمیشە حەزم لە شیعر و ئەدەبیات بووە، من لە سەدا نەوەدی دیوانی شاعیرانى كورد لە كتێبخانەكەم دا هەیە، بەڵام تاكە شاعیرێك كە زۆر پێی سەرسامم (هێمنی موكریانی)یە، تاریك و ڕوونەكەى هێمن دەتوانم بڵێم یەكێكە لە هەرە نایابترین ڕۆمانەكانى كورد كە نووسرابێ، ئەمە كارێكە خۆزگە، خۆزگە هەموو شاعیرانى وەك هێمن و لە خوار هێمن بیانتوانیبایە ئەو ژیاننامەیە بەو زمانە ناسكە بنووسن. بەداخەوە، بەداخەوە حیزب و ئایدیۆلۆژیا وایكرد كە خەڵك بە چاویلكەى ئایدیۆلۆژییەوە سەیرى هێمن بكات و نەتوانێت ئەو دونیا فراوانە جوانە ناسكەى هێمن ببینێت، سیاسەت دەیویست هێمن بچووك بكاتەوە، بەڵام هێمن وەك ئەستێرەیەكی درەوشاوەیە، جارى وا هەیە هەور دێت بەرى ئەستێرە دەگرێت، بەڵام كۆتاجار هەورەكە هەر لادەچێت و ئەستێرە گەشەكە هەر دەردەكەوێتەوە، هێمنیش وایە، كەس ناتوانێ هێمن بزر بكا یا لەبەرچاوى نەهێڵێ.


گوڵنار: لە یاداشتی كەسایەتییەكانى كوردا لە ڕابوردوودا هەست بە بوونی برایەتی و ئاشتییەكی زۆر دەكرێت لەنێوان كورد و عەرەب دا، تەنانەت كەسایەتی ئێمە كە لە ئێران و ڕژێمەكانى تر هەڵهاتووە چوونەتە بەغدا و كارى سیاسیی و ڕۆشنبیریشیان كردووە؟
فەرهاد عەونی: لە سەردەمی پاشایەتی دا لەبەر ئەوەى شۆڕش و سەرهەڵدانە كوردییەكان بەو شێوەیە نەبوون كە ڕاستەوخۆ دژی فەرمانڕەوا و كاربەدەستەكان بێت، خەڵكەكەى تریش وەك عەرەب و توركمان هەر ستەملێكراو بووە، نەگەیشتبووە ئەو ڕادەیەى كە ڕقیان لە ئێمە بێت، بەڵام پاش شۆڕشی 14ى تەمموزی 1958 هەندێ ئاراستەى سیاسیی لە عێراق سەرى هەڵدا وەك نەتەوەییە عەرەبەكان و بەعسییەكان و خەڵكانى دیكە بتەوێ و نەتەوێ دژایەتی كوردیان دەكرد و شەقامی خۆیانیان قەناعەت پێ دەهێنا كە كورد دوژمنیانە و نۆكەرى ئیستعمارە، نۆكەرى ئیسرائیلە، بەكرێگیراوە، بەڵام لە سەردەمی بەعس و پاش سەردەمی بەعسیشەوە بەشێوازێك باروودۆخەكە شێوێنرا، كە شەقامیان لە ئێمە هان دا، لە پاش ڕووخانى سەدامیش زیاتر ئەم هان دانە ڕەنگی دایەوە، حاكمەكان كە دەهاتن بەربەرەكانێی كێشەى كوردیان كردە بەربەرەكانێی شەقام و كارتی خۆ بردنە پێشەوە لەلای شەقامى عێراقی، بۆ نموونە زۆر لە ئاخوندەكانى كەربەلا و نەجەف لە پاش ڕیفراندۆمەكەوە وشەى (یا خائن كردستان)یان بەكاردەهێنا، بۆیە لێرەشەوە جارێكى تر ئایینیان بەكارهێنانەیەوە بۆ ئەوەى لە كورد بدەن، كورد داواى مافی خۆى كردووە وەك هەر میللەتێكى دیكە، ئینجا پێشتر چەپەكان لە پەنجا و شەستەكان بەتایبەت حیزبی شیوعی ڕۆڵی كاریگەریان دەگێڕا لە ناساندن و بردنە پێشەوەى كێشەى ڕەواى كورددا.


گوڵنار: بەڵام بۆچی حیزبی شیوعی یەكێك بوو لەو حیزبانەى زۆر دژی مەلا موستەفاى بارزانى و خەباتی نەتەوەیی بوون؟
فەرهاد عەونی: تۆ كە تەماشاى مێژوو دەكەیت، مێژوو هەمووی بە یەك قۆناغ وەسف ناكرێ، حیزبی شیوعی لە سەردەمی فەهدەوە لە 1938 كە درووست بوو، باوەڕی بە مافی چارەى خۆنووسین بۆ كورد هەبوو، پاش شۆڕشی 14ى تەمموزی 1958یش حیزبی شیوعی و پارتی دیموكراتی كوردستان پێكەوە كاریان دەكرد، بەڵام بتەوێ و نەتەوەێ ململانێ هەر بووە، بەڵام هیچكاتێك شیوعییەكان وازیان لە كێشەى كورد نەهێناوە، بەڵام ئەو دوژمنایەتییەى كە جەنابت باسی دەكەیت دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1973، كاتێك بە كاریگەرى یەكێتی سۆڤییەت شیوعییەكان لەگەڵ بەعسییەكان پێكەوە بەرەیەكی هاوبەشی نیشتمانى بوون، كە ئەوان لەگەڵ بەعس بوونە بەرەیەك و ئێمەش هەر بەرەیەك لەگەڵ بەعس بووایە بە دوژمنی خۆمانمان دەزانى، ئەو دوژمنایەتییە لەوەوە سەرچاوەى گرت و درووستبوو. هەربۆیە حیزبی شیوعی خۆى ناشیرین كرد بەو هەڵسوكەوت و چوونە پاڵ بەعسە، بەڵام هیچكات شیوعییەكانیش بە خراپە باسی مەلا موستەفاى بارزانیان نەكردووە، بەكارهێنانى زاراوەى ئاشبەتاڵیش بۆ شۆڕشی ئەیلوول لەلایەن شیوعییەكانەوە پاڵپشتی سیاسیی هەبوو.


گوڵنار: بەشێك لە خەڵك دەڵێن: ئایینی ڕاستەقینە و لە پێشینەى كورد زەردەشتییەتە، تۆ تا چەند باوەڕت بەوە هەیە؟
فەرهاد عەونی: منیش باوەڕم بەو لە پێشینەیینە هەیە لە سەدا سەد. لە ژوورەكانیشم وێنە و وتەكانى زەردەشتم هەڵواسیوە، قسەى چاك، كارى چاك لە بنەما جوانەكانى زەردەشتن، زەردەشت پیاوێكى گەورە بووە، فەلسەفەیەكی درووستكردووە، زیندووكردنەوەكەى تەنها بۆ ئەوەیە كە تۆ شانازی بە ڕابوردووی خۆتەوە دەكەیت كە تۆش دیانەت و پێغەمبەرێكت هەبووە، نەك ئەوەى كە تەسلیمی واقیعێكى تر ببیت، ئەوانەش كە ناوی ئاگرپەرستیان لە زەردەشت و زەردەشتییەت ناوە تەنها بۆ ناشیرینكردنی كورد بووە، ئەگەرنا زەردەشتیش باوەڕى بە وەحدانییەتی خوا هەبووە، ئێستاش پێمخۆشە كە زەردەشتییەكان لێرە و لەوێ خەڵكیان هەیە و بارەگایان هەیە و بانگەشەى دووبارە زیندووكردنەوەى زەردەشت دەكەن.


