گرافیتیی وەك هونەری ڕادیكاڵ

گرافیتیی وەك هونەری ڕادیكاڵ

623 خوێندراوەتەوە

 خۆی پرسیارەكە ئەمەیە: چۆن جارێكی دیكە هونەر بكەینەوە هونەرێكی ڕادیكاڵ و دژە-سەرمایەداریی؟ بێگومان دەكرێت ئەم پرسیارە مانای جۆراوجۆری هەبێت. ئێمە چیتر ناتوانین وا وێنا بكەین چەمك و كۆنسێپتێكی جادوویی یان فیشەكێكی ئێستاتیكیی بۆ پرسیاری پراكتیكێكی هونەریی ڕادیكاڵ یان ماركسیست بوونی هەیە. لەهەمانكاتیشدا ناتوانین وای دابنێین هیچ شتێك لەسەر پرسیارەكە نازانین، هەوڵی بەناوەكیكردنیی جیهانی گێڕانەوەى هونەری باڵادەست بدەین و بڵێین "هەموو شتێك دەكرێت ببێتە هونەر"، لەكاتێكدا لە پراكتیكدا دەرگەوانانی بازاڕی هونەر و ئاڤان-گاردی لاواز(ئەكادیمیی) بەشێوەیەكی بەرفراوان و توند ئەو شتە سنووردار و بەرتەسك دەكەنەوە كە وادەبینرێت هونەری بینراوی "جددیی" بێت. ئەمڕۆ ئێمە لەنێو سیستەمێكدا دەژین كە دەیەوێت بەرهەمی هونەریی زیان بە "سەرمایە" نەگەیەنێت. لەبەرئەوە هونەرمەندان هەمیشە دەتوانن بەرهەمی سیاسیی دروست بكەن (یاخود كۆمەڵە بەرهەمێك سیاسەت بیجوڵێنێت)، بەڵام پێویستە ئەوەش بڵێین كە بەرهەمی هونەریی بە تەنها ناتوانێت گۆڕانی ڕیشەیی و بونیادیی دروست بكات. بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكانی خەڵكانی چەوساوە و سەركوتكراو، بزووتنەوەى خەبات بۆ پاراستنی زەوی و هەسارەكە، بزووتنەوەى خەبات دژی ئاسەوارەكانی نیۆلیبراڵیزم و بزووتنەوەى دژەفاشیزم هەن و خۆیان ڕێكخستووە و بەردەوام فۆرمی نوێی خۆڕێكخستن دەبیننەوە، كەواتە هونەرمەندان دەتوانن ڕۆڵیان لەوێدا هەبێت، ئەگەر وانەكەن، كارە هونەرییەكانیان بەهیچ جۆرێك هەڕەشە لەسەر سیستەمی باڵادەست دروستناكات و بەرهەمی هونەرییش دەبێتەوە بە كاڵایەكی بازاڕ، هونەرمەندیش وەك گەڕیدەیەك بۆ فرۆشتنی بەرهەمەكەى.

.

هونەرمەند دەتوانێت هونەر بكاتە كەرەستەى خەباتی كۆمەڵایەتیی (یاخود لەگەڵ ئەو خەباتەدا هاوشوناسی بكات). ئێمە لە سەردەمی پۆست-مۆدێرنیزمدا دەژین كە نیۆلیبراڵیزم لۆژیكەكەیەتی و پۆستمۆدێرنیزمیش وەك دەزانین جەوهەرگەرایی هونەری مۆدێرن ڕەتدەكاتەوە، لەگەڵ ڕەتكردنەوەى ئەم جەوهەرگەراییەى بەرهەمی هونەریی مۆدێرن، هاوكات حیكایەتە گەورەكانی ڕزگاریخوازییش ڕەتدەكاتەوە (ماركسیزم، سۆسیالیزم و بەشێكی بەرچاوی فیمینیزم و هتد). ژێستی خۆڕاگەیاندن و ژێستی مانابەخشی سیاسیی، بەیەكسان لەلایەن پۆستمۆدێرنیزمەوە خراونەتە پەراوێزەوە – كە لە ڕاستیدا، وەك خەڵكانێكی زۆر تێبینییان كردووە، پۆست-مۆدێرنیزم بریتییە لە "ئایدیۆلۆژیای كولتووریی" سەرمایەداریی نیۆلیبراڵیزم. سەرمایەى جیهانیی پێویستی بە نیشانەی تاكەكەسیی "تاقانە" یاخود خواستی گشتیی نییە. سەرمایەى جیهانیی پێویستی بە یەكە نێوبگۆڕەكان (interchangeable) هەیە. داوای شتەكان ناكات. جەوهەری ئەو شتەى تۆ هەیت دەرناخات (چونكە تۆ جەوهەرت نییە). لەنێو یۆتۆپیای ئەبەدیی بازاڕدا شوێن بۆ تۆ دەكاتەوە. بۆ تێپەڕاندنی ئەمەش، پێویستمان بەوە هەیە بچینە ئەودیوی هێرمینۆتیكییەتی جیهانی هونەر. ئەگەر تێزەكەى ماركس ئاوا لێبكەین: هونەرمەندانی ناڕادیكاڵ تا ئێستا تەنها بەرهەمی هونەرییان بۆ بازاڕ بەرهەمهێناوە، بەڵام خاڵەكە ڕادیكاڵكردنەوەی هونەرە لەپێناوی گۆڕینی جیهاندا.

گرافیتییەك لەسەر دیواری بەرلین دژی پانیك و ترسی سەردەمی كۆرۆنا

من لەم نووسینەدا زۆر نایەمە سەر ناوەرۆكی هونەری مۆدێرن و پۆست-مۆدێرن و پرسی جەوهەرگەرایی و ناجەوهەرگەرایی، ئەوەى دەمەوێت بەدیاریكراوی، وەستانەوەیە لەسەر ڕەوتێكی ڕادیكاڵی هونەر بەناوی گرافیتیی و مەیدانی كاركردنیشم زیاتر بەرلین دەبێت و بۆ ئەم هونەرە، لە بنچینەدا هونەرێكی ماركسیستییە. با وێنای كۆمەڵگایەكی پەتیی ماركسیستیی بكەین، خاوەن سەرمایەكان چیتر ناتوانن حوكمڕان بن، چونكە ئەوان چیتر خاوەن سەرمایە نین. چەندە شیرینە خەون بە جیهانێكەوە ببینین چیتر ناچار نەبین بەردەوام كار بكەین تا بەڕێوەبەرەكانمان دەوڵەمەند بكەین، جیهانێك چینە كۆمەڵایەتییەكان نامێنن و هەموو كەسێك بەخۆشحاڵییەوە چێژ لە بەشداریی یەكسان و دابەشكردنەوەى یەكسانی سامان دەبینێت. یاخود لەوانەیە زۆر گرنگتر، وێنای جیهانێك بكەین بەبێ نیشانە و تابلۆكانی سەر سنوور و شەقامەكانی تێپەڕین و ڕەتبوون؛ واتا بەبێ تابلۆی "خێراییت كەم بكەرەوە" یاخود "بەخێربێن بۆ شاری فڵان..." و هتد؛ جیهانێك هەموو دیوارەكانی كارگە و تونێلەكانی میترۆ لەناكاو دەبنە فەزا و بواری گشتیی، ئازاد و خۆڕایی بۆ بەكارهێنان یاخود هەڵگرتنی فڵچە و بۆیاخ و قەڵەم، بەكارهێنانیان و كێشانی وێنە لەسەریان، بەڵێ هەر كەسێك بیەوێت.

گرافیتییەكی دیكە لەسەر دیوارێكی ناوچەى كرۆیتزبێرگی بەرلین

جاروبار لە شوقەكەم لە گەڕەكێكی بەرلینی خۆرهەڵات، بە دیمەنە سەر سەوز و ڕووبار و پاڕكەكەیەوە دادەنیشم و بیر لەو بابەتانە دەكەمەوە كە وو تانگ بەشێوەیەكی سەرنجڕاكێش پێیگوتووین: "نەقد، ڕێساكان، هەمووشتێك، دەوروبەری من". ئێمە ئێستا لەنێو كولتوورێكی بەكاربەردا دەژین، كە نیۆلیبڕاڵیزم لە ئابووریی و پۆست-مۆدێرنیزم لە هونەر و كولتووردا بەگشتیدا بانگەشەى بۆ دەكات، كولتوورێك بەستراوەتەوە بە پێویستییەكی تێرنەخۆرانە بۆ گۆڕینی هەر بەرهەمهێنانێكی جەماوەریی. دە وەرەن با كەمێك هونەر تاقیبكەینەوە: گرافیتی.

لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ ڕادیۆی هالە، بۆ پێرفۆرمانسی هونەریی هونەرمەند، هەردی كوردە، كە بە زمانی ئینگلیزیی ئەنجام درا، تەوەری گفتوگۆكان لەگەڵ من دەربارەى نایاساییبوون و بوونی نایاسایی و هونەری نایاسایی بوو، لەو بەرنامەیەدا هەوڵمدا پەیوەندیی مرۆڤی نایاسایی بە هونەری نایاساییەوە ببەستمەوە، لەوێدا جەختم لەسەر هونەری شەقام كردووەتەوە، لێرەدا هەوڵدەدەم ئەم بابەتە لەگەڵ هونەری گرافیتیدا زیاتر ڕوون بكەمەوە. نایاسایی، ترس، ڕەتكرانەوە لەلایەن نۆرمە كۆمەڵایەتییە دانپێدانراوەكان و وەسفكردنی ئەم هونەرە وەك سەرەتان و شێرپەنجە بۆ كۆمۆنیت و كۆمەڵگا، ڤایرۆسێكی وێرانكەر، كە بەها شایستە و باڵاكان قوت دەدات و لەناویان دەبات، تا لەناكاو خانەى كۆكایین و دەرمان لەبەردەم دەرگادا قوت دەبێتەوە یاخود لەوانەیە قوربانییەكی دیكەى نامۆبوونی كۆمەڵایەتیی ماركس. با ڕاستەوخۆتر باسی بكەین: زۆربەى وڵاتان كێشەیان لەگەڵ گرافیتیی نییە. بەتایبەت لەناو كولتووری ئەمریكادا، گرافیتییش دەبێتە كاڵا، بۆ نموونە ڕەخنە لە ترەمپ لەڕێگای گاڵتەپێكردنیشییەوە دەبێتەوە كاڵا و پارە دەكات.

گرافیتییەك لە میترۆیەكی هۆنگ كۆنگ، نووسراوە: "ناتوانین بگەڕێینەوە بۆ حاڵەتی نۆرماڵ و ئاسایی، چونكە ئەو نۆرماڵەى خەمان بوو، كتومت كێشەكە بوو"

ئایا گرافیتیی چ هونەرێكە؟ ئایا گرافیتیی فۆرمە جەماوەرییەكانی هونەرە؟ یەكێك لە ڕەهەندە جەوهەرییەكانی مۆدێرنیزم بەكارهێنانی هونەری جەماوەریی بوو لەنێو هونەری ئەوەى پێیدەگوترێت "جددیی"دا. لەكاتێكدا ئەم چوارچێوەیە لەنێو فۆرمە مۆدێرنەكەیدا زۆر ئارەزووكراو نییە، بەڵام هونەرمەندانی هاوچەرخی دژەسەرمایەداریی دەبێت لە فۆرمە جەماوەرییەكانی هونەری ڕابردوو (و ئێستا فێرببن)، كە بێ مەیلیی چینی كرێكار بەرانبەر بە دۆخی باڵادەست پیشان دەدات؛ كۆمیدییا سەرگەرمییەكان (EC Comics)ی دەیەى 1940 لەڕێگای ئێستاتیكای پەنك ڕۆك زین (وردەكولتووری ڕۆك، كە لە دەوری جۆرناڵێك بەهەمان ناو كۆببونەوە)ی دەیەى 1970 و گرافیتیی "ستایلی دڕندە"ی كلاسیكیی هەمان سەردەم، هاتنەوە مەیدان و بەجۆرێك لە جۆرەكان مۆركی هونەری "بێگانە"، "سەر بەدەرەوە" یاخود "نایاسایی"یان لێدرا.

پەنك ڕۆك زین و گرافیتییەكی بانكسی

 

كەواتە گرافیتیی ببوو بە فۆرمێكی هونەریی پرۆلیتاریا. بۆرژوازیی ناتوانێت دیواری كارگەكانیان بكڕێت، لەبەر ئەوە كرێكاران دەتوانن هەر شتێكیان پێخۆش بێت لەسەری بنووسن و بنەخشێنن. ئەمەش جۆرێكە لە هونەر ئەو كەسانە ناتوانن ئیستغلالی بكەن كە لەسەرەتاوە خاوەن ئامرازەكانی بەرهەمهێنانن، چونكە گرافیتیی سەرەتا ئەوان ئیستغلال دەكات، هونەرمەندی پرۆلیتار موڵكی بۆرژوازیی وەك كانڤاسێك بەكاردەهێنێت – دەستدەكات بە دابەشكردنەوەى ئەم موڵكە بەشێوەیەكی جەوهەریی بەسەر خەڵكدا، ئەویش لەڕێگای فۆرمی هونەرییەوە. بەم مانایە، نووسینی گرافیتیی دەبێتە دوایین مەكینەى لەڕاستیدا ئازادی هونەریی؛ باجی لەسەر دانانرێت و هەروەها پێویستیش ناكات لە زانكۆ و ناوەندە كۆنتڕۆڵكراوە ئەكادیمییەكاندا بگوترێتەوە. هەموو كەس دەتوانێت بەشدار بێت، بەبێ جیاوازیی چینایەتیی، ڕەگەزیی، ئایینیی یاخود ئاراستەى سێكسوالیی. تەنانەت گرافیتیی پێویستی بە بەكاربردن و مەسرەفكردنی كەرەستە و ماتریالەكان نییە، ئەگەر هونەرمەند نەیەوێت بیانفرۆشێت. بەگوێرەى قوتابخانە كۆنەكانی ئەخلاق، تابلۆ دەبێت لە كۆگاكانی خستنەڕوو، وەك كارێك بۆ ڕزگاربوون لەدەستی كەمپی مەرگی دارایی بۆرژوازیی، بدزرێت – بەڵام لە ڕاستیدا، لەم هونەرەدا هەموو ئەوەى پێویستمانە پانتاییەكە لەسەر بەرد و دیوار بۆ ئەوەى نیشانەى خۆمان دروست بكەین و نیشانەی خۆمان بەجێبهێڵین. با كەمێك بۆ مێژووش بگەڕێینەوە.

ئەم بزووتنەوەیە هەمیشە وەك بزووتنەوەیەك دەربارەى جەنگی چینایەتیی لەدایكبوو. گرافیتیی دەرچەیەكی بۆ لاوان، تووڕە و خەڵكانی هەژار فەراهەم كرد تا خەم و پەژارەكانی خۆیان بەرانبەر بە كۆمەڵگا دەرببڕن و پیشان بدەن و دەستبكەن بە دەرخستن و پیشاندانی ئامادەیی خۆیان لەنێو كۆمەڵە و كۆمەڵگادا بەبێ هیچجۆرە تێچوونێك و دروستكردنی هیچ جۆرە قازانجێك. بزووتنەوەكە زۆر بەخێرایی گەشەی كرد، و بەزووییش شارەكانی سەرجەمی جیهان لەناكاو خۆیان بینیوە دار و دیواریان بە كۆمەڵە وشە و وێنە و ڕەنگێك نەخشێنراون كە پێشتر وێنەى نەبوو. ماركس خۆی بەئاسانیی "گرافیتكار"ی وەك ئەندامێكی لومپەن پرۆلیتاریا كاتیگۆریزە دەكرد، توێژێك لە چینی كرێكارەوە سەری دەرهێناوە و هەلومەرجە زۆرەملێكەى وای لێكردووە بیخاتە نێو كەمپی چالاكیی تاوانكارییەوە وەك ئامرازێك تا دەوڵەت بەرەو ڕیفۆرمی كۆمەڵایەتیی پاڵ بنێت. بە پشت بەستن بەوەى چ ماركسیستێك ئێمە قسەى لەسەر دەكەین، لۆمپەن پرۆلیتاریا دەتوانێت هەم دژە-شۆڕش بێت و هەم لایەنگری شۆڕش. سەرەڕای ئەوەش، ڕوونكردنەوەیەكی زیاتری مێژوو ئەوەمان پیشان دەدات كە گرافیتیی وەك ئامرازی بەهێز بۆ دروستكردنی دەنگەدەنگ و سەدای بۆچوونی سیاسیی و پێداگریكردن بۆ ناردنی پەیامەكەى بۆ نێو بواری گشتیی، بەكارهێنراوە.

جۆرە گرافیتییەكی لوپمەن پرۆلیتاریا یان بۆهیمیی شۆڕشگێڕ

چیرۆكێكی ڕاستەقینە هەیە و دەگێڕێتەوە ماوتسی تۆنگ دەستیكردبوو بە نووسین و هەڵكۆڵینی 4 هەزار وشەى مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست لەسەر دیواری حەمامەكانی زانكۆ و پۆلیس بەمەى زانی و خێرا دەستگیری كرد. لە سەرەتاكانی دەیەى 1960دا گرافیتیی زۆر بەكارهاتووە، بەڵام لە 1968دا بەتەواویی تەقییەوە. خوێندكاران لە بەرلین، پلاكاردێك دەهێنن وێنە و ناوی واڵتەر بنیامین بەشێوەى گرافیتیی دەنەخشێنن و لەتەنیشتییەوە نەخشەى تی ئێن تی دەكێشن، وەك نیشانەیەك بۆ ئەوەى هەم ئێمە چیتر ئەم سیستەمەمان ناوێت و هەمیش ئایدیاكانی بنیامین وەك قومبەلەیەك دژی نەریتی باوی كۆمەڵگای كۆنزەرڤاتیڤ بەكاردەهێنن. لە فەڕەنسا لە پاریس، لە هەمان سەروبەنددا، لەناكاو شەقامەكان بە ڕەنگی گرافیتیی زیندوو كرانەوە و سەدان هەزار دروشمی جیاوازی خەڵكانی چەوساوە و سەركوت و پەراوێزخراو لەسەر دیوارەكانی پاریس دەركەوتن. یەك پرسیار هەیە دەبێت بكرێتەوە: بۆچی مۆركی تاوان (كریمیناڵ) لە هونەری گرافیتیی دەدرێت و هەمیشە تاوانبار دەكرێت؟

خوێندكاران و كرێكارانی 1968: بزووتنەوەى شۆڕشگێڕ

بۆ تێگەیشتن لە تۆمەتی تاوان بۆ هونەری گرافیتیی، دەبێت بڵێین ئەم تۆمەتباركردن و تاوانباركردنە فراوانكردنێكی ئاراستەى سەرمایەداریی "خاوەندارێتیی پێش خەڵك"ـە و ئەو شتەیە كە چۆن ماركس و فەیلەسوف و بیرمەندانی دیكەى كۆمەڵایەتیی وەك پەیوەندییەكی سەرەكیی نێوان سەرمایەداریی، ئیمپریالیزم و نوخبەگەرایی پێناسەى دەكەن. سەرمایەداریی گرافیتیی وەك توندوتیژیی دەبینێت، بانگەشەكردن بۆ سەرپێچیی و تاوان و تیرۆر، بەڵام باش دەزانێت مەبەست لەم توندوتیژییە چییە. هونەر دەبێت بەڕادەیەك پەلاماردەر بێت، یاخود دڕندە بێت و كەڵبەكانی تیژ بن، كە پەردەكانی ئەم سیستەمە بریندار بكات، ئەگەر نەشیخات، بەڵام كۆمەك بە بزووتنەوەی دژەسەرمایەداریی بكات. بە كورتیی، لەناو سەرمایەدارییدا، هەر شتێك قازانج بەرهەم نەهێنێت، تاوانبارە. ئەم سیستەمە كە لەسەر ئەخلاقی كۆنی ئایینیی دەژیت، هەر كەس بەرهەمهێنەر نەبێت و سەخت كار نەكات گوناهبارە، گوناهبار بە مانا ئەخلاقیی و ئایینییەكەى. لە زمانی ئەڵمانییدا بۆ زاراوەى گوناه وشەى (Schuld)مان هەیە، كە هەم بە مانای گوناه و تاوانی یەكەم دێت لە مەسیحییەتدا و هەمیش بە مانای قەرز دێت. واتا مرۆڤی مۆدێرن لەناو سەردەمی سەرمایەدارییدا هەم گوناهبارە و هەم قەرزباری سیستەم و بانكەكانە. چەندە كاری سەخت بكەین كەفارەى گوناهەكانمان دەدەینەوە، چەندەش كاری زیاتر بكەین دەتوانین لە قەرزی بانك ڕزگارمان بێت، و بەمجۆرەش دەتوانین بە ڕزگاربوون لە قەرزی بانك، بلیتی بەهەشت بۆخۆمان بكڕین. بەڵام ئەگەرچی سەرمایەداریی وەك ئایین ئەوەشی لەبیرنەكردووە بڵێت: هەژاران بە ئەسڵ سەر بەدۆزەخن چونكە ناتوانن دەوڵەمەند ببن.

چۆن ئەم قەرزە بدەینەوە؟ دەبێت هونەرمەندان و ڕۆشنبیران و نووسەران هاوشانی بزووتنەوەكە، هەموو بۆشایی و درزێكی فەزا و بواری گشتیی، بكەنە مەیدانی جەنگی چینایەتیی دژی سیستەمەكە.

گرافیتیی لەسەردەمی پەتای كۆرۆنادا: لە ماڵەوە بمێننە و ماركس بخوێننەوە

لە یۆرك، كەنەدا

 

author photo

نووسەرو وەرگێڕ