هەڵكشانی ململانێی ئێرانی-ئەمریكی لە نێوان كوشتنی قاسم سولەیمانی‌و ئافاتی كۆرۆنادا.

هەڵكشانی ململانێی ئێرانی-ئەمریكی لە نێوان كوشتنی قاسم سولەیمانی‌و ئافاتی كۆرۆنادا.

906 خوێندراوەتەوە

د.هاوار كمال میرزا عبدالله


ئێران ناتوانێت بۆ مانەوەی وەك دەوڵەتێك، كە سەنگی هەرێمی‌و ڕەهەندی ئاینی هەبێـت، پێویستی‌و گرنگیی نزیكبوونەوەی لەگەڵ "شەیتانی گەورە" واتە ئەمریكا تێپەڕێنێت لە سیاسەتی دەرەوەی ئێراندا، وەك یەكێك لە پێویستییە سیاسییەكان، نەك تاكتیكییەكان، لەبەر گرنگی شوێنی ستراتیجی ئێران. بۆ نموونە ئەمریكا هیچ ستراتیجێكی بەبێ‌ ئێران بۆ كۆنترۆڵكردنی كەنداوو ئاسیای ناوەڕاست، ئاسایش‌و ئارامیی ناهێنێتە كایەوەو ئەنجامێكی بەرچاوی نابێت؛ بۆ ئێرانیش بەهەمان شێوەیە بەبێ ئەمریكا. ئەمە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە هەردوو وڵات بەرژەوەندی هاوبەشی ئابووری-سەربازیی‌و سیاسیی یان هەیە‌و لە هەمان كاتدا مەترسی گەورەن لەسەر یەكتر‌و ناتوانن ڕۆڵ‌و پێگەی یەكتری پشتگوێ بخەن. بۆیە "ململانێیەكی توندو پڕ لە لێدوان‌و دوژمنایەتی لە سەرەوە"و"هەوڵدان بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندی‌و ئامانجە هاوبەشەكانیان لە ژێرەوە" لە سیماكانی ململانێی ئێران‌و ئەمریكان، هاوبەشی بەرژەوەندیییەكانیان لە ئەفغانستان‌و عێراق، نموونەی ڕاستی ئەم تێڕوانینەن.

،،

هەروەك بنەمای"گۆمان‌و بڕوانەبوون بە یەكتر"یی لە زۆرێك قۆناغەكانی پەیوەندیاندا لە پێشچاوگیراوە.


پەیوەندی نێوان ئەمریكا‌و ئێران بە فەڕمی لە 7 نیسانی 1980وە پچڕاوە.پەیوەندیان لە ڕێگەی باڵیۆزخانەی سویسراوەیە. هەردوولا سەرەڕای خراپی پەیوەندییەكانیان كەناڵی نهێنی‌و پشت پەردەی نێوانیان هەمیشە ئەكتیڤ بووە. سكانداڵی ئێران-كۆنترا(1985-1986) نمونەیەكی ڕوونە. جگە لەوەی بەشێكی زۆری ئەو پەیوەندیانە بە نهێنی دەمێننەوە، كە تیایدا پێگەی سەرەكی بە دەزگا سیخوڕییەكان دراوە بۆ ڕۆڵگێڕان.


لە ساڵی 1990، دیك چینی، وەزیری بەرگری ئەمریكی لە وتارێكدا وتی:"هەر كەس ڕۆیشتنی نەوتی كەنداوی فارس كۆنترۆل بكات دەتوانێت نەك ئابووری ئەمریكا، بەڵكو ئابووری جیهان بخاتەژێر كۆنترۆڵی خۆیەوە".هەر بۆیە ئەمریكا نەهەنوكە، نە لە داهاتودا ناتوانێت لە بەرامبەر ڕەفتاری پشێویی نانەوە‌و ناسەقامگیركردنی بارودۆخی سیاسی ناوچەكە لەلایەن تاران‌و هەوڵدان بۆ سەپاندنی باڵادەستی تاكلایەنەی ڕادیكاڵی شیعەمەزهەب بەسەر ناوچەكەدا لە ڕێگەی فشار‌و هەڕەشەی دیپلۆماسی سەربازیی‌و هەڕەشەكردن لە ئیسرائیل‌و تەقەلای بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی، هەروا بێ جوڵە بوەستێت. ئەم هەنگاوە هیوای بۆ نزیكبوونەوەی تاران‌و واشنگتۆن وردوخاشكردووە. لەم سۆنگەیەوە، ئەمریكا زۆرێك لە هەوڵەكانی بە ئاڕاستەی پەڕوباڵكردنی سیاسەتی هەناردەكردنی شۆڕشە لەلایەن ئێرانەوە، تاوەكو بتوانێت هەژمونی ئەمریكا‌و ئاسایشی هاوپەیمانەكانی لە ناوچەكە بپارێزێت. هەریۆیە بەربەستكردنی فراوانخوازی قەڵەمڕەوی تاران‌و ڕێگرتن لە دەركەوتنی عێراقێكی سەركەوتوی پشت بەخۆبەستووی لایەنگرێكی بێ چەندوچونی ئێرانی ڕادیكاڵ، هەر لە سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی بیستەمەوە باڵی بەسەر پلان‌و ستراتیجی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا كێشاوە.


لە دیدگای ئەمریكاوە خولیا فراوانخوازییەكانی ئێران ڕەوشی ناوچەكەی گەیاندۆتە تەقینەوەیەكی بێ پێشینە. لە كاتێكدا ڕەشەبای هەڕەشەئامێز بارودۆخی ناوچەكەی گرتۆتەوە. هەروەك ئاماژەی دەستپێكی قەیرانێكی ڕاستەقینە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و تووندبوونەوەی ململانێی تاران-واشنگتۆن لە سەرەتای كانوونی دووەمی 2020 دەركەوت، كاتێك لە 3ی مانگدا ئەمریكا لەڕێگەی موشەكی زیرەكەوە ئاغای قاسم سولەیمانی‌و ئەبو مەهدی موهەندیسی(جیگری فەرماندەی حەشدی شەعبی) لە فڕۆكەخانەی بەغدای نێودەوڵەتی غافڵكوژ(تێرۆر)كرد. وەك دواتر لەلایەن ئەمریكا وتی ئەو دوو كەسە بەنیازی ئەنجامدانی كودەتابوون لە عێراق. هەربۆیە "عێراق میوەیەكی پێگەیشتوو بوو بە درەختی ئێرانەوە، پێش ئەوەی ئەو میوەیە ئێران بیخووات، ئەمریكا بە كوشتنی سولەیمانی خستییەخوارەوە". ئەمە تەرزێكی نوێی بە دوژمنایەتی نێوان ئێران‌و ئەمریكا بەخشی. وەڵامی ئێران دوای پێنج ڕۆژ هات بە موشەكبارانكردنی بنكەی سەربازیی عەین ئەسەدو بنكەی سەربازیی نزیك هەولێر بۆ دامركاندنەوەی توڕەیی شەقامی ئێران.


دەبێت ئەوەش نەشارینەوە، ئەوەی وایكردووە پشكۆی داگیرساوی حەماسی ڕادیكاڵیستەكانی شەقامی سیاسی تاران، خامۆش نە بێت، هەوای دژایەتی بەردەوامی شەیتانی گەورەیە واتە ئەمریكا، هەروەك لە وتاری زۆرێك لە بەرپرس‌و كەسایەتییە ڕادیكاڵەكان تێبینی دەكەین، بە جۆرێك بۆنەیەك تێناپەڕێت، تیایدا هێرش نەكرابێـتە سەر ئەمریكا‌و هاوپەیمانەكانی، ئەگەرچی ئەو بۆنەیە هیچ پەیوەندیشی بە لایەنی سیاسییەوە نەبووبێت.


دوای غافڵكوژكردنی ئاغای سولەیمانی، سیاسەتی نوێی ئێران تەركیزی كردۆتە سەر چەند بژاردەیەكی تاڵ. لەلایەكەوە گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە سەبارەت بە یاریكەرە ڕاستەقینەكانی باڵی ئێرانیزم لە یەمەن‌و سوریا بەتایبەتی بەجۆرێكن، ئێران بۆی دەركەوتووە توانای گۆڕینی نەخشەی سیاسی ناوچەكەی نییە لەبەرژەوەندی خۆی، بە تایبەتی ئەگەر تێبینیی بكەین ئەمریكا‌و هاوپەیمانەكانی خاوەن هەژموون‌و ئابوورییەكی زۆر بەهێزتر‌و فرەجۆرترن لە ئێران. بۆ نموونە ئەمریكا ستراتیجی بەهێزكردنی سعودییەی لە ڕووی سەربازیی‌و ئابوورییەوە وەك بەربەستێك دژی ئێران بەكارهێنا بەتایبەت لە یەمەن‌و سوریا.


وادەرەكەوێت ئەمریكا بە پێچەوانەی عورفی سیاسی تەقلیدی، سیاسەتی دەرەوەی لە جیهاندا لەسەر بنەمای پێچەوانەی وڵاتانی دیكە پێڕەوی لێبكات، چونكە ئەمریكا لەبەرامبەر وڵاتانی نەیاری خۆی، قۆناغی یەكەم هۆشداریی‌و گورزی سەربازیی‌و دواتر گەمارۆی ئابووریی پاشان فشاریی دیپلۆماسی سەربازیی-بازرگانی بۆ هێنانەژێرباریی مێمڵەكانی بەكاردەهێنێت. بەتایبەت ئەوەی ئەمریكا لەم سیاسەتەی كاریگەرتر دەكات باڵادەستبوونییەتی بەسەر سیستمی بانكی‌و بانكی جیهانی‌و ڕێكخراوی بازرگانی جیهانی‌و لەسەروی هەموشیانەوە نەتەوە یەكگرتووەكان.


نابێت ئەوە لەبیر بكەین ئەمریكا لە چوارچێوەی ململانێكانی لەگەڵ ئێران، سیاسەتی زیادەڕەوی لە باسكردنی مەترسی ئێران بۆ كۆنترۆڵكردنی لایەنگریی وڵاتانی ناوچەكە‌و ئامانجە تایبەتییەكانی لە ناوچەكە، بەكاردەهێنێت. ئەمریكا كارێكی وایكردووە، هیچ وڵاتێكی ناوچەكە نەتوانێت بەبێ‌ پەیوەندی لەگەڵ ئەمریكاو پشتیوانی دیپلۆماسی‌و سەربازیی ئەو وڵاتە، بەردەوامی بەمانەوەی بدات. وێڕای ئەوە لە ململانێ نێوخۆییەكانی گۆڕەپانی ئێراندا، بەردەوام ئەمریكا، میوەیەكی چوار وەرزە بووە لەلایەن باڵی ڕادیكاڵەوە دژ بە میانڕەوەكان. لەلایەكی ترەوە، هەڕەشەكانی ئێران لە قۆناغی دوای كوشتنی ئاغای سولێمانی بە هۆی فرەیی بەرەكانی جەنگی ناوچەكە كە زۆرینەیان لایەنی پاشكۆی ئێران بەڕێوەی دەبەن، زیاتر لە چوارچێوەی هەڵمەتی ڕاگەیاندن‌و خۆلادانە لە پێكدادانی ڕاستەخۆ‌و جەنگی بە وەكالەتە دژی هەژموونی ئەمریكا.

،،

تاران گومانی هەیە كە واشنگتۆن دەیەوێت بە تیرێك، دوو ئامانج بپێكێت، واتە هەم ڕۆڵی هەریەك لە تاران‌و بەغداد لە كاریگەریی دانان لەسەر ناوچەكە بێ بەها بكات، هەم لە هەموو ئەگەرەكاندا دوای عێراق

یەكێك لە نێچیرە بە ئامانجكراوەكان بەرژەوەندییەكانی تاران‌و گروپە هاوپەیمانەكانییەتی لە ناوچەكەدا،وەك حیزبوڵڵای لوبنان. ئێران نایەوێت‌و ناشتوانێت بەم بارودۆخەوە بچێتە شەڕێكی ڕاستەوخۆوە لەگەڵ ئەمریكا، چونكە هەم ئابوورییەكەی هەم بارودۆخی ناوخۆ‌و هەم گیرۆدەبوونی ئێران بە سوریا، لوبنان‌و یەمەنەوە، هەم بوونی دۆژمنایەتی لەگەڵ وڵاتانی سوننەگرا بە ڕێبەریی سعوودییە، ئەگەرەكانی سەركەوتنی ئێران لە ملاملانێی لەگەڵ ئەمریكادا بۆ خاڵی سفر كەمدەكاتەوە.


ئیدارەی ترامپ لەگەڵ هەڵكشانی هەڕەشەكانی ئێران‌و گروپە پڕۆ-ئێرانییەكان، چەند بژاردەی خستۆتە سەر مێز. بە تایبەت دوای هۆشداری ترامپ بە پلانی گروپەكانی سەر بەئێران بۆ هێرش بۆ سەر بەرژەوەندییەكانی ئەمریكاو ڕاپۆرتس نیویۆرك تایمز سەبارەت بە مۆڵەتی پنتاگۆن بۆ فەرماندەی ناوندی ئەمریكا(سینتكۆم) بۆ فراوانكردنی هەڵمەتی سەربازی بۆ"تێكشكاندنی میلیشیاكانی سەربە ئێران لە عێراقدا". ئێران پێی وایە بەهۆی دۆخی سەرقاڵی ئەمریكا بە كۆرۆنا‌و نزیكی هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی ئەمریكا هەنگاوی سەربازیی فراوان لە ئێستادائەنجام نادات. دوای هێرشە ئیتیفزازییەكانی میلیشیاكان بۆ سەر سەربازگەی "كەی وەن-K1"‌و موشكنان بە باڵیۆزخانەی ئەمریكاوە‌و بەئامانجگرتنی بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لە عێراق، ئەمریكا سیستمی پاتریۆتی لە بنكە سەربازییەكانی لە عێراق جێگیركرد. سێ بژاردەی لەبەردەم ئەمریكا كارلەسەركراوە:

یەكەم: لێگەڕێن بارودۆخ وەك چۆنە تا دوای كۆرۆنا بەردەوام بێت؛

دووەم: گەڕانەوە بۆ سەر مێزیی گفتوگۆ كە ئەگەرێكی دوورە؛

سێیەم: لێدانێكی كتوپڕو یەكلاكەرەوە بە چەكی زیرەك‌و هێزی ئاسمانی بۆ كۆتایی هێنان بە بوونی نفوزی ئێران لە عێراقدا‌و هەڵگێڕانەوەی تەواوی هاوكێشەكان لە بەرژەوەندی ئەمریكا‌و دژی ئاواتی هیلالی شیعی ئێرانی.

كە چاوەكان زیاتر لەسەر ئەم بژاردەیەن.