بنێشت، قەڵەم و پەیکەر

بنێشت، قەڵەم و پەیکەر

355 خوێندراوەتەوە

ناجى ئه‌فراسیاو

هەفتەی پێشوو بنێشتەکەی دەمی (فێرگسۆن)، راهێنەری پێشووی یانەی مانچیستەر یۆنایتدی ئینگلیزی، بەبڕی زیاتر لە نیو ملیۆن دۆلار فرۆشرا. ئەمە لە کاتێکدا بەپێی ڕاپۆرتی ڕێكخراوى (ئۆكسفام)ى به‌ریتانى لە ساڵی ٢٠١٧دا، سه‌روه‌ت و سامانی هه‌شت كه‌س له‌ جیهاندا یه‌كسان بوو‌ به‌ ده‌رامه‌تى نیوه‌ى دانیشتوانى جیهان (سێ ملیار و شه‌شسه‌د ملیۆن تاكى هه‌ژار).

سیستەمێکی لەم شێوەیە کە هەموو کایەکانی ژیان هەڵدەسوڕێنێت، و گوزەرانی کۆمەڵگای مرۆیی بەڕێوەدەبات، جگەلە شیتەڵکردنی ژێرخانە ئابوورییەکی هیچ شتێکی تر لەبارەیەوە ناوترێت.

سەرمایەداریی بەجیهانیکراو، بەشێوەیەک کۆمەڵایەتی بووەتەوە، کە لە هیچ قۆناغێکی مێژوودا ئابووریی بازاڕ هێندەی ئەمڕۆ بایەخ و گرنگیی نەبووە. ئێستا چیتر ئابووریی بازاڕ کەرەستەیەک نییە بۆ دابینکردنی داخوازییەکان، بەڵکو بووەتە ئایدیای ئابووری، بگرە لەوەش زیاتر بەلای زۆرینەوە بەمانای ژیان دێت. بەهەمان شێوەش وەک (راینەر فۆنک) دەڵێت "بازرگانیی بازاڕ تەحەکوم بە سیاسەتەوە دەکات، ئەمڕۆ تەنها گرنگی بەوە دەدرێت کە "دەنگدەر" بەدڵیەتی، تاکو "کاندید" وێنەکەی خۆی لەلا جوان بکات. گرنگ نییە مومارەسەی چ جۆرە سیاسەتێک دەکەیت، بەڵام ئەوەی گرنگە چۆن ئەم سیاسەتە پیشان دەدەیت".

,,

ماركس دەڵێت: "خه‌ڵك له‌ ڕێگه‌ى به‌رهه‌مى كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌وه‌ ده‌چنه‌ نێو په‌یوه‌ندییه‌كى دیاریكراوى زه‌رووریى به‌ده‌ر له‌ ئیراده‌ى خۆیان، په‌یوه‌ندییه‌كانى به‌رهه‌مهێنان له‌گه‌ڵ پله‌ى گه‌شه‌سه‌ندنى تواناى هێزى ماتریاڵیى به‌رهه‌مهێنان ده‌گونجێت. كۆى په‌یوه‌ندییه‌كانى به‌رهه‌مهێنان ده‌بنه‌ ستراكتۆرى ئابووریى كۆمه‌ڵگا و ژێرخانى ماتریاڵیى به‌رجه‌سته‌كراو كه‌ سه‌رخانى یاسایى و سیاسى له‌سه‌ر ڕاده‌وه‌ستێت".


چیتر کولتوور و ڕۆشنبیری پەیوەستبوونی بە ئیستاتیکا یان هونەرەوە نەماوە، بەڵکو رۆشنبیر یان هونەرمەند بەپێی بڕی قازانج و چۆنێتیی فرۆشتنی بەرهەمەکانییەوە خۆی دەپێوێت، چونکە مەسەلەکە پەیوەست نییە بە کەسایەتییەوە، بەڵکو پەیوەستە بەوەی پێشکەشی دەکەین و دەیخەینەڕوو.

بۆیە فرۆشتنی قەڵەمی شاعیرێک یان پەیکەری رۆماننووسێک بەو سیستەمەی نامۆ نییە کە ماركس ڕاڤه‌ى په‌یوه‌ندیى نێوان هێزەکانى به‌رهه‌مهێنان و سه‌رخانەکەی ده‌كات و دەڵێت: "خه‌ڵك له‌ ڕێگه‌ى به‌رهه‌مى كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌وه‌ ده‌چنه‌ نێو په‌یوه‌ندییه‌كى دیاریكراوى زه‌رووریى به‌ده‌ر له‌ ئیراده‌ى خۆیان، په‌یوه‌ندییه‌كانى به‌رهه‌مهێنان له‌گه‌ڵ پله‌ى گه‌شه‌سه‌ندنى تواناى هێزى ماتریاڵیى به‌رهه‌مهێنان ده‌گونجێت. كۆى په‌یوه‌ندییه‌كانى به‌رهه‌مهێنان ده‌بنه‌ ستراكتۆرى ئابووریى كۆمه‌ڵگا و ژێرخانى ماتریاڵیى به‌رجه‌سته‌كراو كه‌ سه‌رخانى یاسایى و سیاسى له‌سه‌ر ڕاده‌وه‌ستێت". په‌یوندیی‌ دیاله‌كتیكیی نێوان ژێرخان‌ و سه‌رخان ئاڵۆزه‌، به‌ڵام هه‌میشه‌ له‌ كۆتاییدا‌ ژێرخانى ئابووری ده‌بێته‌ هێزى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌‌.


ئالان ودس ئاماژه‌ به‌ داڕزان و به‌سه‌رچوونی ئەم سیسته‌مە كۆمه‌ڵایه‌تییە دەکات، چونکە نه‌یتوانى ببێته‌ هێزێكى پێشكه‌وتنخوازى مێژوویى، و له‌گه‌ڵ زه‌روره‌ته‌كانى گه‌شه‌سه‌ندنى هێزه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌كاندا چۆ‌ته‌ نێو كێشه‌وبه‌ره‌وە. هەروەها دەڵێت ئەمڕۆ ئه‌ستێره‌ناسى، كه‌ پاشماوه‌ى به‌ربه‌ریزمى سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاسته‌، بۆ‌ته‌ مۆدێل، فیلمه‌ ته‌له‌فزیۆنى و سینه‌ماییه‌كان، و كتێبفرۆشه‌كان بازاڕیان له‌سه‌ر به‌رهه‌مى عیرفانییه‌ت و ئه‌فسانه‌گه‌راییه‌.

لە رابردوودا حیكمه‌تى دروستكردنى بته‌كان له‌وه‌دابوو گوایه‌ ڕۆحى خواوه‌نده‌كان دێته‌ناو بت و په‌یكه‌ر و مۆنۆمێنته‌كانه‌وه‌. دواتر ئایینه‌ ئیبراهیمییه‌كان هاتن ڕۆحى خودایان له‌ په‌رستگا و كڵێسا و مزگه‌وته‌كاندا به‌رجسته‌كرد، و کرانە شوێنگەی پیرۆز (الحرام)، و جەنگ و کوشتارێکی زۆریش لەسەر ئەو پیرۆزییانە هاتنە ئاراوە. بەڵام جیاواز لەوان، نموونەی بوزییەکان هەیە، کە تەنها وەک ڕێزێک پەیکەریان بۆ بوزا داتاشیوە نەک موقەدەس بێت و بیپەرستن، چونکە كاتێك بزووتنه‌وه‌ی تاڵیبان له‌ ئه‌فغانستان په‌یكه‌ره‌كانی بوزایان له‌ ناوچه‌ی (بامیان) ڕووخاند.

,,

پێشتريش لینین هۆشدارییدا و  وتى  "به‌ئایكۆنكردن"ى شۆڕشگێڕه‌كان، چونكه‌ كرۆكى میتۆده‌ شۆڕشگێڕییه‌كه‌یان به‌تاڵده‌كاته‌وه‌. ئەرکی بزووتەنەوەی چەپ لێرەوەیە کە دەبێت هەموو بەکاڵاکردنێکی فیکر و بەئایکۆنکردنی نوخبە رەتبکاتەوە"

بوزییه‌كانی جیهان هیچ کاردانەوەیەکی توندئاژۆیان نەبوو. له‌دواى سه‌رهه‌ڵدانى سكۆلاریزمیش، ئه‌م قودسییه‌ته‌ درا بە سه‌ركرده‌كانى نه‌ته‌وه‌ و ده‌وڵه‌تمه‌داره‌كان. ئیمتیازه‌كانى پێش مه‌رگ بریتى بوو له‌ هه‌ڵواسینى وێنه‌ى قاره‌مانه‌كانى حیزب، به‌ڵام پاش مه‌رگ دروستكردنى په‌یكه‌ر هیوایه‌كى به‌ كۆیله‌كان ده‌به‌خشى كه‌ ڕۆحى ئاغاكان بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نێو بته‌كان (ئه‌مه‌ش هه‌مان دیدى بتپه‌رسته‌كانى پێش ئایینه‌ ئیبراهیمییه‌كانه‌!) گوایه‌ سه‌ركرده‌ى كۆچكردوو، شۆڕشگێڕێكى دانسقه‌ بوو.

پێشتر لینین هۆشدارییدا له‌ "به‌ئایكۆنكردن"ى شۆڕشگێڕه‌كان، چونكه‌ كرۆكى میتۆده‌ شۆڕشگێڕییه‌كه‌یان به‌تاڵده‌كاته‌وه‌. ئەرکی بزووتەنەوەی چەپ لێرەوەیە کە دەبێت هەموو بەکاڵاکردنێکی فیکر و بەئایکۆنکردنی نوخبە رەتبکاتەوە. لە راستیدا شاعیر و رۆشنبیر لە سایەی سەرمایەداری و بە پیشەسازییکردنی هونەردا شایەنی بەزەیین، کاتێک دەبینن ئەوانەی توانای کڕینی پەیکەر و قەڵەمەکانیانیان هەیە، هەرگیز کتێبەکانیان ناخوێننەوە، چونکە چاوی ئەوان تەنها پارە دەبینێت.