د. هه‌ردی مێد: پارتی له‌سه‌ر بنه‌مای خێڵ‌و خێڵایه‌تی كه‌س وه‌رناگرێت

ناته‌بایی پارتی‌و یه‌كێتی ناته‌باییه‌ له‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات‌و سه‌رمایه‌وهیچ په‌یوه‌ندی به‌ خێڵه‌وه‌ نییه‌

د. هه‌ردی مێد: پارتی له‌سه‌ر بنه‌مای خێڵ‌و خێڵایه‌تی كه‌س وه‌رناگرێت

1329 خوێندراوەتەوە

– به‌شی دووه‌م

دكتۆرهه‌ردی مێد، مامۆستای زانسته‌ سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی پاریس دۆفین، له‌به‌شی دووه‌ی دیداره‌كه‌یدا له‌گه‌ڵ دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین، سه‌باره‌ت به‌ ڕۆڵ‌و كاریگه‌ری حیزب‌و خێڵ له‌سه‌ر یه‌كدی ده‌دوێت‌و باسله‌وه‌ ده‌كات كه‌ حیزبه‌كان په‌یوه‌ندیه‌كی زۆر ئاله‌تیانه‌یان له‌گه‌ڵ خێڵدا هه‌یه‌‌و به‌ مه‌به‌ستی ئیستیغلاكردنی په‌نای بۆ ده‌به‌ن.

دیبلۆماتیك مەگەزین: زۆرن ئەوانەی کە پێیانوایە لە کوردستاندا حکومەت‌و سیستمی سیاسی‌و حیزب لەژێر هەیمەنەی خێڵدایەو ئەم دامەزراوانە دونیابینی‌و ڕەفتاری خێڵیان بەسەردا زاڵە، بە بڕوای ئێوە بە تێپەڕاندنی قۆناغی خێڵ لە دونیابینی‌و ڕەفتاردا بارە خراپەکە ڕاست دەبێتەوە، یاخود ئەگەر ئەوە کێشە جەوهەرییەکە بێت، ڕێگەی دەربازبوون لەو دۆخە چییە؟

د. هه‌ردی مێد: هه‌ڵبه‌ته‌ وه‌ك ئاگادارن من به‌گری له‌و تێزه‌ ده‌كه‌م كه‌ پێیوایه‌ خێڵ وه‌ك بونیاد، وه‌ك ستراكتۆر له‌ناو كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا نه‌ماوه‌و ئێمه‌ له‌ دۆخی خێڵگه‌رایی بێ خێڵدا ده‌ژین.


ئه‌مڕۆ سه‌رۆك خێڵ ته‌نها ناونیشانێكی ره‌مزییه‌و كه‌سێك‌و چه‌ند خێزانێك به‌ ده‌ورییه‌وه‌ هه‌وڵی هێشتنه‌وه‌ی ده‌ده‌ن‌و به‌كاریده‌هێنن به‌ مه‌به‌ستی جۆراوجۆر. به‌ڵام، خێڵ وه‌ك مێنتاڵیتی، بیر، كۆدو زمانی كۆمه‌ڵایه‌تی ماوه‌. واته‌ ڕۆژانه‌ ده‌توانین كولتورو ڕژێمی پاكانه‌ی خێڵ‌و هێزه‌ ره‌مزییه‌ بزوێنه‌ره‌كانی له‌ نێو به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كاندا ببینین.

كه‌واته‌، گه‌ر به‌م ئه‌ندازه‌یه‌ مێنتاڵیتێی خێڵ بوونی هه‌بێت، حه‌تمه‌ن پارت، ده‌ستگاكان، رێكخراوه‌كانی دی پێوه‌ی كاریگه‌ر ده‌بن‌و لێیقوتارنابن. به‌ڵام، له‌ بیرشمان نه‌چێت هه‌ر یه‌ك له‌م یه‌كانه‌، واته‌ حزب، ده‌ستگا، تد، كولتوری تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌و توانای پێناسه‌كردنی‌ چوارچێوه‌ی په‌یوه‌ندی‌و دیدی تاكه‌كانی نێو خۆیان هه‌یه‌. واته‌، زۆرجار هه‌ر یه‌ك له‌م یه‌كانه‌ش‌ ده‌توانن دونیای زهنی خێڵ بڕه‌تێنن له‌ پێناو سه‌پاندنی دونیابینی خۆیان. به‌ مانایه‌كی دی، حزب و ده‌ستگاكان ئه‌وه‌نده‌ به‌تاڵ نین كه‌ ته‌نها دونیابینی و مێنتالیتی خێل ببێته‌ بزوێنه‌ریان.

،،

 گریمان خێڵ هه‌یه‌، ده‌بێت بزانین ئه‌مڕۆ كه‌سێكی خێڵه‌كه‌ی ته‌نها هه‌ڵگری شوناسی خێڵه‌كه‌ی نییه‌، تاك هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێ شوناسه‌، له‌ یه‌ككاتدا باوكه‌، فه‌رمانبه‌ر، ئه‌ندامی حزبه‌، ئه‌ندامی فڵان سه‌ندیكاو فڵانه‌ كۆمه‌ڵه‌یه‌، تد. هه‌موو ئه‌م پانتاییانه‌ش نۆرم و ڕێسای تایبه‌ت به‌ كردارو ره‌فتاری خۆیان هه‌یه‌.

پاشان گریمان خێڵ هه‌یه‌، ده‌بێت بزانین ئه‌مڕۆ كه‌سێكی خێڵه‌كه‌ی ته‌نها هه‌ڵگری شوناسی خێڵه‌كه‌ی نییه‌، تاك هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێ شوناسه‌، له‌ یه‌ككاتدا باوكه‌، فه‌رمانبه‌ر، ئه‌ندامی حزبه‌، ئه‌ندامی فڵان سه‌ندیكاو فڵانه‌ كۆمه‌ڵه‌یه‌، تد. هه‌موو ئه‌م پانتاییانه‌ش نۆرم و ڕێسای تایبه‌ت به‌ كردارو ره‌فتاری خۆیان هه‌یه‌. مه‌به‌ستمه‌ بڵێم له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی خێڵه‌كیش تاك گیرۆده‌ی خێڵ نییه‌و تێكه‌ڵێكه‌ له‌ كۆمه‌ڵێ ئه‌زموون و دونیابینی جودا.

جا گه‌ر بێمه‌وه‌ سه‌ر به‌شی دووه‌می پرسیاره‌كه‌ت، به‌وه‌ی <ئایه‌ بە تێپەڕاندنی قۆناغی خێڵ لە دونیابینی‌و ڕەفتاردا بارە خراپەکە ڕاست دەبێتەوە؟>. من ئه‌م پرسیاره‌ زۆر به‌ گرنگ ده‌زانم تا ئه‌و شوێنه‌ی سوپاست ده‌كه‌م له‌ كردنی‌و په‌یپێبردنی. چونكه‌ ڕێگه‌ به‌ كردنه‌وه‌ی ده‌روازه‌یه‌كی گرنگ بۆ قسه‌كردن‌ سه‌باره‌ت به‌ خێڵ و ده‌رهاویشته‌كانی له‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ ده‌دات. بێگومان، دونیابینی ڕۆشنبیرانی ئێمه‌ هه‌موویان كاریگه‌رن به‌ تێزه‌كانی ئیبن خه‌لدون سه‌باره‌ت به‌ خێڵ. بۆ ئیبن خه‌لدون، خێڵ، كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێكن كه‌ ده‌مارگیری (عه‌سه‌بیه‌) خێڵ، واته‌ خوێن و خانه‌خوێیی، به‌یه‌كیانه‌وه‌ گرێده‌دات‌و ولائیان بۆ یه‌كه‌ی خێڵ له‌ پێش هه‌ر یه‌كه‌و قه‌واره‌یه‌كی تره‌. به‌ كورتی، روانگه‌ی ئیبن خه‌لدون بۆ خێڵ روانگه‌یه‌كی نه‌گه‌تیڤه،‌ چونكه‌ بۆ ئه‌و خێڵ كاتێك كه‌ گه‌وره‌ترش ده‌بن‌و سه‌رده‌كێشن بۆ قه‌واره‌یه‌كی گه‌وره‌تر عه‌سه‌بیه‌ت ده‌بێته‌ بنه‌مای كۆبونه‌وه‌یان، وه‌ پێناسه‌ی چوارچێوه‌ی كرداره‌كانیان ده‌كات. پاشان خێڵ لای ئه‌و هه‌وێنی په‌رته‌وازه‌یی و له‌یه‌كترازانه‌. ئه‌م تێزه‌ی ئیبن خه‌لدون له‌وانه‌یه‌ بۆ ڕۆژگارێك گونجاو بووبێت، به‌ڵام له‌مڕۆدا ناتوانێت هه‌مان كارایی و كاریگه‌ری هه‌بێت، چونكه‌ كۆمه‌ڵگاكان هه‌موویان به‌پێی خۆیان جۆرێك له‌ ئاڵۆزی و به‌ مۆدێرنه‌بوون ئاشنان.

شیاو باسه‌، ئه‌م تێزه‌یی ئیبن خه‌لدون‌ هه‌ڵگری دوو گیروگرفتی میتۆدۆلۆژیی گرنگه‌ ‌. یه‌كه‌م، خێڵ وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی به‌ده‌ر- له‌ مێژوو و به‌ده‌ر- له‌ شوێن ته‌ماشا ده‌كات، به‌ مانایه‌كی دی، بۆ ئیبن خه‌لدون خێڵ له‌ هه‌موو سه‌رده‌م‌و له‌ هه‌موو شوێنێكدا وه‌ك یه‌كه‌. ئه‌مه‌ش هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌. خێڵ نه‌ یه‌كه‌یه‌كی مه‌یووه‌ تا له‌ مێژوو وه‌ك خۆی بێت‌و نه‌گۆڕێت، نه‌ یه‌كه‌یه‌كی له‌یه‌كچووشه‌ كه‌ له‌ هه‌موو شوێنێكدا به‌ هه‌مان شكڵ و جه‌سته‌وه‌ به‌ده‌ركه‌وێت‌و هه‌مان وه‌زیفه‌ی هه‌بێت. دوو، خێڵ وه‌ك به‌ربه‌ست‌و له‌مپه‌ر له‌ ڕێگه‌ی دروستبوونی هۆشیاری گشت‌و ولائی گشت ته‌ماشا ده‌كات. به‌ رای من ئه‌مه‌شیان هه‌ڵه‌یه‌، هیچ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كمان نییه‌ بیسه‌لمێنێت كه‌ خێل له‌ دونیای ئێمه‌دا، ڕێگره‌ له‌ به‌رده‌م دروستبوونی‌ ده‌وڵه‌ت. ئه‌وانه‌ی به‌رگری له‌‌م جۆره‌ تێزانه‌ ده‌كه‌ن، ده‌ڵێیی لای ئه‌وان هه‌موو شتێك سازو ئاماده‌یه‌ بۆ به‌ ده‌وڵه‌تبوونی ئێمه‌، به‌ڵام خێڵه‌كیبوونمان ڕێگره‌! له‌ راستیدا، ڕۆشنبیره‌كانمان دوو شت تێكه‌ڵده‌كه‌ن، ناته‌بایی حزبه‌كان ده‌به‌نه‌وه‌ بۆ دابه‌شبونی خێڵه‌كی‌و په‌رته‌وازه‌یی خێڵه‌كی. ئه‌مه‌ش له‌ راستیدا كوشنده‌ترین هه‌ڵه‌یه‌. نا ته‌بایی پارتی و یه‌كێتی ناته‌باییه‌ له‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات، له‌ سه‌ر سه‌رمایه‌ و كورسی و نفوز. ئه‌مه‌ش هیچ په‌یوه‌ندی به‌ خێڵه‌وه‌ نییه‌. له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگایه‌كدا پارتی سیاسی له‌ هه‌ڵپه‌ی ده‌سه‌ڵات و كورسییه‌. پاشان، ناته‌بایی له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگایه‌كدا هه‌یه‌و تایبه‌ت نییه‌ به‌ دونیای كورد.


یه‌كێك له‌ پرۆفیسۆره‌كانی سۆربۆن كه‌ پێشتر مامۆستا بووه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كیدا‌ هاتۆته‌ سه‌ر ئه‌م پرسه‌و زۆر به‌ نایابانه‌ بۆمان ده‌رده‌خات كه‌ خێڵ نه‌ ڕێگره‌ له‌ به‌رده‌م به‌ مۆدێرنه‌ بوونی كۆمه‌ڵگا، نه‌ به‌ دیمۆكراسی بوونی.

له‌ كۆتایدا. من ناتوانم بڵێم به‌ ره‌تاندنی كولتوری خێڵ گرفت و كێشه‌كانمان چاره‌سه‌ر ده‌بێت، چونكه‌ به‌ وتن‌و به‌رگری له‌ تێزێكی وا ده‌بێت بیسه‌لمێنم له‌ چیدا كولتوری خێڵ به‌رپرسه‌ له‌و دۆخه‌ی ئێمه‌ی تێدا ده‌ژین. له‌ راستیدا، ئه‌و ڕه‌وشه‌ی ئێمه‌ی تێدا ده‌ژین زۆر زۆر له‌وه‌ ئاڵۆزتره‌ كه‌ به‌ دوو وشه‌و سه‌رپێیانه‌ بۆ خێڵ و دونیابینی خێل كورتی بكه‌ینه‌وه‌و بڵێین هه‌موو به‌دبه‌ختی ئێمه‌ له خێڵ و كولتوری خێڵه‌وه‌ دێت. خۆگه‌ر ئه‌م تێزه‌ ئه‌وه‌نده‌ ده‌ستباڵایه‌ له‌ دونیای ئێمه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ به‌ راستی كولتوری خێڵ به‌رپرسه‌ له‌ گرفته‌كانمان، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ ئێمه‌ كۆمه‌ڵێ رۆشنبیرمان هه‌یه‌ دونیابینیان زۆر ته‌سكه‌ و توانای بیكردنه‌وه‌ی قوڵیان نییه‌ و گرفته‌ هه‌ره‌ ئاڵۆزه‌كانمان به‌ شتی زۆر تافیهو ساده‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌و ناتوانن به‌ دوای شیكردنه‌وه‌و تێگه‌شتنێكی تری عه‌قڵانیدا بگه‌ڕێن. یان له‌ ده‌ره‌وه‌ی بیری عه‌وام و گوتاری عه‌وام جورئه‌تی هێنانه‌پێشه‌وه‌ی گوتار و بیرێكی تریان نییه‌.

دیبلۆماتیك مەگەزین: دونیابینی و کاریگەری خێڵ لەناو سیستمی سیاسی و دەسەڵات و حیزبدا چۆن تەوزیف بووە، بەهێزی و کاریگەری خێڵ وایکردووە کە شۆڕ ببێتەوە بەناو گشت کایەکانی حیزب‌و حکومەتدا، یاخود حیزب خۆی ویستوویەتی ڕۆڵی خێڵ‌و دونیابینی خێڵ بەرقەرار بێت‌و نایەوێت دەستبەرداری ببێت؟

د. هه‌ردی مێد: كولتور وه‌ك به‌ها، نۆرم، كۆد، دونیابینی، تد شتێك نییه‌ له‌ شوێنێكدا قه‌تیسبێت، به‌ڵكو خه‌سڵه‌تی په‌رشوبڵاوی هه‌یه‌. مادام خێڵ هێشتا وه‌ك زمان، كۆد، بیر و مێنتالیتێ ماوه‌، حه‌تمه‌ن له‌ هه‌موو كون و قوشبنێگدا بوونی ده‌بێت. چونكه‌ دواجار له‌ نێو زه‌ین و جه‌سته‌ی تاكه‌كاندایه‌. كولتور له‌ ناوه‌وه‌ی ئێمه‌یه‌ و به‌ ناوه‌كیمان كردووه‌ (interiorisation)، هاوتا به‌رجه‌سته‌مان كردوه‌. ده‌توانم بڵێم به‌شێكه‌ له‌ هابیتوس-ی ئێمه‌یه‌. به‌ كورتی هابیتوس چه‌مكێكی بوردیۆیه‌‌ به‌ مانای ئاماده‌گی، دونیابینی، زین، به‌ها، تد دێت كه‌ به‌شێكن له‌ ئێمه‌ و كردار و گوتارمان ئارسته‌ ده‌كه‌ن.


به‌ڵام، بێگومان حزبه‌كان په‌یوه‌ندیه‌كی زۆرئاله‌تیانه‌یان له‌گه‌ڵ خێڵدا هه‌یه‌، واته‌ په‌نای بۆ ده‌به‌ن بۆ ئیستیغلالكردنی. له‌م ساڵانه‌ی‌ دوایی چه‌نده‌ها پیاوی سیاسی له‌ هه‌وڵی زیندووكردنه‌وه‌ی فڵانه‌ خێڵ و فڵان تیره‌و…شتی له‌م جۆره‌ بوون. فه‌رموو تۆ ته‌ماشای كه‌رنه‌ڤاڵه‌كان بكه‌، له‌م ساڵانه‌ی دوایی ئه‌م دیارده‌یه‌ دروستبووه‌، كه‌ خۆزگه‌ كه‌سێك لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی جدی له‌ باره‌وه‌ ده‌كرد. ئه‌م كه‌رنه‌ڤاڵانه‌ هه‌وڵێكن بۆ‌ زیندووكردنی روحی ناوچه‌گه‌رێتی و ژیانه‌وه‌ی خێڵ. به‌ كورتی هه‌وڵێكن بۆ‌ هێنانه‌ ژووره‌وه‌ی خێڵ له‌ په‌نجه‌ره‌وه‌، له‌ كاتێكدا خێڵ له‌ ده‌رگاوه‌ له‌ مێژه‌ ده‌ڕپه‌ڕێنراوه‌.


كه‌واته‌ هه‌م خێڵ وه‌ك كولتور له‌ ڕێگه‌ی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگاوه‌ خۆی به‌رهه‌مده‌هێنێته‌وه‌و له‌گه‌ڵیاندا ده‌چێته‌ ناو ڕێكخراو و ده‌ستگاكان، هه‌مه‌ش ئه‌م ده‌ستگا و رێكخراوانه‌ به‌ نیازی سیاسی و به‌رژه‌وه‌ندی حزبی جار به‌جار هه‌وڵی جۆشدانه‌وه‌و خرۆشانی هه‌ستی خێڵه‌كایه‌تی ده‌ده‌ن.


دیبلۆماتیك مەگەزین: دەگوترێت هەردوو هێزی دەسەڵاتدار بە گرنگیدانیان بەخێڵ و ترادیسیۆنە خێڵەکییەکان وایانکردووە کە ئەندامانی خێڵەکان بکەنە ئەندام و موڵکی خۆیان، لەم ڕووەوە ڕاتان چییە؟

،،

من ئه‌مساڵ له سه‌ر‌ پارتی دیموكراتی كوردستان كارێكی مه‌یدانیم كرد. پارتی كه‌س وه‌رناگرێت له‌ سه‌ر بنه‌مای خێڵ و خێلایه‌تی. بۆ ئه‌وان ئه‌وه‌ گرنگه‌ تۆ ببیته‌ ئه‌ندام و گوێڕایه‌ڵی حزب. واته‌ بنه‌مای به‌ حزبیبوون له‌ سه‌ر په‌یوه‌ندی خێڵ نه‌وه‌ستاوه‌. له‌ حزبێكی وه‌ك پارتیدا ئه‌وه‌ی گرنگه‌ خێزانه‌. كه‌سێك كه‌ له‌ خێزانێكه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ پشتێ یان دوو پشت پارتییه‌، بۆ پارتی ده‌بێت ئه‌م كه‌سه‌ ببێته‌وه‌ پارتی. بۆیه یه‌كێك له‌ پایه‌كانی پارتی و به‌هێزی ئه‌م حزبه‌ <خێزانه>‌. له‌ ناوپارتی،

د. هه‌ردی مێد: باوه‌ڕ ناكه‌م. من ئه‌مساڵ له سه‌ر‌ پارتی دیموكراتی كوردستان كارێكی مه‌یدانیم كرد. پارتی كه‌س وه‌رناگرێت له‌ سه‌ر بنه‌مای خێڵ و خێلایه‌تی. بۆ ئه‌وان ئه‌وه‌ گرنگه‌ تۆ ببیته‌ ئه‌ندام و گوێڕایه‌ڵی حزب. واته‌ بنه‌مای به‌ حزبیبوون له‌ سه‌ر په‌یوه‌ندی خێڵ نه‌وه‌ستاوه‌. له‌ حزبێكی وه‌ك پارتیدا ئه‌وه‌ی گرنگه‌ خێزانه‌. كه‌سێك كه‌ له‌ خێزانێكه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ پشتێ یان دوو پشت پارتییه‌، بۆ پارتی ده‌بێت ئه‌م كه‌سه‌ ببێته‌وه‌ پارتی. بۆیه یه‌كێك له‌ پایه‌كانی پارتی و به‌هێزی ئه‌م حزبه‌ <خێزانه>‌. له‌ ناوپارتی، زۆرینه‌ی زۆری كه‌سه‌كان چه‌نده‌ها پشته‌ پارتین، هه‌ر بۆیه‌شه‌ گه‌ر دیقه‌تتان دابێت وازهێنان و چۆنه‌ده‌ره‌وه (Exit) له‌ نێو پارتی كه‌مه‌. بۆ نمونه‌ تێبینم كردوه‌ په‌یوه‌ندی كادیر و حزب له‌ سه‌ر بنه‌مای خێڵ و په‌یوه‌ندیه‌ خێڵایه‌تییه‌كان نه‌وه‌ستاوه‌و كه‌س باكی به‌مه‌ نییه‌. من دڵنیام ئه‌مه‌ بۆ پارته‌كانی دیش هه‌روایه‌. ئه‌ندامێكی پ.د.ك ملكه‌چی ئه‌و ئۆرگانه‌یه‌ كه‌ تێدا كار ده‌كات، پاشان مه‌ركه‌زیه‌ت و ڕێنماییه‌كانی سه‌ره‌وه‌. ئیتر له‌م زنجیره‌ په‌یوه‌ندیانه‌دا خێڵ نه‌ ئاماده‌یه‌، نه‌ بایه‌خی هه‌یه‌.

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی