دیدگه‌لێك سه‌باره‌ت به‌ وه‌زیفه‌ی سه‌رۆك كۆماری عێراق

دیدگه‌لێك سه‌باره‌ت به‌ وه‌زیفه‌ی سه‌رۆك كۆماری عێراق

553 خوێندراوەتەوە

زۆرینه‌ی ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌م ماوه‌ی چه‌ند ساڵی پێشوو له‌ سه‌ر وه‌زیفه‌ی سه‌رۆك كۆماری عێراق نوسراون، به‌ ڕای من ده‌شێت به‌ سه‌ر‌ دوو روانگه‌دا دابه‌شیان بكه‌ین‌. یه‌كه‌میان، به‌ بێ ئه‌وه‌ی نوسه‌رانی ئاگیان له‌م ڕه‌وته‌ی سۆسیۆلۆژیا بێت، له‌ گۆشه‌نیگای تیۆری بژارده‌ی عه‌قڵانییه‌وه‌ (rational choice theory) شرۆڤه‌ی وه‌زیفه‌ی سه‌رۆك كۆمار ده‌كه‌ن و پێیان وایه‌ كارایی و هێزی وه‌زیفه‌ی سه‌رۆك كۆمار له‌ سه‌ر توانا، ستراتیژ، دانایی و لێهاتووی و توانستی لێكدانه‌وه‌ی كه‌سه‌كه‌ وه‌ستاوه‌. دووه‌مشیان، وه‌زیفه‌ی سه‌رۆك كۆمار له‌ گۆشه‌نیگای ده‌ستورییه‌وه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌ و پێیوایه‌ ئه‌م پۆسته‌ ته‌نها ته‌شریفیه‌ و قورساییه‌كی ئه‌وتۆی له‌ سه‌ر دینامیكی سیاسی و ده‌ستگایی وڵات نییه‌، چونكه‌ ده‌ستور رۆڵ و توانای كرده‌یی سنورداری به‌ سه‌رۆكی ده‌وڵه‌ت به‌خشیوه‌. به‌ خوێندنه‌وه‌ی لایه‌نگرانی ئه‌م روانه‌گه‌یه‌ وا هه‌ستده‌كه‌ین دواجار ئه‌وه‌ی بزوێنه‌ری كرده‌ و گوتاری ئه‌كته‌ره‌ سیاسیه‌كانه‌ ته‌نها ده‌ستور و تێكسته‌ یاساییه‌كانه‌.

ئه‌م دوو خوێندنه‌وه‌یه‌ گه‌ر جۆرێك له‌ راستیان تێدا بێت، ئه‌وا له‌ واقعدا هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێ گیروگرفتی گرنگن. سه‌باره‌ت روانگه‌یی یه‌كه‌میان، به‌ سوربوون و جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌ توانا و هێزی لێكدانه‌وه‌ی كه‌سی سه‌رۆك كۆمار، كۆی هه‌لومه‌رجی بابه‌تی، به‌ربه‌ستی سیاسی و ده‌ستگایی، فشاری لایه‌نه‌ به‌هێزه‌كان، جودایی تایفی، فشاری هه‌رێمی، تد فه‌رامۆش ده‌كات. به‌ بێ زێده‌ڕه‌وی، كاتێك لایه‌نگرانی ئه‌م روانگه‌یه‌ ده‌خوێنینه‌وه‌، وا بڕوا ده‌كه‌یت كه‌ دواجار هه‌موو شتێك ته‌نها له‌ سه‌ر زیره‌كی و دانایی سه‌رۆك كۆمار وه‌ستاوه‌ و ئیتر هیچ به‌ربه‌ست و چه‌رمه‌سه‌رییه‌كی دی بوونی نیه‌.

سه‌باره‌ت به‌ روانگه‌ی دوومش، به‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌ ده‌ستور و پیشاندنی وه‌ك بنه‌مای ره‌فتار و گوتاری تاكه‌كان كۆی ئه‌و لۆژیكانه‌‌ فه‌رامۆش ده‌كه‌ن كه‌ دواجار بزوێنه‌ری كرده‌ی ئه‌كته‌ره‌ سیاسیه‌كانن. لایه‌نگرانی ئه‌م روانگه‌یه‌ ئه‌وه‌ له‌ بیر ده‌كه‌ن كه‌ نه‌ك له‌ عێراق، به‌ڵكو له‌ وڵاتانی خۆرئاواش ئه‌كته‌ره‌ سیاسیه‌كان له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ و به‌ریه‌ككه‌وتن و زۆرانبازییه‌كانیاندا ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ریان نییه‌ ده‌ستور و تێكسته‌ ده‌ستورییه‌كانه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ جیاتی ده‌ستور، به‌رژه‌وه‌ندی، گه‌شتن به‌ ده‌سه‌ڵات و مانه‌وه‌ تێدا، په‌روه‌رده‌ی سیاسی، ئیتۆسی كۆمه‌ڵایه‌تی، تد بزوێنه‌ری گه‌مه‌ و چالاكیه‌كانیانه‌.


شیاوی باسه‌، تا كۆتایی ساڵانی ١٩٨٠كان زانسته‌ سیاسیه‌كان له‌ ئه‌مریكا و ئه‌وروپا ته‌واو له‌ ژێر هه‌ژموونی ئه‌م خوێندنه‌وه‌ ده‌ستورییه‌دا بوو. به‌ كورتی، پسپۆڕانی ده‌ستور، كه‌ ده‌ستیان به‌ سه‌ر زانسته‌ سیاسیه‌كاند گرتبوو، ته‌نها له‌ گۆشه‌نیگای ده‌ستوره‌وه‌، ڕژێمه‌ سیاسیه‌كان و ده‌ستگاكانیان شرۆڤه‌ ده‌كرد و به‌مه‌ش هیچ بایه‌خ و گرنگیه‌كیان به‌ لۆژیكی كرده‌ و به‌ریه‌ككه‌وتن و ململانێیكانی نێو ده‌ستگاكان نه‌ده‌دا.


ته‌نها له‌ كۆتایی ساڵانی ١٩٨٠كان، به‌ كرانه‌وه‌ی به‌ ڕووی كۆمه‌ڵناسی و ئیستیعاره‌ كردنی ئاله‌ت و مێتۆده‌كانی كۆمه‌ڵناسی، زانسته‌ سیاسیه‌كان هێدی هێدی له‌ ژێر هه‌یمه‌نه‌ی ده‌ستورییه‌كان دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و جگه‌ له‌ ده‌ستور په‌نا بۆ ڤاریابڵه‌كانی دی وه‌ك ته‌مه‌ن، په‌ردوه‌رده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی، بنه‌چه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی، دونیابینی تاكه‌كان، به‌رژه‌وه‌ندی…ئه‌كته‌ره‌كان ده‌بات بۆ شیكردنه‌وه‌ی ره‌فتار و گوتاریان.

مه‌به‌ستمه‌ جه‌خت له‌و راستیه‌ بكه‌مه‌وه‌ كه‌ كارایی وه‌زیفه‌ی سه‌رۆك كۆمار و كایه‌ی ئیمكانی وابه‌سته‌ی چه‌نده‌ها گره‌و، ڕده‌ڵوبده‌ڵی سیاسی، به‌رژه‌وه‌ندی و هاوپه‌یمانی سیاسی و هه‌رێمی، لۆژیكی لۆكاڵی و نێوده‌وڵه‌تی…ییه‌، و به‌ ته‌نها به‌س نییه‌ كه‌ سه‌رۆك كۆمار به‌ توانا و لێهاتوو بێت، یان خاوه‌ن ستراتیژ و دونیابینی خۆی بێت. له‌ لایه‌كی دیش، سنورداری و نه‌زۆكی ئه‌م وه‌زیفه‌یه‌ په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ده‌ستور ده‌سه‌ڵاتی كه‌مداوه‌تێ، به‌ڵكو بڕێكی زۆر بۆ لاوازی كورد هه‌م له‌ ڕوویی ژماره‌وه‌، هه‌م له‌ ڕووی سیاسییه‌وه ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‌. له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌، نمونه‌ی پۆستی سه‌رۆك وه‌زیران لێره‌ زۆر گرنگه‌ كه‌ ئاماژه‌ی پێبده‌ین: من پێموایه‌، ئه‌وه‌ی هێز به‌ وه‌زیفه‌ی سه‌رۆكی حكومه‌تی ناوه‌ند ده‌به‌خشێت ده‌ستور نییه‌، به‌ڵكو زاڵی و هه‌یمه‌نه‌ی جڤاتی شیعه‌ و بلۆكبه‌ندی ئێرانه‌ له‌ سه‌ر دینامیكی سیاسی ده‌وڵه‌ت.

هه‌ر ئه‌م زاڵێتیه‌ش له‌ رووی ژماره‌ و سیاسیه‌وه‌ هه‌لومه‌رجی گونجاو وله‌بار له‌ رووی لۆكاڵی،هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تیه‌وه‌ بۆ سه‌رۆك وه‌زیران ده‌خوڵقێنن. بۆیه‌، چه‌ند‌ به‌ڕێز فوئاد مه‌عسوم شیاوی ئه‌و هه‌موو سوكایه‌تی و په‌لامار و سیخۆڕمه‌یه‌ نه‌بوو كه‌ ببوه‌ قوربانی، ئه‌وه‌نده‌ش نابێت ئومێدی زۆر و زه‌وه‌ند له‌ سه‌ر‌ به‌ڕێز به‌رهه‌م ساڵح هه‌ڵبچێنرێت. به‌ مانایه‌كی دی، به‌رهه‌م ساڵح ده‌شێت رۆڵێكی گرنگ بگێرێت گه‌ر هه‌لومه‌رجی نشتیمانی، هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تی بۆی له‌بار بن، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ رۆڵی سنوردار و لاواز ده‌بێت

 

author photo

دكتۆرا له‌ زانسته‌ سیاسیه‌كان

مامۆستای زانكۆی پاریس- دۆفین