ئەو خیانەت و بێڕێزییەی ئەردۆگان بەرامبەر ئەمریكا و ترەمپ دەیكات

كوردەكانیش هەست دەكەن ئەمریكا ناپاكی لێكردون

ئەو خیانەت و بێڕێزییەی ئەردۆگان بەرامبەر ئەمریكا و ترەمپ دەیكات

1286 خوێندراوەتەوە


ئەردۆگان دەتوانێت بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا رەتبكاتەوە بەبێ هیچ كاردانەوەیەك؟ ئایا ئەمجۆرە هاوپەیمانێتییە بۆماوەی چەندە بەردەوام دەبێت ؟ پێوستە ئەمەریكا بیر لە رێكخراوی ناتۆ بكاتەوە بەبێ توركیا؟ دواین هۆكاری ئەوەش كە ئەمەریكا پێویستە بیر لەشتێكی وەها بكاتەوە هێرشی توركیایە بۆسەر كوردەكانی سوریا، هەمان ئەو كوردانەی كە بەهاوكاری و راهێنانی ئەمەریكاوە بەرپرسیارێتی جەنگی داعشیان لەئەستۆگرت.

،،

پێویستە هەموو ئەمەریكییەك بەوجۆرە هەستبكات كە كوردە هاوپەیمانەكانمان، لەئاسمانەوە بەو فرۆكە ( ئێف-16)انە دەكوژرێن كە ئێمە پێمان فرۆشتون.


توركیا هێرشەكانی بەهەماهەنگی هەریەك لە رووسیا و ئێران ئەنجامدەدات، ئەو دوو وڵاتەش یەكێكن لەو وڵاتانەی كە رێكخراوی هاریكاری ئەتڵەنتیكی باكور ( ناتۆ ) زۆر دژایەتییان دەكات.


بەرژەوەندی ئەمەریكا لەو هاوكێشەیەدا بەدیناكرێت. ئەوەش كێشەیەكی ستراتیژی دوور مەودایە كە سنوری ئەودیوی پابەندبوونە ئەخلاقییەكانی بەزاندووە، پێویستە هەموو ئەمەریكییەك بەوجۆرە هەستبكات كە كوردە هاوپەیمانەكانمان لەئاسمانەوە بەو فرۆكە ( ئێف-16)انە دەكوژرێن كە ئێمە پێمان فرۆشتون.


رەجەب تەیب ئەردۆگانی سەرۆكی توركیا پێیوایە دەتوانێت سنوری بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا ببەزێنێت بەبێ هیچ وەڵامێك، ئەو سیاسەتەش كە لەپشتی ئەم تێڕوانینەوەیە پێگەی جوگرافی وڵاتەكەیە.


نزیكی توركیا لە یەكێتی سۆڤیەتەوە وای لەو وڵاتە كرد ببێتە بنكەیەكی باش بۆ موشەك و سەربازەكانی ناتۆ، جەنگەكانی دواتری ئەمەریكا لەعێراق و ئەفغانستان ئەوەی سەلماند كە بنكەی ئاسمانی ئینچەرلیك هێشتا گرنگی و بایەخی زۆری بۆ سەرپێخستنی هەولە سەربازییەكانی ئەمەریكا هەیە.


هێشتا توركیا وڵاتێكی باشە بۆ ئەوەی وجودی سەربازی هەبێت، بەڵام پێویستە سنورێك بۆ ئەو هاوپەیمانانە دابنرێت كە دەیانەوێت بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا پشتگوێ بخەن.


مانگی ئایاری رابردوو لەواشنتۆن ئەردۆگان بێرێزی خۆی بەرامبەر ئیدارەكەی ترەمپ نیشاندا كاتێك رێگەی دا پاسەوانە تایبەتییەكانی خۆی هێرشبكەنە سەر خۆپیشاندەران كە بەئاشتییانە ناڕەزایەتییان دەردەبڕی لەپاركێكی نزیك باڵوێزخانەی توركیا لەواشنتۆن. ئەوە رووداوێكی زۆر ناشیرین و نەخوازراوبوو، بەڵام ماهیەتی ئەو رەفتارە كاتێك هەستیپێدەكرێت كە بەراورد بكرێت بە سیاسەتەكانی ئەردۆگان لەناوچەكەدا.

،،

تەنها یەك هۆكار هەیە بۆ ئەوەی كە ئێستا داعش بەهەموو جۆرێك تێكشاوە، ئەویش ئەوەیە بەڕووبەرووبونەوەی سەرزەمینی شەڕی لەگەڵ كراوە و ئەوشەڕەش هێزە كوردەكان ( یەپەگە) كردویەتی.


