بۆچی حكومەت قاسەكەی بەتاڵە؟

بۆچی حكومەت قاسەكەی بەتاڵە؟

602 خوێندراوەتەوە


مێژووی بەرهەمهێنانی غازی سروشتی لە هەرێم، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩٢ و بەڕهەمهێنانی نەوت لە كێڵگەی شیواشۆك، بەڵام سود لەو غازە وه‌رنەگیرا، لە دوای ساڵی ٢٠٠٦ لە كابینەی شەشەمدا وەزارەتی سامانە سروشتییەكان دامەزرا.

حكومەتی هەرێم و كۆمپانیاى داناغازی ئیماراتی لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠٠٧دا ڕێكەوتنێكیان مۆر كرد بۆ بۆماوەی ٢٥ ساڵ، بۆ بەرهەمهێنانی غاز لە هەردوو بلۆكی كۆرمۆرو چەمچەماڵ، دوای ١٥ مانگ لە تشرینی یەكەمی ساڵی ٢٠٠٨ دەستكرا بە بەرهەمهێنانی غازو غازەكەش بۆ بازاڕی ناوخۆی و وێستەگەكانی كارەبای هەولێر و بازیان و چەمچەماڵ بەكار دەهات.


هەرچەندە بەپێێ ڕێكەوتنەكە دەبوو تا ساڵی ٢٠١٥ غاز هەناردەی دەرەوە بكات، بەڵام ساڵی ٢٠١٣ كێشە كەوتە نێوان كۆمپانیای داناغاز و حكومەتی هەڕێم و ساڵی ٢٠١٥ و ٢٠١٧ كۆمپانیای داناغاز دوو داوای لە دادگای نێوبژیوانی لەندەن لە حكومەتی هەرێم بردەوەو داوای نزیكەی ٦ ملیار دۆلاری دەكرد، دواتر دادگای ناوبژیوانی لەندەن بڕیاریدا حكومەتی هەرێم پێوویستە ٢ ملیار و ٩٠٠ ملیۆن دۆلار بدات بە دانا غاز.

‎بەڵام بەهۆی ئەوەی حكومەت لە قەیراندابوو توانای دانی پارەكەی نەبوو بۆیە بە هەوڵی بارزانی و محه‌مه‌د بن زایدی وەلی عەهدی ئەبوزەبی، پێشنیاری ڕێكەوتنێكی تازەكرا كە بەپێی ڕێكەوتنە حكومەتی هەرێم بۆماوەی ٢٠ ساڵی تر تا ٢٠٣٧ گریبەستی داناغازی درێژكردەوە لە هەردوو كێڵگەی كۆرمۆر و چەمچەماڵ كە نزیكەی سەدا ٧٥% یەدەگی غازی هەرێمی تێدایە.

‎هەڕ بەپێی ڕێكەوتنەكە حكومەتی هەرێم ملیارێك و ٣٠٠ ملیۆن دۆلایدا بە داناغاز و لە مەڕجەش خۆشبوو كە پێویستبوو دانا غاز شارێكی پیشەسازی غاز و نەوت لە چەمچەماڵ دروست بكات كە ١٠ هەزار هەلی كاری دابین دەكرد.

‎دواتر لە ٢٠١٩/٣/٦ كۆمپانیای بیرل پترلیۆمی سەر بە كۆمپانیای داناغا و هیلالی ئیماراتی ڕێكەوتنێكی گەشه‌پێدانی كێڵگەكانیان بۆ ماوه‌ى ٢٠ ساڵ ئیمزا كرد بەبڕی ٧٠٠ ملیۆن دۆلار بۆ فراواندنی توانانی بەرهەمهێنانی غازی سروشتی كە بەپێی ڕێكەوتنەكە بەرهەمهێنانی غاز كە ئەوكات ٢٥٠-٣٠٠ ملیۆن مەتر سێجا بوو (ئیستا ٤٠٠ ملیۆن پێ سێجایە) تا ساڵی ٢٠٢١ دەیگەیەننە ٦٥٠ ملیۆن مەتر سێجاو تا ساڵی ٢٠٢٢ دەیگەیەنە ٩٠٠ ملیۆن مەتر سێجا.

‎بە پێی ڕێكەوتنەكە توانای بەرهەمهێنانی هەردوو وێستگەی كۆرمۆر و چەمچەماڵ زیاد دەكرێت و چەند بیرێكی نوێ لە وێستەگەی چەمجەماڵ لێدەدرێت.


‎گرنگترین ئەو كۆمپانیایانەی لە كەرتی غازی هەڕێمدا كاردەكەن:

‎كۆمپانیاكانی ( دانا غاز و هیلال و OMV وMOL و RWE (یسنت پترلیۆم و كەلە چێوەی كۆمپانیای بیرل پترلیۆمدا كۆبونەتەوەو هەریەكەیان پشكی سەدا ١٠% لەكارتێ غازی هەڕێمدا هەیە.

‎ پشكەكان به‌مجۆره‌یه‌.

‎١-كۆمپانیای دانا غاز و هیلالی ئیماراتی %٣٥
‎٢- كۆمپانیای كریسنت پترلیۆم ٣٥ %
‎٣- كۆمپانیاكانی ئەوروپیەكانێOMV وMOL و RWE هەریەكەیان پشكی سەدا ١٠% هەیە
‎ جگە لەو كۆمۆپانیانە، ساڵی ٢٠١٣ بەپێی گرێبەستێكی ناڕوون كێڵگە غازییەكانی كانی بنەباوێ و كوردە میر دران بە كۆمپانیا گەنەل ئینێرجی توركی كە ١٤ تلیۆن و ٧٩٢ملیار مەتر سێ جا یەدەكی غازی هەیە.

‎ ساڵی ٢٠١٧ لە لوتكەی ئابوری جیهان لە سانبتسبۆرگی ڕووسیا بە ئامادەبوونی نێچیرڤان بارزانی و ڤلادیمێر پۆتین ڕێكەوتنی نەوتی و غازی ئیمزا كرا كە بەپێی ڕێكەوتنە كۆمۆپانیای ڕۆز نەفت ١ ملیار و ٢٠٠ ملیۆن دۆلار قەرزی دابە حكومەتی هەرێم و حكومەتی هەڕێمیش دای بە كۆمۆمپانیای داناغاز و كە داواكەی پێدۆڕاندبوو.


‎وەبەرهێنان لە كەرتی غازدا ٢٠٠٧ - ٢٠١٨

‎بڕی وەبەرهێنانەكان لە ١٢ ساڵدا لەكەرتی هەرێم لەلایەن داناغازو هاوپشكەكانیەوە تا٢٠١٩/١/١ ملیارێك و ٣٠٠ ملیۆن دۆلار بوەو بڕیاریشە لە سێ ساڵی داهاتوودا بە بڕی ٨٠٠ ملیۆن دۆلار وەبەرهێنانی زیاتر بكەن، كۆمپانیای ڕۆزنەفتیش ١٢٠٠ ملیۆن دۆلاری وەبەرهێنانی كردووە كە گرنترین پرۆژەی ڕاكێشانی بۆری هەناردەكردنی غازی هەرێمە بۆ توركیا و ئەوروپا.


‎هەناردەكردنی غازی هەرێم:

‎هەناردەكردنی غاز بەپێی ڕێكەوتنی حكومەتی هەرێم و كۆمپانیای ڕۆز نەفتی ڕووسی كە لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٧ ئیمزاكرا بۆ ڕاكێشانی بۆری غازی هەرێم كە لەسەدا ٦٠% بۆریەكە لەلایەن كۆمپانیای ڕۆزنەفتەوە خاوەندارێتی دەكرێت و سەدا ٤٠% لەلایەن كۆمپانیای كارەوە خاوەندارێتی دەكرێت، بڕیارە تا سەرەتای ساڵی ٢٠٢٠ پرۆژەی بۆرییەكە تەواو بێت كە توانای هەناردەكردنی ٣٠ ملیار پێ سێجای غازی هەیە بەوەش دەتوانێت سەدا ٦% هەموو پێداویستی غازی ئەوروپاو سەدا ٦٠% غازی توركیا دابین بكات، بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢٠ مانگانە ١٠ ملیار مەتر سێجا غاز هەناردە بكرێت و تا ساڵی ٢٠٢٢ ڕێژەكە بگەیەنرێتە ٣٠ ملیار مەتر سێجا بە تێكڕای یەك ملیار مەتر سێجا لە ڕۆژێكدا.

‎لە سەردانی مانگی ڕابردووشدا چاوش ئۆغلۆی ورزیری دەرەوەی توركیا داوای لە سەرۆكی نوێی حكومەت كردووە پەلە بكەن لە هەناردەی غازی سروشتی بۆ توركیا بە هۆی وەستاندنی هەناردەی غازی ئێرانەوە بۆ توركیا و هاتنی وەرزی سەرماوە، چونكە توركیا ڕۆژانە پێوویستی بە ٥٠ ملیارمەتر سێجایەو لەو ڕێژەیەد سەدا ٥٠% ڕووسیا دابینی دەكات و سەدا ٣٤% لە ئازەرباینجانەوە هاوردەی دەكات و سەدا١٤%ى لە ئێرانەوە هاوردە دەكرد، بەڵام مانگی ڕابردودو بەهۆی سزاكانی ئەمەریكاوە هەناردەی غازی ئێرانی ڕاگرت، بۆیە توركیا داوای لە حكومەتی هەرێم كردوە كە غازی كێڵگەكانی بنەباوەو كوردە میر كە لەلایەن كۆمپانیای گەنەڵ ئینەرجیەوە كاری تێدا دەكرێت ببسترێتەوە بە بۆری هەناردە كردنەوە، چونكە نزیكەو تەنها ٣٠٠ كیلۆمەتر لە توركیاوە دوورە.

‎بۆیە چاوەڕوان دەكرێت تا مانگی تشرینی یەكەمی ئەمساڵ، كوردستان بە ڕێژەی ٢٥٠ بۆ ٤٠٠ ملیۆن مەتر سێجا لە ڕۆژێكدا غاز هەناردەی توركیا بكات.

‎قازانجی خەیاڵی كۆمپانیاكان بەهۆی خراپی گرێبەستەكانەوە:

‎بەپێی بەیاننامەی مانگی نیسانی ئەمساڵ كۆمپانیاى دانا غازو هاوبەشەكانی تەنها لە چوار مانگی یەكەمی ساڵی ٢٠١٩ سەدا ١١٧% زیادی كردوەو داهاتیان لەو چوار مانگەدا ١١١ملیۆن و ٤٢٨ هەزاڕ دۆلاربوە، لەكاتێكدا بەڕاورد بە چوامانگی یەكەمی ساڵی ٢٠١٨ كە داهاتیان تەنها ٥٢ ملیۆن دۆلار بووە.

‎ گرنگترین كێڵگە غازییەكان؟

‎گرنگترین كێڵگەكانی پارێزگای سلێمانی دەكەوێتە ناوچەی گەرمیان و ئەوانیش كۆرمۆر و چەمچەماڵ و كوردە میر و سۆرخ و حەسیرەن، لەپارێزگای هەولێریش كێڵگەكانی بنەباوێ و كوردە میر و خۆرمەڵەن.

‎یەدەگی غاز و نەوتي هەڕێم :

‎یەدەكی غازی عێراق ٩ ترلیۆن ١٠٠ ملیار مەتر سێ جایە و ٦ ترلیۆنی مەتر سێجای لە هەڕێمی كوردستانە كە دەكاتە ڕێژەی سەدا ٨٠% یەدەگی هەموو غازی عێراق.

‎لەسەر ئاستی جیهانیش كوردستان لە پلەی شەشەمدا دێت لە ڕووی یەدەگی غازەوە خاوەنی ٦ تریلۆن مەتر سێجا غازە كە دەكاتە ڕێژەی ٣.٥% یەدەگی غازی جیهان كە كۆی یەدەگی غازی جیهان ١ ترلیۆن و ١١٣ ملیار مەتر سێجایە.

‎ لە ڕووی یەدەگی نەوتیشەوە كوردستان ٦٠ ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتی هەیە كە دەكاتە ٤.٥% نەوتی جیهان كە كۆی یەدەگی نەوتی جیهان ١٨٦ ملیار بەمیل نەوتە.


‎بۆچی غاز فریاد ڕەسی كوردستانە؟

‎ غاز كەلە جیهاندا بە سوتەمەنی سەدەو ئەڵماسە نەبینراوەكە ناسراوە بووەتە سەرچاوەی سەرەكی وزەی جیهان بە هۆی ئاسانی بەكارهێنان و دەرهێنان و پیسنەكردنی ژینگەو نرخێكی هەرزانیشی هەیە، بۆیە چاوەڕوان دەكرێت تا ساڵی ٢٠٤٠ ببێت بە سەرچاوەی سەدا ٤٠% وزەی جیهان كە بۆ بەرهەمهینانی كارەبا و گەرمكردنەوەو كارپێكردنی كارگەكان و كاری ناوماڵ بەكاردێت، غازی هەڕێمی كوردستانیش لە باشترین جۆری غازی جیهانەو نزیكە لەسەر ڕووی زەویەوە و تێچووی دەرهێنانی كەمە ئەمەش وا دەكات داخوازی زۆری لەسەر بێت.

‎لە ڕووی داهاتیشەوە چاوەڕوان دەكرێت ساڵی ٢٠٢٠ مانگانە حكومەتی هەڕێم ٥٠٠ ملیۆن دۆلار داهاتی غازی هەبێت و تا ساڵی ٢٠٢٢ بگاتە نزیكەی ٢٠ ملیار دۆلار، هەروەها حكومەتی هەرێم ساڵانە نزیكەی ملیارێك و٢٠٠ ملیۆن دۆلار بودجە بۆ بەرهەمهێنانی كارەبا تەرخان دەكات و ئەگەر وێستگەكانی بەرهەمهێنانی كارەبا بەتەواوی لە گازوایلەوە بگۆڕێت بۆ غاز ساڵانە نزیكەی ٧٠٠ ملیۆن دۆلاری بۆ دەگەڕێتەوە.


كێشەكانی بەردەم هەناردەكردنی غازی هەرێم

‎١- زۆرینەی گرێبەستەكان گرێبەستی هاوبەشین و مافی حكومەتی هەرێم كەمترە لە ڕێژەی ستانداری جیهانی و كۆمپانیاكان بەتەواوەتی دەستیان گرتوە بەسەر كەرتی غازدا و قازانجێكی زۆر دەكەن.

‎٢- كێشەی دووەم ناكۆكیەكانی بەغداد و هەرێمە، چونكە بەپێی مادەی ١١٢ دەستوری عێراق دەبێت حكومەتی ناوەندی بەغدا سەر پەرشتی فڕۆشتنی بكات.

‎٣- ناكۆكیيە ناو خۆیيەكانی هەرێم بەتایبەت ناكۆكی نێوان پارتی و یەكێتی كە زۆرینەی كێڵگەكان دەكەونە سنوری پارێزگای سلێمانیەوەو ئەمەد وادەكات هەر ئاڵۆزیەكی سیاسی ببێتە هۆی ڕاگرتنی هەناردەی غاز.

‎٤- زۆرینەی كێڵگەكانی غاز دەكەونە نزیك سنورەكانی ئێران ئەمەش وادەكات ئەگەر ئێران فشاری زیاتری بخرێتە سەر لەلایەن ئەمەریكاو و كەنداوە وە كێشە بۆ كۆمپانیای داناغاز و هەرێمی كوردستان دروست بكات.

‎لە ڕووی یەدەكی غازەوە كوردستان خاوەنی ٦ ترلیۆن مەتر سێجا غازە كە دەكاتە لە سەدا ٣.٥% غازی جیهان، كە كۆی یەدەكی غازی جیهان ١٨٦ ترلیۆن مەتر سێجایە.


‎لەڕووی یەدەكی نەوتیشەوە كوردستان خاوەنی ٦٠ ملیار بەرمیل نەوتە كە دەكاتە سەدا ٤.٥% یەدەكی نەوتی جیهان كە ١ترلیۆن و ١١٣ هەزار بەرمیل نەوتە.

‎ئەگەر هاوڵاتیانی هەرێم بەنزیكراوەی ٥ ملیۆن و ٦٠٠ هەزار كەس بێت، ئەوا هەر هاوڵاتیەكی هەرێم ١١ هەزار بەرمیل نەوت و١٣ ملیۆن مەتر سێجا غازی بەر دەكەوێت، كە داهاتی هەرتاكێكی هەرێم لە یەدەگی نەوت و غاز نزیكەی ١ ملیۆن دۆلارە.

 

author photo

لێكۆڵەر لە ناوەندی ئیمارات بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی