دوای كۆرۆنا ژیانی ڕاسته‌قینه‌ هه‌ڵده‌بژێرین

دوای كۆرۆنا ژیانی ڕاسته‌قینه‌ هه‌ڵده‌بژێرین

489 خوێندراوەتەوە

ڤایرۆسی كۆرۆنا (كۆڤید-19)، جیهانی سه‌ره‌و ژێر كرده‌وه‌و زۆر خاڵی لاوازی له‌ ڕووی ئابووری و سیاسی و ته‌ندروستی و ته‌نانه‌ت ئایدۆلۆژیاشه‌وه‌ ده‌رخست، هه‌موو ئه‌و لاوازی و فشۆڵیه‌ی نیشانی جیهان دا، كه‌ ساڵانێكی زۆره‌ وڵاتانی پێشكه‌وتوو له‌ كه‌رته‌ جیاوازه‌كانیان شاردویانه‌ته‌وه‌.

،،

مرۆڤایه‌تی ئێستا له‌ به‌رده‌م ئیحراجیه‌كی گه‌وره‌دایه‌، ئه‌وه‌ی چه‌ندین ده‌یه‌یه‌ وه‌به‌رهێنانی تێدا كردووه‌، نه‌یتوانیوه‌ به‌هانایه‌وه‌ بێت، چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌رهه‌مهێنانه‌كان بۆ خزمه‌تی مرۆڤایه‌تی نه‌بوو

به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ لایه‌نی ئابووری و سیاسی تێكه‌ڵ به‌ وه‌به‌رهێنانه‌كانی كراوه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی داهێنانه‌ زانستیه‌كانیش له‌به‌رده‌م كۆرۆنادا ده‌سته‌وه‌ستان بوون، بۆ نموونه‌ وڵاتی چین ماوه‌ی چه‌ندین ده‌یه‌یه‌ كێبڕكێی وڵاتانی ئه‌مریكا و ئه‌وروپا ده‌كات له‌ ڕووی داهێنانی زانستی و پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆژیاوه‌، ته‌نانه‌ت له‌ شاری ووهان سه‌نته‌ری بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌، گه‌وره‌ترین سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌ی جیناتی تێدایه‌، به‌ڵام ئه‌م پێشكه‌وتنه‌ و سه‌نته‌رانه‌ ته‌نها فریای كۆكردنه‌وه‌ی خۆیان كه‌وتن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌مریكا و وڵاتانی ئه‌وروپا و به‌ریتانیا و ڕۆژهه‌لاتی ناوه‌راستیش له‌و بواره‌دا ده‌ستبه‌تاڵ مانه‌وه‌ و به‌رهه‌مهێنانی چه‌ك و خۆ ده‌رخستنه‌كه‌یان به‌فریایان نه‌كه‌وت.

پێدەچێت چین به‌ دروستكردنی نه‌خۆشخانه‌ی هه‌زار قه‌ره‌وێڵه‌یی سه‌رنجی جیهانی به‌لای خۆیدا ڕاكێشابێت، به‌به‌راورد به‌ وڵاتێكی وه‌ك ئیتاڵیا كه‌ نه‌خۆشخانه‌كان پڕ بوون و ڕووبه‌ڕووی كه‌می پێداویستیه‌ پزیشكیه‌كان بۆته‌وه‌، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا چین ڕێكارێكی توندی كارگێری گرته‌ به‌ر و زوو له‌وه‌ تێگه‌یشت كه‌ ته‌كنه‌لۆژیاكه‌ی فریای ناكه‌وێت، هه‌ر ئه‌م ڕێكاره‌ تونده‌شی ڕه‌خنه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی به‌دوای خۆیدا هێنا، واته‌ ئه‌وه‌ی چینی ڕزگار كرد لایه‌نه‌ كارگێریه‌كه‌ی بوو، نه‌ك پێشكه‌وتنه‌كه‌ی.

وڵاتانی جیهان و ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ ئێستاشه‌وه‌، ملیاره‌ها دۆلاریان له‌ به‌رهه‌مهێنانی چه‌ك و خۆ پڕ چه‌ككردندا خه‌رجكردووه‌، به‌ڵام ئه‌م به‌رهه‌مهێنانه‌ نه‌یتوانی له‌به‌رامبه‌ر مه‌ترسیه‌كدا كه‌ به‌چاو نابینرێت، هیچ سودێك بگه‌یه‌نێت. قه‌یرانی كۆرۆنا فشۆڵی ئه‌م سیاسیه‌ته‌ی وه‌دره‌خست، به‌تایبه‌ت له‌ خۆ پڕ چه‌ككردن و ناكۆكییه‌ سیاسیه‌كان، كه‌ چۆن ئێستا ناتوانن كارێك بكه‌ن، خۆ پڕ چه‌ك كردنی وڵاتان و به‌هه‌ده‌ردانی ئابوری وڵات له‌و بواره‌دا وجه‌نگه‌كان نه‌ك سودی نه‌گه‌یاند، به‌ڵكو بۆته‌ مه‌ترسیه‌كی دیكه‌ بۆ مرۆڤایه‌تی، ئه‌وه‌تا ئه‌نتۆنیۆ گۆتێرس ئه‌مینداری گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان داوا له‌ وڵاتانی جیهان ده‌كات، كه‌ شه‌ڕی نێوانیان ڕابگرن و له‌گه‌ڵ دووژمنه‌ هاوبه‌شه‌كه‌یاندا بجه‌نگن.

كۆرۆنا ئایدۆلۆژیه‌ی مرۆڤاكانیشی به‌درۆ خسته‌وه‌، ئه‌مه‌ ته‌نها بۆ مسوڵمانان نا، به‌ڵكو زۆرێك له‌ بۆچوونه‌ ئاینیه‌كان پێیان وابوو، كۆرۆنا ڕێز له‌ ئاینه‌كه‌ی ئه‌وان ده‌گرێت و توشی به‌ڵایان ناكات، هه‌روه‌ها هه‌ندێك له‌ شوێنكه‌وتوانی ئاینزاكان پێیان وابوو به‌ چوونه‌ سه‌ر مه‌رقه‌دی ئیمامێكیان و نزا كردنیان ڤایرۆسی كۆرۆنا دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، به‌دڵی ئه‌وان ڕوو له‌ سعودیه‌ و ئه‌مریكا و ئیسرائیل ده‌كات. كه‌سایه‌تیه‌كی ئاینی گاڵته‌ به‌ كۆرۆنا ده‌كات و شوێنكه‌وتووانی هان ده‌دات به‌رده‌وام بن له‌ زیاره‌ته‌كانیان، به‌ڵام كاتێك زانی كۆرۆنا به‌ هه‌مان هێز له‌هه‌مووان ده‌دات، ئه‌و كات تێگه‌یشت ئه‌و به‌ هه‌ڵه‌ له‌ ئاین و خودا په‌رستی تێگه‌یشتووه‌.

ئه‌م ئایدۆلۆژیایه‌ پێویستی به‌ ڕاستكردنه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك ده‌بێت مرۆڤه‌كان باش بزانن ڤایرۆس و نه‌خۆشی په‌یوه‌ندی به‌ لایه‌نی ئایدۆلۆژیا و نه‌ته‌وه‌وه‌ نیه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ندی به‌ خۆ پارێزی و سه‌ركێشیه‌وه‌ هه‌یه‌، خۆ ئه‌گه‌ر بڵاو بێته‌وه‌، هیچ جیاوازیه‌ك له‌ نێوان كورد و عه‌ره‌ب و تورك و مسوڵمان و مه‌سیحی و یه‌هودی یان ئاینه‌ زه‌وییه‌كان ناكات.

،،

ئێمه‌ له‌ بری په‌نابردن بۆ شتی نه‌زان و خورافیات، پێویستمان به‌ به‌ ڕێز گرتنی ژیانی مرۆڤه‌كان و پاراستنیان هه‌یه‌

بۆیه‌ پێویسته‌ دوای كۆتایی هاتنی ئه‌م قه‌یرانه‌ و سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ریدا، مرۆڤ جه‌نگێكی دیكه‌ له‌گه‌ڵ مامه‌ڵه‌ نا زانستی و خورافیه‌كانیدا بكات و جیاوازی له‌ نێوان زانست و ئاین و خورافیاتدا بكات و بزانێت له‌چ كاتێكدا زانست به‌ سوده‌ و چ كاتێكیش ئاین! له‌ ئه‌مریكای ده‌وڵه‌مه‌ندو زلهێزدا، چاودێری ته‌ندروستی و پێشكه‌ش كردنی خزمه‌تگوزاری ته‌ندروستی به‌خۆڕایی نییه‌، كۆرۆنا ئه‌م لایانه‌ی هه‌ڵماڵی و ئه‌مریكای خسته‌ به‌رده‌م چه‌ندین ته‌حه‌دا، له‌وانه‌ خراپی كه‌رتی ته‌ندروستی و نه‌بوونی چاودێری ته‌ندروستی بۆ ملیۆنه‌ها ئه‌مریكی، ئایا چاره‌نوسی ئه‌و كه‌سانه‌ چی ده‌بێت؟

ئه‌مریكا به‌ سیاسیه‌تی سه‌رمایه‌داری خۆیدا ده‌چێته‌وه‌ و هاوشانی وڵاتانی ئه‌وروپا خزمه‌تگوزاری ته‌ندروستی ده‌كات به‌خۆڕایی، یان ترامپ هه‌ر بیر له‌ به‌هێزی خۆی و ئابووریه‌كه‌ی ده‌كاته‌وه‌ و هاوڵاتیه‌ هه‌ژاره‌كانی به‌ كۆرۆنا ده‌سپێرێت؟

له‌ ڕاستیدا كۆرۆنا ئه‌وه‌ی ده‌رخست كه‌ سیاسه‌تی هه‌ندێك له‌و وڵاتان وه‌ك ئه‌مریكا نه‌گونجاوه‌، هه‌روه‌ها هه‌ندێك وڵاتی دیكه‌ش ته‌نها به‌ناو خاوه‌ن كوالێتیه‌كی به‌رزی ته‌ندروستین، ئه‌گینا له‌ واقیعدا ئه‌مانه‌ ته‌نها فشۆڵن و توانای به‌رگه‌ گرتنی قه‌یرانێكیان نیه‌! كۆرۆنا گرنگی وه‌به‌رهێنانی له‌ بواری زانست و ته‌كنه‌لۆژیاش ده‌رخست، بواری ته‌كنه‌لۆژیا ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا ده‌یبین، وا دیاره‌ ئه‌وانیش پێویستیان به‌ نه‌وه‌یه‌كی نوێ هه‌یه‌، كه‌ خۆی له‌گه‌ڵ شێوازی ژیانی نوێدا بگونجێنیت، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كه‌موكورتیه‌كی ئێستا هه‌یه‌ پڕ بكرێته‌وه‌، چونكه‌ له‌ ئێستادا كه‌ ئابوری جیهان به‌ یه‌كجار وه‌ستاوه‌، كۆمپانیه‌كی گه‌وره‌ی وه‌ك ئامۆزۆن به‌دوای ئه‌و كارمه‌نده‌ لێهاتوانه‌دا ده‌گه‌ڕێت، كه‌ ده‌توانن له‌ دووری شوێنی كاره‌كانیانه‌وه‌ به‌ ئه‌ركه‌كانی خۆیان هه‌ستن و پێداویستی به‌كاربه‌ران پڕ بكه‌نه‌وه‌.

ئه‌م ڤایرۆسه‌ كه‌ ئێستا له‌ سه‌ره‌تای بڵاوبونه‌وه‌یدایه‌، نزیكه‌ی نیو ملیۆن كه‌سی توش كردووه‌ و ده‌یان هه‌زار كه‌سیشی كوشتوه‌، ئه‌م ژماره‌ زۆره‌ پرسیارێك دێنێته‌ كایه‌وه‌، كه‌ ئایا ئه‌م زیانه‌ زۆره‌ مرۆیی و ئابووریه‌، ده‌بێته‌ مایه‌ی له‌ خه‌و هه‌ستانی مرۆڤایه‌تی و كارێك ده‌كه‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌وروپیه‌كان دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌م كردیان؟ له‌و كاته‌دا جه‌نگی جیهانی دووه‌م ڕووحی ملیۆنه‌ها كه‌سی ڕنیه‌وه‌، ئابووری داڕماند، به‌ڵام دوای كۆتایی هاتنی ئه‌وروپیه‌كان كۆتاییان به‌ ناكۆكیه‌كانیان هێنا و ئابوری و سنوری هاوبه‌شیان دروستكرد و بازرگانی ئازادیان بنیاتنا، به‌مه‌ش په‌یوه‌ندی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ نێوانیاندا به‌دیهات و یه‌كێتی ئه‌وروپا له‌ دایك بوو، بۆیه‌ ئه‌وه‌ی بیری لێنه‌كرێته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ جارێكی دیكه‌ بكه‌ونه‌وه‌ ناو جه‌نگێكی چه‌كدارییه‌وه‌،كۆرنا له‌ ئێستاشدا هه‌مان چانسی به‌ مرۆڤایه‌تی به‌خشیوه‌، كه‌ له‌ بۆچوونه‌كانی پاشه‌كشه‌ بكات و داهاتوویه‌كی ته‌واو جیاواز دروست بكات، ئه‌وه‌ بۆ ئێمه‌ جێماوه‌ ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ چی هه‌ڵده‌بژێرین؟!

له‌ كۆتایدا كۆرۆنا جیاوازی مرۆڤایه‌تی نه‌هێشت، ئه‌و جیاوازیه‌ی به‌ زۆر له‌ نێوان گه‌لاندا زه‌ق ده‌كرایه‌وه‌ نه‌هێشت،چونكه‌ كۆرۆنا جیاوازی له‌ نێوان مرۆڤه‌كان نه‌كرد و گوێی به‌ ڕه‌نگ و ئاینیش نه‌دا، له‌وه‌یه‌ له‌ چه‌ندین خاڵی هاوبه‌شدا كۆی كردبنه‌وه‌، كه‌ پێشتر به‌هۆی له‌ خۆبایی بوونه‌وه‌ بیر له‌و خاڵانه‌ نه‌ده‌كرایه‌وه‌، ئه‌وه‌تا ئاواره‌یه‌كی سوری و عیراقی هاوشێوه‌ی ئه‌مریكیه‌كی بێ چاودێری ته‌ندروستیه‌، ئیتاڵیه‌ك گه‌ر له‌ ئێمه‌ی كورد دۆخی خراپتر نه‌بێت باشتر نیه‌. كۆرۆنا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی چه‌ندین لایه‌نی فشۆڵی مرۆڤایه‌تی هه‌ڵماڵی، له‌ هه‌مانكاتدا درۆی وڵاتانی پێشكه‌وتووی ده‌رخست، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی چانسێكی نوێی به‌ مرۆڤایه‌تی دا، كه‌ ئایا هه‌ر وه‌ك پێش هاتنی كۆرۆنا ده‌ژی، یان بیر له‌ ژیانێكی ڕاسته‌قینه‌ ده‌كاته‌وه‌؟

ئه‌وا له‌ داهاتوودا مرۆڤ هه‌ڵیده‌بژێرێت و وه‌ڵامه‌كه‌ی وه‌رده‌گرین.

 

author photo

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی