به‌ كێ ده‌گوترێت قه‌ڵه‌و؟

بزانه‌ قەڵەوییه‌كه‌ت سێوییه‌ یان هەرمێیی

به‌ كێ ده‌گوترێت قه‌ڵه‌و؟

608 خوێندراوەتەوە

مەرج نییە هەركەسێك كێشی لە ئاسایی زیاتربوو بە قەڵەو ناوببرێ، بەڵكو پلەكانی زیادبوونی كێش جیاوازن.

،،

بەپێی پێناسەی رێكخراوی تەندروستی جیهانی هاوكۆلكەی بارستایی جەستەی 20 ئاسایی، 25 كێش زۆر و 30 قەڵەوە.

 

كێش زۆری و قەڵەوی بەوە جیادەكرێنەوە كە تیایاندا زیاتر لە ئاسایی چەوری لەنێو شانەكانی جەستە كۆدەبێتەوە و ئەوەش لەمپەر دەخاتە بەردەم تەندروستی كەسەكە و ئەنجامدانی فرمانە جەستەییەكانی.

هاوكۆلكەی بارستایی جەستە، كە بە كورتی بە (BMI) نێودەبرێ، هاوكێشەیەكی ئاسانە كە بەهۆیەوە دەتوانی بزانی تۆ كێشی لەشت كەمە، ئاساییە، كێشت لە ئاسایی زیاترە، قەڵەوی یاخود قەڵەوی مەترسیدارت هەیە.

هاوكۆلكەی بارستایی جەستە بەوە هەژماردەكرێ كە كێشی جەستەت دابەشی درێژی باڵات بە مەتر دووجا بكەی، ئەو ژمارەیەی بۆت دەردەچێ دیاریدەكات كە كێشی تۆ تا چەندە ئاساییە.

بۆ نموونە ئەگەر باڵای تۆ 182 سەنتیمەترە و کێشت 80 کیلۆیە، ئەوە 1.82 مەتر دووجا دەکەی کە دەکاتە 3.3124، ئینجا کێشی لەشت دابەشی ئەم ژمارەیە دەکەی کە دەکاتە 24.

بەپێی پێناسەی رێكخراوی تەندروستی جیهانی هاوكۆلكەی بارستایی جەستەی 20 ئاسایی، 25 كێش زۆر و 30 قەڵەوە.

ئەو هاوكێشەیە بۆ پیاوان و خانمانی پێگەیشتوو بەكاردێت و رێكخراوی تەندروستی جیهانی وەك پێوەرێكی دانپێدانراو ناساندوویەتی.

،،

بەپێی داتاكانی رێكخراوی جیهانی، بە پێچەوانەی چاخە كۆنەكانی مێژوو، ئێستا قەڵەوی زیاتر لە برسێتی و بەدخۆراكی دەبێتەهۆی مردنی خەڵكی

 

قوربانیانی قەڵەویی روو لە زۆربوونن

لەساڵی 1980 وە راددەی كێش زۆری و قەڵەوی دوو هێندە زیادیكردووە. ساڵی 2014 لەسەر ئاستی جیهان 1.9 ملیار كەسی پێگەشتوو كێشیان لە ئاسایی زیاتربووە و 600 ملیۆنیشیان پێناسەی قەڵەوییان بەسەردا جێبەجێ بووە. وەكوو رەگەزیش 38%ی پیاوان و 40%ی خانمان كێشیان لە ئاسایی زیاتربووە.

بەپێی داتاكانی رێكخراوی جیهانی، بە پێچەوانەی چاخە كۆنەكانی مێژوو، ئێستا قەڵەوی زیاتر لە برسێتی و بەدخۆراكی دەبێتەهۆی مردنی خەڵكی، بۆیە ئێستا قەڵەوی وەك بەڵایەكی جیهانی تەماشا دەكرێ و نێوەندە تەندروستییەكان لە ئاستی جیاوازدا كار بۆ ئەوە دەكەن مرۆڤ كێشی ئاسایی خۆی بگێڕێتەوە.

لە سادەترین پێناسەیدا، قەڵەوی لە ئەنجامی وەرگرتنی بڕێكی زۆری وزە و سوتاندنی بڕێكی كەمی وزە پەیدا دەبێت، ئەوەش واتە زۆرخۆری و كەمجووڵان. بۆیە چارەسەریش بە پێچەوانەكردنەوەی هاوكێشەكەیە، بەجۆرێك كالۆرییەكی كەمتر لە ئێستا لە خۆراكەكانمان وەربگرین و كالۆرییەكی زیاتر بسووتێنین لە رێگەی زیادكردنی وەرزش و چالاكیی جەستەیی لە ژیانی رۆژانەماندا.

،،

دوای تەمەنی نائومێدی ، زۆرێك لەو ئافرەتانەی پێشتر قەڵەویی هەرمێی بون، دەبنە قەڵەویی سێویی.

 

قەڵەوی سێوی و هەرمێیی

بەگوێرەی بڵاوبوونەوەی چەوریی زیادە لە ورگ و دەوروبەریدا، شێوەی لەشی مرۆڤە قەڵەوەكە شێوەی سێو یان هەرمێیەك وەردەگرێت.

هەرچەندە فاكتەری بۆماوە هۆكاری سەرەكیی جۆری قەڵەوییە، ڕەگەز و تەمەنیش لەم میانەیەداڕۆڵیان هەیە. بۆنموونە لە ئافرەتاندا چەوریی زیادە زیاتر لە دەوری ران و سمت كۆدەبێتەوە و بەمجۆرە لەشییان وەك هەرمێیەك دەردەكەوێ‌، كەچی لە پیاواندا زیاتر لە دەوروبەری كەمەردا كۆدەبێتەوە و بەمجۆرە شێوەی سێوێك وەردەگرێ‌.

لە ئافرەتاندا تەمەنیش جۆری قەڵەویی دەگۆڕێت. بەوەی دوای تەمەنی نائومێدی ، زۆرێك لەو ئافرەتانەی پێشتر قەڵەویی هەرمێی بون، دەبنە قەڵەویی سێویی.

مەترسییەكانی قەڵەویی سێویی:

قەڵەویی سێویی لە قەڵەویی هەرمێیی زیاتر پەیوەندی بەو مەترسییانەوە هەیە كە لە ئەنجامی قەڵەویی پەیدا دەبن.

چەوریی ناوسك زیاتر پەیوەندیی بە تووشبوون بە شەكرە و نەخۆشییەكانی دڵ و بۆرییەكانی خوێن و شیرپەنجەی مەمك (ی ئافرەتان) و كەمبوونەوەی بەپیتی و وەستانی هەناسە لەكاتی خەودا هەیە.

بەمجۆرە ئەوانەی قەڵەویی سێوییان هەیە لە هەرمێییەكان زیاتر مەترسییان لەسەرە و دەبێت هەوڵێكی زیاتری ڕێكخستنی كێش بدەن.

پێوانی ڕێژەی كەمەر بۆ حەوز

ئەگەر چێوەی كەمەرت دابەشی چێوەی حەوزت كرد و ئەنجامەكە لە 0,8 زیاتر بۆ ژنان و لە 1 زیاتر بۆ پیاوان دەرچوو، ئەوا تۆ قەڵەوییەكەت سێوییە و مەترسییەكی زیاترت لەسەرە...

پێوانی كەمەر

بۆ ژنان ئەگەر چێوەی كەمەر لە 88,9 سانتیمەتر زیاتر بوو، بۆ پیاوانیش ئەگەر 101,1 زیاتر بوو ئەوا مەترسییەكانی قەڵەویی زیاترە...

،،

لە عێراق پێنج ملیۆن تووشبووی شەكرە، دوو ملیۆن تووشبووی بەرزەپەستانی خوێن، سێ ملیۆن جگەرەكێش، 29 ملیۆن كەسی قەڵەو و كێش زیاد هەن

قەڵەویی لە عێراق

ساڵی 2016 وەزیری تەندروستی و ژینگەی عێراق گوتی 51%ی حاڵەتەكانی مردن لە عێراق بەهۆی نەخۆشییە دریژخایەنەكانن و 65%ی عێراقییەكان بەدەست كێش زۆری و قەڵەوییەوە دەناڵێنن.

عەدیلە حەممود لە بەیاننامەیەكدا كە بۆ مێدیا عێراقییەكانی ناردبوو گوتبووی هۆكار و ئاڵۆزكارییەكانی پەیوەست بە نەخۆشییە درێژخایەنە نەگوازراوەكان رێگەخۆشكەرن بۆ مردن لە 51%ی حاڵەتەكانی گیانلەدەستدان لە عێراق.

لە نموونەی نەخۆشییە دریژخایەنە نەگوازراوەكان ئاماژەكراوە بە شەكرە، بەرزەپەستانی خوێن، نەخۆشییەكانی دڵ و نەخۆشییە شێرپەنجەییەكان.

گوتەكانی حەممود لەكاتی بەشداریكردنی كۆڕبەندێك هاتن بۆ ئاشكراكردنی ئەنجامەكانی رووپێوی تایبەت بە نەخۆشییە درێژخایەنە نەگوازراوەكان و هۆكار و دەرئەنجامەكانیان، كە وەزارەتی تەندروستی و ژینگەی عێراق بە هاوكاری وەزارەتی پلاندانان و رێكخراوی تەندروستی جیهانی ئەنجامیاندابوو.

لەو رووپێوییەدا هاتووە كە لە عێراق پێنج ملیۆن تووشبووی شەكرە، دوو ملیۆن تووشبووی بەرزەپەستانی خوێن، سێ ملیۆن جگەرەكێش، 29 ملیۆن كەسی قەڵەو و كێش زیاد هەن، جگە لەوانە 900 هەزار عێراقی كحول دەخۆنەوە، 93%ی عێراقییەكان بڕی پێویستی میوە و سەوزە ناخۆن، 74% یان وەك پێویست چالاكی جەستەیی ئەنجام نادەن.