گوڵنار: هەندێك دەڵێن دەوڵەتی ساسانی هی كورد بووە و بە هاتنی ئیسلام ڕووخاوە؟
فەرهاد عەونی: زۆرم لەسەر نووسیوە و لە فیكرى من دا ئامادەیی هەیە، باوكم شیعرێكى هەیە دەڵێت: ئەسلەحەى جەنگی دەبەستم پاسی كوردستان دەكەم * قەتڵ و عامی توركەكان و غارەتی ئێران دەكەم * ناكەسێك نیم بۆ مەتالیب من لە ڕووی لافەوە ** ئیرسی خۆمە، بۆیە داواى دەوڵەتی ساسان دەكەم! لە دانیشتنێك لای مامۆستا گیو موكریانى باسی ئەو مەسەلەیە دەكرێت باوكم و گیو موكریانى و موستەفا عوزێرى و جاهیدی شاعیر دەبن، ئەو پرسیارە دەكرێت: ئایا ساسانییەكان كورد بوون یان فارس بوون؟ ئەوكاتە مامۆستا گیو موكریانى گۆڤارى (هیوا) دەردەچێنێت، زنجیرە وتارێكى نووسیوە نەژادى ساسانییەكان دەباتەوە سەر كورد و دەیسەلمێنێت كە فارس نەبوون، بە بەڵگەش دەیسەلمێنێت، جا بۆیە دەوڵەتی ساسانى دەوڵەتێكى كوردى بووە كە بە داخەوە ئاشوورییەكان ڕووخاندیان. ئاشوورییەكانیش نەتەوەیەك بوون و پەیوەندیان بە ئیسلامەوە نەبووە، بۆیە ئەوە بە ڕاست نازانم كە پێی وایە ساسانییەكان ئیسلام ڕووخاندبێتی.


گوڵنار: بەشێكی دیكە لە مێژوونووسان پێیان وایە كورد یەكێك بووە لەو نەتەوانەى كە هەڕەشەى توانەوە و لەناوچوونی لەسەر بووە، بەڵام بە هاتنی ئیسلام لە توانەوە ڕزگاریان بووە و ئیسلام بووە بە كۆڵەكە و ڕاگرێك بۆ كورد؟
عەونی: وەڵا ئەسڵی نییە، ئەوەى كە وایكردووە كورد بمێنێتەوە تەنها پاراستنی زمانەكەى بووە، هەر میللەتێكیش زمانەكەى بمێنێ خۆیشی دەمێنێتەوە، بەڵام میللەت هەیە ئێستا زمانەكەى نەماوە بۆیە وەك میللەتێك سەیر ناكرێ.


گوڵنار: دوو بەرە هەوڵیان داوە خزمەت بە دۆزی كورد بكەن، بەرەى زانایان و شێخانى تەریقەت، لەگەڵ بەرەى چەپخوازان و نەتەوەییەكان، كام یەك لەم دوو بەرەیە توانیویەتی كەشتی كورد بەرەو ئارامی بەرێت؟
فەرهاد عەونی: بەرەى یەكەم كە بریتیە لە بەرە ئایینیە ئازادەكە، ئەو بەرە ئایینییەى كە تێكەڵی سیاسەت نەبووە، من خۆم چەپم، بەڵام پێم بڵێ چەپ چی بۆ كورد كرد؟! بۆ نموونە قەڵاى میللەتان (یەكێتی سۆڤییەت) لە 1974دا چی ما بە ئێمەى نەكات؟! كۆمارى كوردستان و شۆڕشی ئەیلوول و شۆڕشەكانى تری كورد هەر یەكێتی سۆڤییەت ڕووخاندنی! وە سیاسەتی حیزبی شیوعی عێراقیش لە 1974 بەدواوە دژی دۆزی ڕەواى میللەتەكەمان بوو.


گوڵنار: كەوایە بۆچی ئێمە هەوڵمان نەدا یا نەمانویست جڵەوی شۆڕشەكانمان بەدەست كەسە ئایینییەكانەوە بێت؟
فەرهاد عەونی: ئەو سەردەمە نەما، تۆ بتەوێ هەمان كەش و هەواى سەردەمی نالی و وەفایی بێنیتەوە.


گوڵنار: جەنابت یەكێكی لەوانەى كە دۆستایەتیت لەگەڵ فازیلی مەلا ڕەسوڵ دا هەیە، ئەزموونی ناسینت چۆن بوو؟
فەرهاد عەونی: من لە كۆتایی ساڵی 1966 شەهید فازیڵم ناسی لە كۆلێژی زانستی ئابوورییە سیاسییەكان، بە حوكمی ئەوەش ناوەكەمان بە پیتی (ف) دەستی پێدەكرد لە تەنیشت یەك دادەنیشتین (فازیل و فەرهاد)، بە تێگەیشتنی ئەوكاتە شەهید فازیل جەلالی بوو منیش مەلایی بووم، بەڵام خوا ئاگادارە هیچكاتێك پەیوەندی ئێمە لە پەیوەندی نێوان دوو براى خۆشەویست كەمتر نەبووە، هیچ هۆكارێكى سیاسیی و ناوچەیی پەیوەندی ئێمەى سارد نەكردۆتەوە، زۆر زۆرم خۆشدەویست، ڕۆژێك لە ڕۆژان لە یەك تووڕە و زویر نەبووین، ڕۆژێك لە ڕۆژان موجادەلەیەكمان نەكردووە، ڕۆژێكیان مامۆستایەكمان هەبوو ناوى (شامی شاوى) بوو ئێستاش ماوە دەرسی (زانستی سیاسەتی) پێدەگوتین، باسی كێشە و مەسەلەى كوردى كرد، گوتی: كورد ئێستا جووڵانەوەیەكی هەیە و هەندێك دەڵێن ئیستعمارە و هەندێك دەڵێن سەر بە سۆڤییەتە و هەندێك دەڵێن سەربەخۆن و كۆمەڵێك شتی تر، گوتی: سەرنجی ئێوە چییە؟ قوتابییەكی بەعسی هەبوو ناوى (عبدالرحیم القدوس) بەڵام سەردەمی عبدالرحمن عارف بوو نەك بەعسییەكان بوو هەستا و گوتی: ئەمە حەرەكەیەكی ئیستعمارییە و وایە و وایە و بەو جۆرە چوو، دوای ئەو مامۆستاش بوارى بە من دا كە قسەى خۆم بكەم، گوتم: ئەو برادەرە كە دەڵێت حەرەكەى كوردى حەرەكەیەكی ئیستعمارییە بۆچی حیزبی بەعس لەساڵی 1963 ڕێككەوتنی لەگەڵ شۆڕشی كورد كرد كە تێی دا مستەر جەلال تاڵەبانى سەرۆكى وەفدی كوردى بوو بۆ وتووێژكردن لەگەڵ حكومەتی عێراقی، وە دانیشیان نا بە لامەركەزییەتی كورددا؟ ئەگەر وایە بۆچی لەگەڵ لایەنێكى ئیستعمارى و نۆكەرى ئیسرائیل دا موفاوەزە دەكەن لەكاتێكدا حكومەت باوەڕى بەوە نییە؟
كە دەرسەكە تەواو بوو فازیل هەستا ماچی كردم گوتی: زۆر بە ڕێزەوە باسی مام جەلالت كردووە. منیش گوتم: ئەگەر ناكۆكیم لەگەڵ مام جەلال هەبێت، بەڵام وەكو سەركردەیەكی كورد لە بەرامبەر عەرەب سەدجار بەرگرى لێدەكەم، پاشتر كە هەردوو باڵی جەلالی و مەلاییش یەكیان گرتەوە من ئەوكاتە سكرتێرى یەكێتی قوتابیانى كوردستان بووم كاك فازیلیش بووە ئەندامى مەكتەبی سكرتارییەتی یەكێتی قوتابیانى كوردستان.


گوڵنار: شێركۆ بێكەس باس لەوە دەكات لە ڤیەننای پایتەختی نەمسا چووەتە ماڵی دكتۆر فازیل ڕەسوڵ و سەیر دەكا قورئانێك و تابلۆیەكی ئیسلامیی لە ماڵەكەی دا هەڵواسیوە و ئاماژە بەوە دەكات كە چاوەڕێی ئەوەى لە فازیل نەكردووە و پێیشی ڕاگەیاندووە كە ئەمە جێی سەرسامی و قبووڵ نەكردنە. جەنابتان وەكو هاوڕێیەكی دكتۆر فازیل چوونی ناوبراو لە بیرى جەلالیی و شیوعییەتەوە بەرەو فیكرى ئیسلامیی چۆن لێك دەدەنەوە، ئەم وەرچەرخانە بۆ؟
فەرهاد عەونی: فازیل وەكو فیكر ڕاڕا بوو، ئاسوودە نەبوو بگرە هەمیشە بەدواى شتی تازەدا دەگەڕا، دەیەویست بگاتە ئامانج و حەقیقەت، قەومییەتی تاقیكردەوە نەگەیشتە ئامانج، چەپی تاقیكردەوە نەگەیشتە ئامانج، شیوعییەت و قیادەى مەركەزى تاقیكردەوە نەگەیشتە ئامانج، پاش ئەوەى كە شۆڕشی كوردی تێكچوو و پاش 1975 چووە دەرەوە، شەوێكیان لە نەغەدە میوانى من بوو كە نامەیەكی مام جەلالی بۆ سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان هێنابوو، ئەو ڕێڕەوانەى هەموو بڕیبوو واى لێهاتبوو كە تووشی نائومێدی بووبوو لە هەموویان، هەمووشی لەبەر مەسەلەى كورد بوو، فازیل كوردێكى پاك بوو لە سەرەتاوە تا كۆتایی، كوردێكى بە ماناى وشە بێ غەل و غەش، كوردێكى پاك و زۆریش كوردانە بیرى دەكردەوە، بێگومان فازیل بیری كردۆتەوە كە ئەم هەموو ڕێڕەو و تێگەیشتنە ڕۆییون با شتێكى نوێ بێتە پێشەوە و تاقی بكەینەوە، بۆیە لەگەڵ چەند كەسێكى ڕۆشنبیرى عەرەبی وەكو (ئەحمەد بن بێللە، بەنی صەدر، عادل عبدالمهدی) بیریان لە ڕێڕەوێكى نوێ كردۆتەوە، ویستوویانە بە ڕێڕەوێكى ئیسلامیی ببزوێن، ئینجا ئەوانە ئیسلامیی سەلەفی نەبوون، خەڵكی عاقڵ و بیریار بوون، بۆ نموونە یەكێك لەوانەى كە دكتۆر فازیل پێی سەرسام بووە دكتۆر (عەلى شەریعەتی) بووە، بەخوا منیش هێندەى هەموو دونیا سەرسامم بە عەلى شەریعەتی و هەموو كتێبەكانیشیم هەیە، ئینجا كاریگەرى ئەو كەسانە و عەلى شەریعەتی لەسەر فازیل وای كردووە كە ڕێڕەوی ئیسلامیی بگرێت بەڵام لە پێناو كورددا، زۆریش كوردانە لە ئیسلام گەیشتبوو و كەڵكی لێوەردەگرت.


گوڵنار: چەند ساڵ لەناو فیكرى ئیسلامیی دا مایەوە؟
فەرهاد عەونی: تا شەهیدبوونی.


گوڵنار: دكتۆر فازیل ڕەسوڵ لە وەڵامی شێركۆدا دەڵێت: كاك شێركۆ ئێمە هەموو ڕێڕەو و تێگەیشتنەكانمان ئەزموون كرد كەڵكیان بۆمان نەبوو، با جارێكیش ئیسلام تاقی بكەینەوە! بۆچی سەرانى كورد سوود لە ئەزموون و پێشبینییەكەى دكتۆر فازیل ڕەسوڵ وەرناگرن و نەك هەر سوود لە ئیسلام نابینن و تاقی ناكەنەوە، بگرە بە چاوى ڕق و بوغزەوە سەیرى ئیسلام دەكەن و دوژمنایەتیشی دەكەن؟
فەرهاد عەونی: منیش دەڵێم جیاوازى نێوان شیوعییەت و ئیسلام نییە ئەگەر بۆ سەروەرى میللەتەكەم بتوانین بیكەینە پردى گەیشتنە ئامانج، بۆیە منیش لە چاوى شیوعییەكانەوە تەماشاى ماوتسی تۆنگ ناكەم وەك چۆن لەچاوى حەسەن بەننا و سەید قوتبیشەوە تەماشاى ئیسلام ناكەم. ئیسلام لە ڕوانگەى خۆیەوە تەماشا دەكەم كە ئایینی موحیبەت و مرۆڤدۆستی و سەلامەتییە.

 

author photo

گروپی گوڵنار، ده‌سته‌یه‌ك گه‌نجی خوێنده‌وارو ڕۆژنامه‌نووسن‌و هه‌رجاره‌و دیدار له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تییه‌كی سیاسی، یان ڕۆشنبیری،

یان هونه‌ری ئه‌نجام ده‌ده‌ن‌و " دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین" هه‌فتانه‌ یه‌كێك له‌ دیداره‌كانی ئه‌وان بڵاو ده‌كاته‌وه‌