ئێستا ئەردۆگان تێوەگلاوە لە ناپاكییەك لە هاوپەیمانێتی وڵاتەكەی لەگەڵ ئەمەریكا بەئەنجامدانی كارێكی وەها پیس كە هیچ كەس لەدونیا نایەوێت بیكات، با روونتربین، توركیا هێزی نەنارد بۆ شەڕی دژی داعش لەسوریا، وڵاتە عەرەبە دراوسێكانیشی نەیاننارد، بەڵام ئەمەریكا راهێنەری سەربازی نارد و یارمەتی ئەو وڵاتانەی دا كە تیرۆریان تێدا بوو نەیاندەتوانی بەتەنها شەڕی دژی داعش ببەنەوە. داعش تەنها بە هێرشی ئاسمانی نەدەشكا وەك ئەوەی لەئەزمونی جەنگی ناوخۆیی سوریادا بینیمان.


تەنها یەك هۆكار هەیە بۆ ئەوەی كە ئێستا داعش بەهەموو جۆرێك تێكشاوە، ئەویش ئەوەیە بەڕووبەرووبونەوەی سەرزەمینی شەڕی لەگەڵ كراوە و ئەوشەڕەش هێزە كوردەكان ( یەپەگە) كردویەتی.


لەبەرامبەر ئەمەدا، كورد تەنها یەك شتی سادەی دەویست، شوێنێك كە تێیدا بژین و لەلایەن هێزەكانی سەر بە سوریای بەشار ئەسەدەوە كۆمەڵكوژ نەكرێن و لەلایەن رووسیای هاوپەیمانی ئەسەدیشەوە بۆمباران نەكرێن.


بەدڵنیاییەوە رەنگە هیوایان بۆ بوونی ناوچەیەكی شێوە ئۆتۆنۆمی لەنزیكی سنورەكانی توركیا خواستبێت، بەو شێوەیەش نا كە هاو نەتەوەكانیان لە باشوری كوردستان هەیانە، بەڵام ئەوان واقیعبینن و راستییەكان دەخوێننەوە چونكە بۆ ئەوە جێگیربوون تا نەمرن و خۆیان لەئاوارەبوون و دەردی پەنابەرێتی بەدووربگرن.
ئێستا توركیا ئەو كوردانە بۆمباراندەكات، ئەردۆگانیش رایگەیاندووە كە توركیا " ناوچەیەكی ئارام " لەقوڵایی 30 كیلۆمەتر لەناوخاكی سوریا دروستدەكات، كە نابێت كوردەكان لەوناوچەیەدا بن.

،،

كاتێك ئاماژەكانی دەستبەرداربوونی هاوپەیمانێتی كوردەكان دەردەكەوێت، لەئایندەدا كوردەكان ئەمەریكا بەبەرپرسی ئەو رووداوانە دەزانن و وای هەژماردەكەن كە ناپاكی لەگەڵ كردوون.


كەس نازانێت تا ئێستا چەند كورد لەناوەوە و دەرەوەی عەفرین گیانیان سپاردووە، لەو ناوچەیەی كە یەپەگە نزیكەی هەشت بۆ دە هەزار شەڕكەری هەیە، كەسیش نازانێت چەند خەڵكی مەدەنی تا ئێستا كوژراون.


ئەوەی روونە ئەوەیە كە كەس هیچ ناكات بۆئەوەی ئەمە رابگرن.


ئەمەریكا ناخوازێت وا بە ئاسانی دەستبەرداری هاوپەیمانێتییەكانی ببێت چونكە ئەوە بەڵگەیەكی باشدەبێت بۆئەوەی كەس متمانەت پێنەكات لەئایندەدا.
بەڵام، كاتێك ئاماژەكانی دەستبەرداربوونی هاوپەیمانێتی كوردەكان دەردەكەوێت، لەئایندەدا كوردەكان ئەمەریكا بەبەرپرسی ئەو رووداوانە دەزانن و وای هەژماردەكەن كە ناپاكی لەگەڵ كردوون.


كوردەكان لەڕابردوو و ئیستاش ئەوە باشدەزانن كە توركیا نایەوێت تەنانەت جێپێیەكیشیان لەنزیكی سنورەكانی توركیا هەبێت، بەڵام پشتیان بە هاوپەیمانێتی نزیكیان لەگەڵ ئەمەریكادا بەستووە.


ئەوەش شتێكی عەقڵانییە و بەڵگەیەكی حاشا هەڵنەگرە كە ئەمەریكا تا ئێستا لەهاوپەیمانێتی كوردەكانی باشوردا ماوەتەوە، ئەمەریكا سەرەتا لەساڵی 1991 دا بە دامەزراندنی ناوچەیەكی دژەفرین كە رێگری بكات لە كوشتن و برینی سەدام حسێن سەرەتای ئەو هاوپەیمانێتییەی دامەزراند. ئەمەریكا نایەوێت كوردەكان سەربەخۆیی رابگەیەنن، بەڵام خوازیارە و یارمەتیشیان دەدات كە پارێزگاری لەو كیانە ئۆتۆنۆمییە بكەن، هەرچەندە بۆماوەی چەندین ساڵ لەلایەن توركیاوە دژایەتی كرا.


توركیا لەسەردەستی ئەردۆگاندا بەرەو نزیكبوونەوە لە ئێران و رووسیا هەنگاودەنێت بەجۆرێك كە ئەستەمە رێگەی لێبگیرێت، ئێرانییەكانیش كە تێڕوانینی بۆ كوردەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆیان نزیكە لەتێڕوانینی توركەكان، شاگەشكە دەبن بە رووخانی كورد لە رۆژئاوا.


ڤلادیمێرپوتین سەرۆكی رووسیا نەیدەتوانی گرنگی كەمتر بەكوردەكان بدات، بۆ ئەمەش پەیامی پاراستنی سەروەری خاكی سوریای داوەتە توركیا كە پەیامێكە لای ئەسەدیش گرنگە.


گەمە دوور و درێژەكە بۆ رووسیا راكێشانی توركیایە بۆ ناو هەڵمەتی زیادكردنی ئەو وڵاتانەی كە دژی بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا لەناوچەكەدا كاردەكەن، بەجۆرێك دەیەوێت بەبێ زیانیش لێیدەربچێت.


باشتر وایە لەدەرەوەی سیاسەتی ئەردۆگان لەداهاتوویەكی باشتر بۆ حكومەتی توركیا بڕوانین، بەجۆرێك كە بتوانێت باشتر لە گرنگی و بایەخی پەیوەندییەكانی لەگەڵ توركیا تێبگات، بەڵام بەخوێندنەوەی ئەو دەسەڵاتە ئۆتۆكراتییە بەرفراوانەی كە بەردەوام دەدرێتە ئۆردوغان پێناچێت بتوانرێت لەئایندەیەكی نزیكدا ئەو تێگەشتنە بۆ گرنگی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەمەریكا لەلایەن حكومەتی توركیاوە دروست ببێت.

،،

هەموو هاوپەیمانەكان كۆتاییەكی ئاساییان هەیە، گەر ئۆردوغان ئەم سوكایەتیكردنە بە ترەمپ رانەگرێت، هاوپەیمانی نێوان توركیا و ئەمەریكا بەرەو تەواوبوون سەردەكێشێت.


ئەو وانەیەی لەم گەمەیەدا پێویستە تێیبگەین ئەوەیە كە توركیا بەتەواوەتی تێدەگات كە ئەمەریكا باجی سیاسی بۆمبارانكردنی كوردەكانی سوریا دەدات، كاتێك ئەمەریكییەكان پرسیاری ئەوە دەكەن " بۆچی رقیان لەئێمەیە ؟" راستەوخۆ ئەو وەڵامە دەبینین كە كوردەكانی سوریا ناپاكییان لێ كراوە.


هەموو كەس لەوە تێدەگات بەرژەوەندی تایبەتی سیاسەتی دەرەوەی توركیای داگیركردووە، بەڵام ئەمەریكا بەوپەڕی ئەخلاقیاتی كاركردنەوە باسی ئامانجە باڵاكانی خۆی دەكات وەك تێكشكاندنی داعش.


ئێستاش كە ئەمەریكا كوێرانە رێگە بە هاوپەیمانەكەی ناتۆی دەدات كە ئەو خەڵكانە تێكدەشكێنێت كە یارمەتییان داوە، ئەم دووفاقییەش زۆر مەترسیدارە. كاتێك پێوەری ئەخلاقی بەكاردەهێنین، هیچ بیانویەك نامێنێ بۆئەوەی رێگری لە ئەردۆگان بكرێت.


هەموو هاوپەیمانەكان كۆتاییەكی ئاساییان هەیە، گەر ئۆردوغان ئەم سوكایەتیكردنە بە ترەمپ رانەگرێت، هاوپەیمانی نێوان توركیا و ئەمەریكا بەرەو تەواوبوون سەردەكێشێت.

سەرچاوە: ماڵەپڕی بلومبێرگ

نوسەر: Noah Feldman

 

author photo

ماستەر لە كارگێری كار

بەكالۆریۆس لە زمانی ئینگلیزی

ئەندامی ژوری توێژینەوەی سیاسی بزوتنەوەی گۆڕان