جیاوازی رەگەزیی لە جیهان و هەرێمی كوردستان

لە ناو 149 وڵاتدا عیراق و هەرێمی كوردستان لەپلەی 147 دان لە كەلینی رەگەزیی

جیاوازی رەگەزیی لە جیهان و هەرێمی كوردستان

339 خوێندراوەتەوە

هێمن شریف/ ماستەر لە كۆمەڵناسی

راپۆرتی دیداری ئابوری جیهانی دەربارەی كەلێنی رەگەزیی، بۆیەكەمجار لەساڵی 2006 بۆ خستنەروی وێنەیەك لە كەلێنەكان لەسەر بنەمای رەگەزیی و رەوتی گۆرانكاریو بەرەوپێشچونی خرایەروو.

 

 

،،

تا ئێستا یەكسانترین وڵات ئایسلەندایە كە زیاتر 85% ی كەلینی رەگەزی نە هێشتوە.

 

 

ئەم راپۆرتە لە ساڵی 2006 تا ئێستا لە كۆتایی هەر ساڵێكدا بڵاو دەكریتەوە. تیایدا ولاتانی بەشداربوویان لە بواری كەلینی رەگەزی لەسەرچوار بنەمای سەرەكی هەڵسەنگاندوە. عێراق و هەرێمی كوردستان لە كۆی 149 وڵاتی بەشداربوو پلەی 147 یان بەدەستهێناوە.

 
تا ئێستا یەكسانترین وڵات ئایسلەندایە كە زیاتر 85% ی كەلینی رەگەزی نە هێشتوە. لە دوای ئەو نەرویج 83.5 % كەلینی رەگەزی چارە كردوەو دواتریش سوید و فینلەندا 82.2%. لە ناو باشترین دە وڵاتانی جیهاندا یەك وڵاتی ئەمەریكای لاتین نیكاراگوە پلەی پێنجەمی هەیە لە نەهێشتنی كەلینی رەگەزی، هەروەها دوو وڵاتی ئەفرقی رواندا پلەی شەشەم و نامیبیا پلەی دەیەمی هەیە. یەك وڵات لە رۆژهەڵاتی ئاسیا پلەی هەشتەمی هەیە ئەویش فلیپینە. نیوزلەندا لە پلەی حەوتەم و ئیرلەندا لە پلەی نۆهەمدایە.

 
لە دواین راپۆرتیدا بۆ ساڵی 2018 لەنێوان 149 وڵاتدا روپۆش كراوەو پێنج وڵاتی نوێ خراونەتە ناو روپێویەكەوە: كۆنگۆ، عێراق، عەمان، سیرالیۆن و تۆگۆ. سیرالیۆن پلەی 114 هەیەو وڵاتەكانی تر لە پلە نزمەكاندان. لەماوەی 12 ساڵی رابردوودا یەكەمجارە وڵاتی عێراق خراوەتە ناو روپێویەكەوە، پشكی هەرێمی كوردستان بەجیا نیەو ئامارەكان تێكەڵ بە شارەكانی دیكەی عێراق كراوە.

 
پێوەر و تایبەتمەندیەكان كە لە هەڵسەندگاندنەكانی دیداری ئابوری جیهانی بۆ ئامادەكردنی ئەم راپۆرتە بەكار هێنراون بریتین لە بەشداریكردنی ئابوری و هەلەكانی كاركردن، دەستكەوتەكانی خوێندن، تەندروستی و مانەوە و تواناسازی سیاسیە.

 واتە وڵاتانی بەشداربوو تواناو دەستكەوتەكانیان بەپێی ئەم ئەو چوار تایبەتمەندیانە دیاری كراوە، جگە لەوەش ئەو تایبەتمەندیانە بەكار دەهێنرێت وەك ئاستەنگ و هۆشیاركردنەوەی جیهانی دەربارەی كەلین و جیاوازی رەگەزی.

 

،،

لەسەر ئاستی جیهانی رێژەی ناوەندی كەلێنی جێندەری 68%، ئەم رێژەیەش بەبەراورد بە ساڵی رابردوو شتێكی ئەوتۆ گۆرانی بەسەردا نەهاتوە.

 

 

 میتۆد و شێوازی لێكۆڵینەوەی ئاماریی ئەم راپۆرتە بەو ئامانجە دانراوە تا ئالیەت و شێوازی دروست لە پێناو كەمكردنەوەی كەلێنی رەگەزیی بەدەستبێت. ئەم میتۆدو شێوازانە هەر لەسەرەتای یەكەم راپۆرتەوە لەساڵی 2006 تا ئێستا وەك خۆی بەنەگۆری ماونەتەوە.


ئەنجامەكانی راپۆرتی ساڵی 2018 دیداری ئابوری جیهانی دەربارەی كەلێنی جێندەری ئەوە دەخاتە روو كە لەسەر ئاستی جیهانی رێژەی ناوەندی كەلێنی جێندەری 68%، ئەم رێژەیەش بەبەراورد بە ساڵی رابردوو شتێكی ئەوتۆ گۆرانی بەسەردا نەهاتوە.

 

،،

گەورەترین كەلێنی جێندەری لەتواناسازی سیاسیدایە ئەویش رێژەكەی 77.1% بەدی دەكرێت.

 

 

ئەمەش واتای ئەوەیە هێشتا كەلێنی جێندەری 32% بوونی هەیە.بەشێوەی ناوەندی لە چوار بنەمای سەرەكی لەم راپۆرتەدا، گەورەترین كەلێنی جێندەری لەتواناسازی سیاسیدایە ئەویش رێژەكەی 77.1% بەدی دەكرێت. گەلێنی ئابوری هەلی كار دووەم پلەی كەلێنی هەیەو رێژەكەی 41.9%، لە پێوەرەكانی تەندروستی و مانەوە بەریژەی 4.4 و 4.6% كەلێن هەیە.

 بە شێوەیەكی گشتی لەناو چوار پێوەردا تەنها كەلێنی ئابوری و بەشداری ئابوری بەبەرادرو بەساڵی پار كەمی كردووە.
لە مەیدانی رابەری سیاسی و ئابوریدا، هێشتا لەسەرتاسەری جیهاندا رێگایەكی دورودرێژی لە پێشە. لە 149 ولاتی بەشداربوودا، تەنها 17 ژن سەرپەرشتیاری دەوڵەتن، بەشێوەیەكی ناوەندی، تەنها 18% وەزیرو 24% ئەندام پەرلەمانەكان لە تەواوی جیهاندا ئافرەتن. بۆیە ئافرەتان تەنها 34% ی پێگەكانی بەرێوەبردنیان لەبەردەستە لەو وڵاتانەدا كە ئامارەكانیان بەردەستبووە.

 لە چوار وڵاتی میصر، سعودیە، یەمەن و پاكستان ئەم بەشداریە كەمترە لە 7%. لەگەڵ ئەوەشدا ئاماری دڵخۆشكەری تێدایە: لە پێنج وڵاتی باهاما، كۆلۆمبیا، جامایكا، لائوس و فلیپین كەلێنی جێندەری بوونی نیە و لە 19 وڵاتی تردا بەلایەنی كەمەوە 40% ی ئافرەتان بوونیان لە پێگەكانی بەرێوەبردندا هەیە.

 

 

،،

هێشتا لە 44 وڵاتدا زیاتر لە 20 % ئافرەتان نەخوێندەوارن. هەربۆیە لە خوێندنی باڵادا بەشداری ئافرەتان و پیاوان هەردووكیان كەمە.

 

 
سەبارەت بە فراوانبونی توانای ئابوری، كەلێن لە كۆنترۆڵی داراییەكان و ئەوكاتانەش كە بەفیرۆدەچێت لە كاری بێداهات، لەنێوان ژنان و پیاواندا بەردەوامە. تەنها لە 60 % وڵاتان ژنان بەرادەی پیاوان خزمەتگوزاری مالی-مادی یان بەردەستە و تەنها 42% لە وڵاتان خاوەندارێتی ئافرەتان بۆ زەوی و زار بەرەسمی رێپێدراوە. هەروەها لە 29 وڵات كە ئامارەكانیان بەردەستە، ئافرەتان دووهێندەی پیاوان خەریكی كاروباری ماڵ و كاروباری ترن بەبێ هەقدەست.

 
هەرچەندە پێشكەوتنێكی رێژەیی لەبواری یەكسانی جێندەری لە خوێندندا بەدی دەكرێت، هێشتا لە 44 وڵاتدا زیاتر لە 20 % ئافرەتان نەخوێندەوارن. هەربۆیە لە خوێندنی باڵادا بەشداری ئافرەتان و پیاوان هەردووكیان كەمە. بەشێوەی ناوەندی لەسەر ئاستی جیهان 65% كچان و 66% كوران خۆیان تۆمار دەكەن و تەنها 39% ئافرەتان و34% پیاوان لە ئَێستادا لە كۆلێژو زانكۆكاندا دەخوێنن.

 

،،

ێراق و هەرێمی كوردستان لەپلەی 147 دان، رێژەكەی بەپێی پلەبەندی 55.1%، تەنها دوو وڵات لە دوای عێراقەوەن ئەوانیش پاكستان و یەمەن.

 
سەبارەت بە عێراق و هەرێمی كوردستان لەپلەی 147 دان، رێژەكەی بەپێی پلەبەندی 55.1%، تەنها دوو وڵات لە دوای عێراقەوەن ئەوانیش پاكستان و یەمەن. ئەگەر بچینە وردكاری چوار بنەماكەوە: لە بواری ئابوری و هەلی كاردا لەدوای دواوەی ریزبەندیەكەدایەو 149 هەمین وڵاتە لەبواری رەخساندنی هەلی كار بۆ ئافرەتان، وەرێژەكەی دەكاتە 26.4%. لەبواری خوێندندا 136مین وڵاتەو رێژەكەی 82.9%. لەبواری تەندروستی و مانەوەدا 76 مین وڵاتەو رێژەكەی 97.5%، كۆتا بنەما تواناسازی سیاسی پلەبەندی 90 مین وڵاتە، رێژەكەی 13.5%.


كەلێنی جێندەری لە بواری زیرەكی دەستكرد Artificial Intelligence


(AI بەو سیستم و ئامێرانە-رۆبۆت دەوترێت كە دەتوانن هۆش و ئاگایی لە بارو دۆخی جیاوازدا هەستپێبكەن و رەفتار بكەن هەروەك رەفتاری مرۆڤ).

بەو گۆرانكاریە خێرایەی ئەمرۆ لەبازاری كاردا هەیە، دیداری ئابوری جیهانی گرنگی داوە زیرەكی دەستكرد، ئەمەش وەك توانایەك و رەخساندنی دەرفەتی كار لەداهاتودا. لەم بوارەشدا كەلێنی رەگەزیی بەرێژەیەكی بەرچاو دەبینرێت. ئەم راپۆرتە ئەوەی نیشانداوە كە تەنها 22% پسپۆرانی زیرەكی دەستكرد لە هەموو جیهاندا ئافرەتن، لەبەرامبەردا 78% پسپۆرەكان پیاوانن. چەند ساڵێكە ئەم رێژەیە نەگۆراوەو نیشانەیەكی دلخۆشكەری بۆ داهاتوو تیادا نییە. ئەم كەلێنەش كاریگەریەكی بەرچاوی دەبێت لە بەشداری ئابوری و هەلی كاری ئافرەتاندا.

 


153 ساڵیتر كەلێنی رەگەزیی لە رۆژهەڵاتی ناوەراست و باكوری ئەفریقادا نامێنێت.

 
بەبەردەوام بوونی ئەو رەوتەی ئێستا بەردەوامە و لەسەر بنەمای ئەو زانیاریانەی دیداری ئابوری جیهانی لە ساڵی 2006 وە تا ئێستا بڵاویان كردۆتەوە، كەلێنی جێندەریی لە 106 وڵاتدا لەماوەی 108 ساڵی داهاتودا نامێنێت و ئافرەت و پیاو یەكسان دەبن لە هەرچوار بواری ئابوری و سیاسی خوێندن و تەندروستی.

 گەورەترین گرفت لەبواری توانای ئابوری و سیاسیدایە، نەمانی ئەم كەلێنەش بۆ ئابوری 202 ساڵ و بۆ توانای سیاسی 107 ساڵی پێویستە. لەگەڵ ئەوەی بەبەراورد بەساڵی رابردوو كەلێن لەبواری ئابوری زیادی كروەو هەلی كار بۆ ئافرەتان كەمی كردوە بۆیە بەرەوپێشچون تیایدا زۆر هێواشە، بەتایبەت بەشداری ئافرەتان لە هێزی كاردا.

 

،،

بەشێوەیەكی بەرچاو یەكسانی رەگەزیی لە وڵاتانی رۆژئاوادا كەمی كردووە.

 

 

 لەروی تواناسازی سیاسیەوە، ئەو پێشكەوتنەی لە دەساڵی رابردودا روی داوە، دەستی بە پاشەكشەكردووە. بەشێوەیەكی بەرچاو یەكسانی رەگەزیی لە وڵاتانی رۆژئاوادا كەمی كردووە، لەكاتێكدا لەناوچەكانی تر بەرەوپێش چووە. بەشێوەیەكی گریمانەیی كەلێنی رەگەزیی لەبواری خوێندندا لە 14 ساڵی داهاتودا كەمدەبێتەوە. لەبواری تەندروستی و مانەوەدا، بەبەراورد بەساڵی 2006 كەمێك باشتربووە و تارادەیەك لەسەر ئاستی جیهان بەتەواوی كەمبۆتەوەو نەماوەو لە یەك لەسێی وڵاتاندا یەكسانبوەتەوە.

 
لە هەشت ناوچەی جوگرافیایی دا كە لەم راپۆرتەدا هەڵسەنگاندی بۆكراوە، بەلای كەمەوە 60% یەكسانی جێندەرییان بەدەستهێناوە. دوو ناوچەش زیاتر لە 70% پێشكەوتوون. بەشێوەیەكی گشتی ئەوروپای رۆژئاوا زۆرترین ئاستی یەكسانی رەگەزیی هەیەو رێژەكەی 75.8%. ئەمەریكای باكور پلەی دووەمەو 72.5%، ئەمەریكای لاتین 70.8% لەپلەی سێهەمدایە.

 دوابەدوای ئەوان رۆژهەڵاتی ئەوروپا و ئاسیای ناوەند 70.7%، رۆژهەڵاتی ئاسیاو ئۆقیانوسی ئارام 68.3%. وڵاتانی باشوری بیابانی ئەفریقا 66.3%، باشوری ئاسیا 65.8 %، رۆژهەڵاتی ناوەراست و باكوری ئەفریقا 60.2% رێژەی یەكسانی رەگەزییان بەدەستهێناوە.

،،

لە هەشت ناوچەی جوگرافیایی دا كە لەم راپۆرتەدا هەڵسەنگاندی بۆكراوە، بەلای كەمەوە 60% یەكسانی جێندەرییان بەدەستهێناوە.

 
لە هەشت ناوچەی جوگرافیایی دا كە لەم راپۆرتەدا هەڵسەنگاندی بۆكراوە، بەلای كەمەوە 60% یەكسانی جێندەرییان بەدەستهێناوە. لە باشوری ئاسیا 70 ساڵ دەخایەنێت تا ئافرەت و پیاو یەكسان ببن و لە ئەمریكای لاتین و كارایب 74 ساڵ دەخایەنێت. لەوڵاتانی باشوری بیابانەكانی ئەفریقا 135 ساڵی پێویستە، رۆژهەڵاتی ئەوروپا و ئاسیای ناوەند 124 ساڵی ماوە تا یەكسانبونی ئافرەت و پیاو، رۆژهەڵاتی ناوەراست و باكوری ئەفریقا 153 ساڵی پێویستە، لە رۆژهەڵاتی ئاسیا و ئۆقیانوسی ئارام 173 ساڵ و لە باكوری ئەمەریكا 165 ساڵ.

 
دیداری ئابوری جیهانی رای دەگەیەنێت لەكاتێكدا ئەم ئامارانە خێرایی لە پێشكەوتن ئاراستەی دەستگەشتن بە یەكسانی رەگەزیی نیشاندەدات، سیاسەتمەداران و رێكخراو گروپەكانیتر دەتوانن ئەم پرۆسەیە خێراتر بكەن. هاندەرێكی وەها بەتوانا لەپێناو سیاسەتی بەرو پێشبردنی یەكسانی رەگەزیی جگە لە بەدیهاتنی دادپەروەری و یەكسانی كۆمەڵایەتی، فراوانبوونی ئابوریەكی باشترو سودوەرگرتنە لە سەرمایەی مرۆیی.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك