فــــــــرۆیــــــــد ئه‌و زانایه‌ى شه‌ڕ له‌دژى ڕاناوه‌ستێت

مشتومڕ ده‌رباره‌ى فرۆید درێژه‌ى هه‌یه‌

فــــــــرۆیــــــــد ئه‌و زانایه‌ى شه‌ڕ له‌دژى ڕاناوه‌ستێت

635 خوێندراوەتەوە

 خالید عه‌بدولكه‌ریم

 

 فرۆید یه‌كێكه‌ له‌و زانایانه‌ى  تا ئێستا زۆرترین ڕه‌خنه‌ى له‌ناوه‌نده‌ گه‌وره‌و ئه‌كادیمیه‌كانى ئه‌وروپادا لێده‌گیرێت، به‌ڵام تارمایییه‌كانى به‌سه‌ر زانسته‌ مرۆییه‌كانه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌، ئه‌مه‌ش به‌پێچه‌وانه‌ى هه‌ندێ زاناى تره‌وه‌، له‌وانه‌ داروین زانست ده‌ستى لێشۆردووه‌و زانكۆكانى ئه‌وروپا فڕێیانداوه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ى مه‌عریفه‌وه‌، فرۆید پێوابووه‌ له‌پلانى ئه‌م گه‌ردوونه‌دا ئه‌وه‌ نه‌هاتووه‌ كه‌مرۆڤ ده‌بێت به‌خته‌وه‌ر بێت، هه‌ر بۆیه‌ ڕه‌خنه‌گرانیشى كۆڵى لێناده‌ن‌و ده‌یانه‌وێت بگه‌ن به‌نهێنى  وته‌كه‌ى و تا ئێستاش به‌ته‌واوه‌تى نازانن فرۆید بۆچى وه‌هاى گوتووه‌،  بۆیه‌ به‌رده‌وام وه‌كو لایه‌نگرانى ده‌ڵین شه‌ڕێكى نه‌گریس له‌دژى به‌رده‌وامه‌و ناوه‌ستێت.

 

سیگمۆند فرۆید  ( 1856 – 1939 ) به‌گه‌وره‌ترین زاناى ده‌روونناسیى داده‌نرێت كه‌ خاوه‌نى یه‌كه‌مین قوتابخانه‌ى شیكارى ده‌روونییه‌، له‌نه‌مسا له‌دایك بوه‌و ساڵى 1881 كۆلیژى پزیشكى ته‌واو كردووه‌، دوا به‌دواى به‌ده‌ستهێنانى ئه‌و بڕوانامه‌یه‌ كلینیكێكى ڕاوێژكارى داناوه‌و ڕۆژانه‌ نه‌خۆشه‌كانى له‌وێوه‌ بینیوه‌و تیكه‌ڵى ژیانى ڕۆژانه‌ و جۆرى نه‌خۆشه‌كانیان بووه‌، دواتر له‌سه‌ر بنه‌ماى جۆرى نه‌خۆشه‌كانى چه‌ند تیورییه‌كى داناوه‌و هه‌وڵیداوه‌ گشتاندنى بۆ بكاته‌ سه‌ر هه‌مو كه‌سێكدا، ته‌نانه‌ت ڕۆژێك خۆى ماده‌ى كۆكاین ده‌خوات و ده‌گاته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌رى بۆ چاره‌سه‌ر به‌سووده‌، به‌ڵام كاتێك ده‌یه‌وێت له‌سه‌ر چه‌ند هاوڕیێه‌كى تاقى بكاته‌وه‌ ئه‌وا ئه‌نجامه‌كه‌ى پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌، چه‌ند جارێكیش هه‌وڵیداوه‌ هه‌مان ڕه‌فتارى شازى نه‌خۆشه‌كانى لاسایی بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ ى به‌عه‌مه‌لى له‌گه‌ڵ جۆرى ئه‌و نه‌خۆشیه‌دا ته‌قه‌موس بكات‌و لایه‌نه‌ شاراوه‌و نهێنینه‌كانى بۆ ده‌ربكه‌وێت.

 

 

 

،،

له‌گه‌ڵ هه‌ر خوێندنه‌وه‌یه‌كى جیاوازتر بۆ چه‌مك و تێز و تیۆه‌ره‌یه‌كى ترى، دیسانه‌وه‌ هه‌رایه‌كیتر سه‌رهه‌ڵده‌دات وه‌كو ئه‌وه‌ى وابێت فرۆید له‌ژیاندا مابێت

 

فرۆید خۆى به‌ پزیشك نه‌زانیوه‌ به‌ڵكو پێیوابوه‌ ڕۆڵى زانایه‌ك ده‌گێڕێت، ئه‌مه‌ش له‌مامه‌ڵه‌كردنى له‌گه‌ڵ نه‌خۆش و قوتابیه‌كانیدا  دركاندوه‌، زیاتر به‌تێوره‌كانى له‌باره‌ى عه‌قڵى نائاگایى و میكانیزه‌كانى به‌رگریكردن له‌خودو گفتوگۆى ڕاشكاو له‌گه‌ڵ نه‌خۆشه‌كانیدا ناسراوه‌، له‌كاتێكدا زانستى ده‌روونناسیى زۆر له‌بیروبۆچون و تیزه‌كانى فرۆیدى تێ په‌ڕاندوه‌و له‌زۆر شوێنیشدا كه‌وتۆته‌ به‌رده‌م ڕه‌خنه‌و تانه‌و ته‌شه‌رى نه‌یاره‌كانى و تاڕاده‌ى سوكایه‌تى و گاڵته‌پێكردن و به‌شێت زانینى ڕۆشتون له‌گه‌ڵى، به‌ڵام دواى ڕاڤه‌كردنیتر بۆ بۆچونه‌كانى له‌لایه‌ن  فرۆیدییه‌ نۆییه‌كانه‌وه‌و تا ئێستاش فرۆید تارماییه‌كه‌ به‌سه‌ر زانسته‌ مرۆییه‌كانه‌وه‌ ماوه‌ته‌وه‌.

 هه‌ربۆیه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر خوێندنه‌وه‌یه‌كى جیاوازتر بۆ چه‌مك و تێز و تیۆه‌ره‌یه‌كى ترى، دیسانه‌وه‌ هه‌رایه‌كیتر سه‌رهه‌ڵده‌دات وه‌كو ئه‌وه‌ى وابێت فرۆید له‌ژیاندا مابێت و هه‌ر كه‌ ئه‌مڕۆ نه‌خۆشیكى ترى له‌كلینیكه‌كه‌ى بینیوه‌و نهێنینه‌كى ئه‌و نه‌خۆشه‌ى له‌لاى خه‌ڵكى باسكردوه‌و چیرۆكه‌كه‌ چوه‌ته‌ ناو خه‌ڵكه‌وه‌و هه‌راكه‌ دروستبووه‌.

 له‌تازه‌ترین هه‌وڵى ڕه‌خنه‌گرانیدا له‌ڕاپۆرتێكى ڕۆژنامه‌ى ووڵ ستریت ژۆرناڵى ئه‌مریكیدا نوێترین تیرى لێدراوه‌و ڕه‌خنه‌یه‌كى هه‌ڵته‌كێنه‌رى ئاڕاسته‌كراوه‌، ئه‌مه‌ش دواى ئه‌وه‌ى خوێندنه‌وه‌ بۆ كتێبى (فرۆید - پیشه‌سازى وه‌هم) ى فریدریك كرۆز كراوه‌و سه‌رخاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ڕه‌تكردنه‌وه‌ى هه‌ندێ تێزى فرۆید به‌تایبه‌تى پێوه‌ندى مرۆڤ به‌ئاگر و شارستانیه‌ته‌وه‌ وروژێنراوه‌ته‌وه‌.

 

 

 

فرۆید و بنه‌ماى  به‌خته‌وه‌رى مرۆڤ

 

،،

فرۆید واى ده‌بینێت میزكردن به‌ئاگردا له‌لایه‌ن مرۆڤى سه‌ره‌تاییه‌وه‌ هه‌ولَێكى سێكسیانه‌یه‌ بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر بونه‌وه‌رێكى ترى نێرینه‌دا

 

ساڵى 1930 فرۆید كتێبه‌كه‌ى ( دڕدۆنگى له‌ شارستانیه‌ت ) دا بڵاو ده‌كاته‌وه‌، له‌ كتێبه‌كه‌یدا بیرۆكه‌ى خۆى ده‌رباره‌ى شیكارى ده‌روونى له‌پێناو زاڵبون به‌سه‌ر كێشه‌ فه‌رهه‌نگى و ده‌روونییه‌كانى ڕۆژئاوادا ده‌خاته‌ ڕوو، فرۆید باوه‌ڕیوایه‌  له‌پلانى ئه‌م گه‌ردوونه‌دا ئه‌وه‌ نه‌هاتووه‌ كه‌ ده‌بێت مرۆڤ به‌خته‌وه‌ر بێت، واتا كاتێك مرۆڤ هه‌وڵده‌دات بگاته‌ به‌خته‌وه‌رى ئه‌وه‌ش به‌ هێزێكى مناڵى وه‌سفیده‌كات كه‌ له‌ناو ناخیدایه‌‌و پاڵ به‌مرۆڤه‌وه‌ ده‌نێت بگاته‌ ئاره‌زووه‌كانى له‌گه‌ڵ واقیعدا پێكداده‌ده‌ن‌و ئینجا ئاڕاسته‌یه‌كى پێچه‌وانه‌ى حه‌زو ئاره‌زووى مرۆڤ دروست ده‌بێت و به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌میدا دروستده‌كه‌ن، به‌پێى بۆچونى فرۆید كه‌ له‌و كتێبه‌دا باسیىكردوه‌ ئه‌و ململانێه‌ش چاره‌سه‌رى نییه‌، به‌ڵام بڕواهێنان به‌ پره‌نسیپى واقیع بۆ سوككردنه‌وه‌ى ڕاده‌ى ئه‌و ململانێه‌ى له‌نێوان حه‌زو ئاره‌زووه‌كان و به‌ربه‌سته‌كاندا دروست ده‌بن ته‌نها به‌دیله‌, واتا فرۆید ده‌ڵێت مادام مرۆڤ ناتوانێت بگاته‌ ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌یه‌وێت و هه‌ر له‌مناڵیه‌وه‌ به‌ربه‌سته‌كان له‌به‌رده‌میدا قوتبده‌بنه‌وه‌، ئه‌وا پێوویسته‌ پره‌نسیپى خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ ئه‌م گه‌ردونه‌دا وه‌كو ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌یه‌ ببێته‌ جێگره‌وه‌، ئینجا كه‌ هه‌ست قایلبوون دروست بوو نه‌هامه‌تیه‌كان كه‌متر ده‌بنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌برى ئه‌وه‌ى مرۆڤ پێوابێت ده‌گاته‌ به‌خته‌وه‌رى ته‌واوه‌تى له‌م دونیایه‌دا.

فرۆید پیێوایه‌  ئه‌و پرۆسه‌یه‌ له‌ژیانى هه‌موو كه‌سێكدا ڕوده‌دات، به‌ڵام لةطةلَ‌ په‌ره‌سه‌ندنى ئه‌و شارستانیه‌تانه‌ى هه‌وڵى پله‌ى باڵا ده‌ده‌ن پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌، واتا ئه‌و شارستانیه‌تانه‌ى كه‌ وا له‌مرۆڤ ده‌كه‌ن ده‌ستبه‌ردارى غه‌ریزه‌كانى ببێ له‌پێناو به‌ها باڵاكانى وه‌كو هونه‌ر و ئاین و ئه‌خلاقدا، له‌هه‌مان كاتیشدا فرۆید ده‌ڵێت زۆر ئاسته‌مه‌ مرۆڤ بتوانێت ده‌ستبه‌ردارى غه‌ریزه‌كانى ببێ، ئه‌وه‌ش كارێكى ئه‌سته‌مه‌و هه‌ر هه‌وڵیى پێگه‌یشتنیانده‌دات گه‌رچى شارستانیه‌ته‌كه‌ش ناچارى بكات.

 

لایه‌نگرانیشى جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ ئه‌گه‌ر بیروبۆچونه‌كانى فرۆید وه‌كو یه‌كه‌مین دامه‌زرێنه‌رى قوتابخانه‌ى شیكارى ده‌روونى ده‌رباره‌ى خه‌ونه‌كان سیحرى پاڵنه‌رى سێكسیى، میكانیزمه‌كانى به‌رگرى و ڕووبه‌ڕوبونه‌وه‌ى گۆڕانكارى و چه‌ندین لایه‌نیترى شاراوه‌و و ئاشكراى ده‌روون و جه‌سته‌ى مرۆڤ، به‌شێكى زۆرى به‌نهێنى مابێتنه‌وه‌ ئه‌وا بۆیه‌ هه‌مووكات هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ین له‌كه‌ش‌و هه‌وایه‌كدا ده‌ژین خودى فرۆید ئاماده‌یه‌و ڕۆژانه‌ ده‌چێته‌ عه‌یاده‌كه‌ى، ئه‌مه‌شه‌ وایكردوه‌ سه‌ره‌ڕاى ڕه‌خنه‌كان له‌دژى شارستانیه‌تى ڕۆژئاواى له‌شته‌كانه‌وه‌ پیاده‌ى تێوره‌كانى فرۆید بكات، به‌تایبه‌ت له‌بوارى كه‌مكردنه‌وه‌ى ڕۆڵى به‌ربه‌سته‌كان به‌مه‌به‌ستى گه‌یشتن به‌ئاره‌زووه‌كان،  ساڵى 1939 یه‌كێك له‌ ئه‌دیبه‌ ئینگلیزه‌ به‌ناوبانگه‌كان به‌ناوى ویستن هیودن ده‌ڵیت ( ئێستا فرۆید ته‌نها كه‌سێك نیه‌ به‌ڵكو كه‌شو هه‌وایه‌كى ته‌واوه‌ له‌ڕاوبۆچوون و بیروباوه‌ڕ و پره‌نسپ).

هه‌رچه‌نده‌ ویستن فرۆید له‌ڕه‌خنه‌ش ناپارێزیت و ده‌ڵێت (زۆربه‌ى كات به‌سه‌ر هه‌ڵه‌دا چووه‌و ناعه‌قڵانى بوه‌) یه‌كێك له‌وشتانه‌ى خه‌ڵكى پێى سه‌یر بووه‌ به‌دبینى و حیكمه‌ته‌كانى فرۆید تێكه‌ڵ به‌یه‌ك بوون، بۆنمونه‌ كاتێك زۆرترین ڕه‌خنه‌ى لێگیراوه‌ باسى كتێبى (دڕۆدۆنگى له‌شارستانیه‌تدا) كراوه‌، فرۆید له‌و كتێبه‌دا ده‌ڵێت كاتێك مرۆڤ ویستویه‌تى ئاگر بخاته‌ خزمه‌تى خۆیه‌وه‌ ئه‌وا سه‌ره‌تاو بنه‌چه‌ى شارستانیه‌ت له‌وێوه‌ ده‌ستپێى كردوه‌، به‌ڵام كه‌ مه‌ترسى ئاگر ڕوبه‌ڕووى بۆته‌وه‌ ئه‌وا هه‌وڵى داوه‌ به‌میزپیاكردن ئه‌و مه‌ترسیه‌ له‌خۆى دوربخاته‌وه‌و بیكوژێنیته‌وه‌، فرۆید واى ده‌بینێت میزكردن به‌ئاگردا له‌لایه‌ن مرۆڤى سه‌ره‌تاییه‌وه‌ هه‌ولَێكى سێكسیانه‌یه‌ بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر بونه‌وه‌رێكى ترى نێرینه‌دا، جه‌ختیشى كردۆته‌وه‌  كاتێك مرۆڤ غه‌ریزه‌ى خۆى كپاندوه‌و دواتر هه‌وڵى داوه‌ له‌ڕێگه‌ى میزكردن به‌ئاگردا بهێڵێته‌وه‌ ئه‌وا ده‌ستكه‌وتێكى شارستانیى گه‌وره‌یه‌.

 

 

 

لێره‌وه‌یه‌ ڕه‌خنه‌گرانى زیاتر له‌خۆى دنه‌داوه‌، ئه‌وان ده‌پرسن ئه‌وه‌  هیچ بنه‌مایه‌كى زانسى نیه‌ ته‌نها ئه‌فسانه‌یه‌كى پێش مێژوو نه‌بێت، ده‌شڵێن فرۆید ئه‌م باسه‌ى ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ هێناوه‌ته‌وه‌ گوایه‌ له‌گه‌ڵ بۆچونه‌كه‌یدا بیگونجێنێ ده‌رباره‌ى ئاره‌زووه‌كانى مرۆڤ و شارستانیه‌ت، ئه‌وه‌شه‌ وایكردووه‌ پشت به‌گریمانه‌یه‌كى نالۆژیكى ببه‌ستێ، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى به‌و نمونه‌یه‌ فرۆید ویستویه‌تى پاساوى ئه‌وه‌ بهێنته‌وه‌ كه‌ هه‌موو كرده‌وه‌یه‌كى مرۆڤ پاڵنه‌رێكى سیكسیى له‌پشته‌وه‌یه‌، چونكه‌ فرۆید یه‌كه‌م زانا بوو كه‌دڵنیابووه‌  له‌وه‌ى هه‌موو كرده‌وه‌كانى مرۆڤ پاڵنه‌ره‌كانى سێكسییان له‌پشته‌وه‌یه‌ و نمونه‌ى ده‌م بردنى مناڵى شیره‌ خۆره‌ بۆ مه‌مكى دایكى هێناوه‌ته‌وه‌.

 

ڕه‌خنه‌ گرانى له‌وه‌ش زیاتر ڕۆچوون و به‌شۆخێیه‌وه‌ ده‌پرسن، ئه‌گه‌ر فرۆید بۆ گونجاندنى بیروباوه‌ڕى كه‌مكردنه‌وه‌ى به‌ربه‌سته‌كان باسى ئه‌وه‌ى كردبێت، ئایا شیكارى ده‌روونیش هه‌روه‌ها ئه‌فسانه‌یه‌كه‌، چه‌مكه‌كانى ترى وه‌كو من، منى باڵا، ئه‌و، بۆ دیاریكردنى كه‌سێتى مرۆڤ دایهێناوه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌فسانه‌ن..؟ ئه‌ى چه‌مكى به‌خته‌وه‌رى و خه‌ونه‌كان بۆ گه‌یشتن به‌ ئاره‌زووه‌كان دیسانه‌وه‌ ئه‌فسانه‌ن..؟ ئه‌مانه‌ پشتیان به‌به‌ڵگه‌ى به‌هێز به‌ستووه‌ یاخود ته‌نها بیرۆكه‌یه‌كن وه‌كو په‌یوه‌ندیه‌كانى مرۆڤ به‌ئاگره‌وه‌؟

 

فرۆید و ئاین

،،

فرۆید پێوابووه‌ له‌ڕێگه‌ى شیكارى ده‌روونییه‌وه‌  ده‌توانرێت هۆكارى نه‌هامه‌تی و كێشه‌كانى مرۆڤ بزانرێت

 

به‌شێوه‌یه‌كى گشتى دژایه‌تى ئاینى كردووه‌ به‌تایبه‌تى ئاینى یه‌هودى، به‌ڵام نه‌یتوانیوه‌ ڕه‌تیبكاته‌وه‌،  فرۆید له‌سه‌رده‌مێكدا كۆلیژى پزیشكى ته‌واو كردوه‌، زانست سه‌رچاوه‌ى سه‌ره‌كى مه‌عریفه‌ بووه‌، به‌تایبه‌تى له‌ ڕۆژئاوا هه‌ر بۆیه‌ چه‌ندین پرسیار و گومان و ڕاڤه‌ى كێشه‌ى بونى خستوه‌ته‌ ڕوو، فرۆید ده‌ڵیت ( زانست ئه‌فسانه‌ نیه‌، ئه‌فسانه‌ گه‌ڕانه‌ به‌دواى كۆمه‌ڵێك وه‌ڵامدا كه‌ زانست ناتوانێت له‌شوێنێكى تره‌وه‌ پێشكه‌شى بكات) ئه‌مه‌ش وه‌كو تانه‌دانێكه له‌ئاین فرۆید خستویه‌تییه‌ ڕوو.

له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ هۆكارى به‌ربڵاوى قوتابخانه‌ى فرۆید تێكه‌ڵبوونى به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانى زانست و ئاین بووه‌، فرۆید وتوویه‌تى پێویسته‌ مرۆڤ له‌چوارچێوه‌ى سیسته‌مێكى مرۆییى دا ڕێكبخرێت و وه‌ڵامى پرسیاره‌ ئه‌خلاقى و میتافیزیكیه‌كانى كه‌ له‌ئایندا بۆى ده‌گه‌ڕێت پێشكه‌شى بكرێت به‌نمونه‌ى چۆن ده‌ژین، بۆچى ئه‌م هه‌موو بێزاریه‌ له‌م دونیایه‌دا ڕوبه‌ڕومان ده‌بێته‌وه‌، فرۆید پێوابووه‌ له‌ڕێگه‌ى شیكارى ده‌روونییه‌وه‌  ده‌توانرێت هۆكارى نه‌هامه‌تی و كێشه‌كانى مرۆڤ بزانرێت، هه‌ر وه‌ك به‌ڵینیشىداوه‌ دواجاریش چاره‌سه‌ر كردن قورس و ئاسته‌م نابێت.

 

ڕه‌خنه‌گرانیشى ده‌ڵێن ده‌یان ساڵه‌ مرۆڤ پاره‌و هه‌وڵه‌كانى خستۆته‌گه‌ڕ بۆ ئه‌وه‌ى بگاته‌ ئه‌و به‌ڵینه‌ى فرۆید بۆ ئه‌وه‌ى سه‌رچاوه‌ى نه‌هامه‌تیه‌كانى خۆى بدۆزێته‌وه‌، به‌پێى بۆچوونى فریدرێك كرۆز نوسه‌رى كتێب فرۆید( پیشه‌سازى وه‌هم) قسه‌كردن له‌سه‌ر چاره‌سه‌ر كردنى ئه‌و حاڵه‌ته‌ وه‌همه‌و هه‌موو ئه‌و شتانه‌ى باسیى كردون خۆى به‌عه‌مه‌لى پێینه‌گه‌یشتوه‌و هه‌ندێ ڕێنمایى باسكردوه‌ له‌چه‌ند نه‌خۆشێكه‌وه‌ ده‌ستى كه‌وتوه‌و ویستویه‌تى بیگشتێنێ به‌سه‌ر چه‌ندین حاڵه‌تى جیاوازى لێكدورترداو به‌وه‌ش نه‌گه‌یشتۆته‌ هیچ ئاكامێك، ئیستا زانست ددانیپێدا بنێت و به‌نه‌مرى بیهێڵیته‌وه‌.

 

author photo

توێژه‌ر و ڕۆژنامه‌نووس