سیستەمى سیاسى لە کۆریاى باشوور و هەرێمى کوردستان

سیستەمى سیاسى لە کۆریاى باشوور و هەرێمى کوردستان

2697 خوێندراوەتەوە

سارى أبوبکر زەڵمى

دەکرێت بڵێین لەکوردستاندا یەکێک لەو پرسیارانەى کە لە مێشکى زۆرێک لە تاکەکانى کوردستاندا گوزەر دەکات ئەوەیە کە (ئایا بۆچى کوردستان گەشتوەتە ئەم قۆناغەى ئێستا؟ بۆچى کوردستان لە پاش ٢٩ ساڵ حوکمدارى هێشتا یەکێکە لە ووڵاتە دواکەوتوەکانى جیهان و دانیشتوانەکەى دەناڵێنن بە دەست هەژارى ونەبوونى و بەدەست نەهێنانى مافە سەرەتاییەکانیانەوە؟، بۆچى لێکدابڕانێکی فیکری و مەعریفی و ئەخلاقی قوڵ لەناو پڕۆسەی سیاسی هەرێمى کوردستاندا پەیدا بووە بەجۆرێک کە کاریگەری گەورەی داناوە لەسەر شکستی پڕۆسەی سیاسی و لەدواجاردا بۆتە ھۆی شکستی سیستەمی ئابوری و کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و کەلتوری و....ھتد؟، ئایا بۆچى هەڵبژاردنەکان هیچ کاریگەرییەکیان نیەو گوزەرانى خەڵک هەمیشە بەرەو خراپتر دەڕووات وەک ئەم بارودۆخە خراپەى کە ئێستا تێیدا دەژین؟)، لەم بابەتەدا بە بەراوردێک بە بارودۆخى سیاسى کۆریاى باشوور و هەرێمى کوردستان بەشێک لە وەڵامەکان بەکوورتى دەخەمە ڕوو.


کۆریاى باشوور لەساڵى ١٩٩٧ هاوشێوەى ئێستاى هەرێمى کوردستان توشى قەیرانێکى دارایى بوو، هۆکارەکەى قۆرخکردنى دەسەڵات و فەرمانڕەوایى کردن بە شیوازێکى تاکڕەوانە بوو. ئەم قەیرانە زیانى بە زۆربەى کەرتەکان گەیاند لە ووڵاتەدا، بەڵام دواتر ئەوقەیرانى داراییە بو بە وانەیەک بۆ لۆمە کردن و بەخۆداچونەوەى دامەزراوە سیاسی و دیموکراسیەکان و هەست کردن بە کەمو کوڕییەکانیان، وە ڕاچڵەکین بوو لەو خەوەى کە فەرمانڕەوایى بە شێوازێکى تاکڕەوى و قۆڕخکارى ئەنجام بدرێت.


لە پاش کەمتر لە یەک ساڵ لە سەرهەڵدانى ئەم قەیرانە، هەڵبژاردنەکانى پۆستى سەرۆکایەتی ئەنجامدرا و لە ساڵى ١٩٩٨ دا (کیم دائە جونگ ) بوو بە سەرۆک کۆمار. کە پێشتر سەرکردەى ئۆپۆزسیۆنەکان بوو بۆ ماوەیەکى دوورو درێژ, لەپاش کێبەرکێیەکى بەهێز خەڵکى کۆریاى باشور لە ساڵى ١٩٩٨ دا وەک سەرۆک کۆمار هەڵبژێردرا، لە پاش ١٠ ساڵ و لە ساڵى ٢٠٠٨ خەڵکى کۆریاى باشوور جارێکى تر سەرۆک کۆماریان گۆڕى و ( لى میونگ باک ) کرا بە سەرۆک کۆمارى ئەو کاتەى کۆریاى باشوور، ئەوەى گرنگە بیڵێم لە هەردوو هەڵبژاردنەکەدا هێزى سوپا و حیزب خۆىان بە دوور گرت لە هەڵبژاردنەکان و بە شێوازێکى دیموکراسى بەڕێوە چوون، حکومەتى (کیم دائە جونگ) بە شێوازێکى خێرا کارى کرد بۆ بەهێز کردنى ئاسایشى ووڵات و چاودێرى کردنى ئابورى و دارایى ووڵات و کۆتایى هێنان بە قەیرانەکان، وە گرنگى تەواوى دا بە چاککردنى سیستەمى موچەو باشکردنى مووچەى خانەنیشینى و هاوکارى هەژارەکان کە گەورەترین کێشە لە هەرێمى کوردستاندا ئەم بابەتەیە .

،،

حکومەتى کۆریاى باشوور دواتر دەستى کرد بە چاکسازى لە ئابوورى ووڵاتدا و تا ڕادەیەکى زۆر باش بەرەو پێشى برد، وە چاکسازى کرد لە سەرجەم کەرتەکانى ووڵاتدا، وە هەروەها چاکسازى کرد لە یاساکانى ووڵاتدا بە یاساى هەڵبژاردنیشەوە.


لەم سەردەمەدا بە شێوەیەکى ئاشکرا سەرجەم حزب و پارتە سیاسیەکان کێبەرکێیان دەکرد بۆ هەڵبژاردنى کاندیدەکانیان، وە ڕێکخراوەکانى کۆمەڵگاى مەدەنى هەمیشە لە هەوڵدا بوون بۆ وشیارکردنەوەى لایەنەکان لە دوورکەوتنەوە لە تەزویرات و گەندەڵى لە هەڵبژاردنەکاندا، وە هەموو لایەک هەوڵى پاراستنى بەرژەوەندیەکانى ووڵات بدەن، پێچەوانەى ووڵاتى خۆمان کە زۆربەى ڕێکخراوەکانى کۆمەڵگاى مەدەنى لە خزمەتى دەسەڵات و حیزبدان و هۆکارن بۆ گەشەکردنى گەندەڵى.


دەسەڵاتى ( لى میونگ باک ) بەردەوام بوو تا پێنج ساڵ و دواتر لە ساڵى (٢٠١٣) لەسەر کار لابراو ( پارک جیون هى ) کرا بەسەرۆک کۆمارى ووڵات و پاش ناڕەزایی دەربڕینێکی چەند مانگەی خەڵکی کۆریای باشور سەرەنجام لە مانگی ئازاری ساڵى ٢٠١٧ بەتۆمەتی گەندەڵی ئیداری و ئابوری لەلایەن پەرلەمان و دادگای باڵای کۆریای باشورەوە لە کار دوورخرایەوە. و لە پاش ئەو (مون جاى ئین ) کرا بە ١٩ یەمین سەرۆک کۆماری مێژووی کۆریای باشور کە بە دەنگی هاوڵاتیانی کوریای باشور هەڵبژێڕدرا و تائێستاش سەرۆک کۆمارى ووڵاتە، کە کاندیدی حزبی دیموکراتی کوریای باشوربوو بۆ پۆستى سەرۆک کۆمار. گرنگەئەوە بڵێم ئەم سەرۆک کۆمارە لە یەکەم بڕیاری سەرۆک کۆماریدا لە ساڵى (٢٠١٧) لە ووتارێکیدا ڕایگەیاند: "پێکهێنانی دەوڵەتێکی شەفاف بۆ پەیوەندیگرتن لەگەڵ هەموو جیهان لە سەرەکیترین بەرنامەکانمە". ڕاشیگەیاند: "تەنیا پێوەر بۆ دانانی بەرپرسانی حکومی ئاستی پسپۆڕی و تواناکانیان دەبێت". چونکە دڵنیابوو لەوەى کە غیابی پسپۆڕى و ھوشیاری و ئاستى زانستى ئەم نوخبەیە، دەبێتە هۆکارى ئەوەى کە ھەست بەو بەرپرسیارێتیە ئەخلاقی و شەرمە گەورەیە نەکەن و لێکدابڕانێکی فیکری و مەعریفی و ئەخلاقی قوڵ لەناو پڕۆسەی سیاسیدا پەیداببێت. بەجۆرێک کە کاریگەری گەورەی دەبێت لەسەر شکستی پڕۆسەی سیاسی و لەدواجاردا دەبێتە ھۆکاىی شکستی سیستەمی ئابوری و کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و کەلتوری و....ھتد وەک ئێستا لە هەرێمى کوردستاندا بە جۆرێک بەدى دەکرێت.


دەمەوێت ئەوە بڵێم ئەگەر بە ووردى مێژووى ئەم ووڵاتە و سەرجەم ووڵاتانى پێشکەووتوى جیهان بخوێنینەوە دەبین هۆکار سەرەکى بەرەوپێش چوونیان بریتیە لەوەى کە دژى قۆڕخکردنى دەسەڵات و فەرمانڕەوایی تاکلایەنە وەستاونەتەوەو چەسپاندنى دیموکراسى و بەدیهێنانى شەفافیەت و دژایەتى کردنى گەندەڵىان کردۆتە کارى لە پێشینەیان.


بەڵام لە هەرێمى کوردستاندا لە ساڵى ١٩٩١ تا ئێستا دەسەڵاتى سەرەکى و کاریگەرى ناو حکومەت و پەرلەمان هەمان دەسەڵات و هەمان سیاسەتە، وە قۆرخکردنى دەسەڵات گەشتۆتە ئاستێک کە ئامانجى سەرەکى سیاسەت فەرامۆش کراوە و میلەت نوقمى هەژارى و نەبوونى کراوەو هیچ مافێکى نیە بە مافە سەرەتاییەکانیشەوە کە مووچە یەکێک لەو مافانەیە، لە لایەکى تریشەوە هەڵبژاردن کە بە یەکێک لە هێماکانی هەر سیستەمێکی دیموکراسی دادەنرێت و بە یەکێک لەو ئامرازە گرنگانە دادەنرێ کە ووڵاتان لە کاتى ناڕەزاییەکاندا و بە مەبەستى وەرگرتنى مافەکانیان ئەنجامى دەدەن، کە تێیدا هاووڵاتیان دەتوانن لە ڕێگەی دەنگدان و هەڵبژاردنی نوێنەرانی خۆیان بەشداری لە دەرکردنی بڕیار و بەڕێوەبردنی وڵاتدا بکەن، چونکە بەپێی کەلتووری سیاسی و سیستەمی دیموکراسی دونیای نوێ، ھەروەھا لەناو فەلسەفەی سیاسیدا مرۆڤ ئامانجی باڵایە، کۆی شتەکانی دیکە "سیاسەت، ئاین، زانست....ھتد" وەسیلەو ئامرازن و دەبێ بچنەوە خزمەتی ئەو ئامانجە باڵایەوە كە مرۆڤە. وەک چۆن لە ووڵاتانى پیشکەوتووى جیهاندا سیاسەت، بریتیە لە ھونەری باڵا و ئەخلاق و بەرپرسیارێتی. ھەروەھا وەگەرخستنی تواناکانە بۆ بەدیھێنانی پێداویستە گشتیەکان بەباشترین شێواز، کە مرۆڤ تیایدا مومارەسەی ئازادیەکانی خۆی دەکات وەک بکەرێکی سۆسیۆلۆژی و عەقڵانی. لەم نیگایەوە سیاسەت ئامرازێکی گرنگە و دووبارە دەچێتەوە خزمەتی مرۆڤ کە ئامانجە باڵاکەیە.


بەڵام لە هەرێمى کوردستاندا سیاسەت ئەو واتایە ناگەیەنێت و بەڵکو سیاسەت داماڵراوە لەو بەها جوانانە، هەڵبژاردنەکانیش وەک بەشێک لە سیستەمى سیاسى و حوکمڕانى بە سیاسى کراوون و بەکاردەهێنرێن بۆ مانەوەى ئەو دەسەڵاتانەى کە چەندین ساڵە ووڵات بەڕێوە دەبەن.


لە زۆربەى ووڵاتانى دونیادا دانانی سیستەمی هەڵبژاردن بە یەکێک لە گرنگترین بڕیارەکان دادەنرێت. وە ئەو ژینگە و زەمینەیەی کە تێیدا سیستەمی هەڵبژاردن دەستنیشان دەکرێت، بەئەندازەى خودی هەڵبژاردن گرنگە، لە هەموو جیهاندا هەڵبژاردن بۆ ئەوەیە خەڵک نوێنەری خۆی بۆ چەند ساڵێک دیاری بکات تاوەکو لە ماوەی ئەو چەند ساڵەدا خزمەتی بکرێت. سەرەڕای ئەمەش ئاماژەیە بۆ گرنگی تاک لەم دەوڵەتەدا کە سەنگ و پێگەی خۆی هەیە لە بڕیاردان، لە چارەنوسی ژیانی خۆی و گەلەکەی کە بیەوێت بە کام ئاڕاستەیدا بیبات، کە زیاتر خزمەتکردن و بەرەوپێشبردنی کۆمەڵگایەتی. لەهەمان کاتیشدا هەر زوو ئەو لایەنەی کە براوە بووە دەست دەکات بە دروستکردنی حوکمەت و لەماوەیەکى زۆر کەمدا تەواوی پلانی کارەکەی دەخاتە ڕوو.

،،

بەڵام لە کوردستادا کاتێک هەڵبژاردن ئەنجام دەدرێت، نە بۆ خزمەتکردنە، نە بۆ خۆشگوزەرانیە و نە تاکیش گرنگی و پێگەی خۆی هەیە وەک ووڵاتانى پێشکەووتو، بەڵکو هەڵبژاردن لە باشوری کوردستان تەنها بۆ ئەوەیە کە بە جیهان بڵێن ئێمە گەلێکی دیموکراس خوازین و گوێ لە ڕای گەل دەگرین

بەڵام لە ڕستیدا گوێگرتن لە ڕای گەل ئەو کاتەیە کە هەڵبژاردن خزمەتی گەلی پێبکرێت وەک پێشتر باسمان کرد لە کۆریاى باشوور بە هۆى هەڵبژاردنەکانەوە چ گۆڕانکارییەک ئەنجامدراوە و چەند جار سەرۆکەکان گۆڕان و لەسەر کار لابران و بەهۆى هەڵبژاردنەکانەوە چ پێشکەوتنێک بەدیهێنراوە.


هۆکارى ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەى کە زیاتر لە چارەکە سەدەیەکە، ژیانی سیاسی لە هەرێمى کوردستان ڕووبەڕووی دابڕانێکی مۆڕاڵی و فیکری و مەعریفی قوڵ بۆتەوە، نەک ھەرئەمە بەڵکو بەرەو ئاستێکی نزمی کۆمیدی دابەزیوە، لە ئێستادا سیاسەت بەکۆمەڵێک ئامرازی سەیر بەستراوەتەوە بەدونیای مەجازیەیەوە، بەجۆرێک ئایدۆلۆژیای سیاسی بەتەواوی دابەزیوە بۆ ڕووبەرە گشتیەکان و ڕووبەرە کۆمەڵایەتیەکان، لەدواجاردا گاڵتەجاڕی و داڕمانی سیستەم و ئەخلاقی سیاسی شێوازێکی دیکەی ئەم کۆمیدیایەیە کە ئەم ئەزموونە سیاسیەى هەرێم خوڵقاندویانە. بۆیە دەکرێت بڵێین بڵێین بارودۆخى سیاسى هەرێمى کوردستان لە ساڵى ١٩٩١ تا ئێستا هۆکارى سەرەکیە بۆ دروست بوونى ئەم قەیرانە سەختەى کە دروست بووە، لەبەر ئەوەى هەرێمى کوردستان ووڵاتێکى دەوڵەمەندە بە سامانى سروشتى و جوگرافیایەکى گونجاوى هەیە بۆ بازرگانى کردن و بەرەوپێش بردنى ئابوورى ووڵات، بەڵام بارودۆخى سیاسى هەرێم واى کردووە کە هەموو کەرتەکانى ووڵات دوابکەون و بگەنە ئەم قۆناغەى ئێستا. بە ووتەیەکى نیکۆلا ماکیاڤیلی ئیتاڵی کۆتایى بە بابەتەکەم دەهێنم کە دەڵێت: جۆرێک لە گروپ و نوخبەی سیاسی هەن کە باوەڕیان بە بەکارھێنانی گشت ڕێبازێکە بۆ مانەوەو درێژەپێدانی دەسەڵاتی شکست خواردووى خۆیان، لەوانە ( فەلسەفەی ئەخلاق، ئایین، ھێزو سوپا، پیلان و خەڵاتاندن و فێڵ، درۆ و بەرتیل و جاسوسی، خۆسەپاندن....ھتد).

سارى أبوبکر زەڵمى
ماستەر لە پلاندانان و گەشەپێدانى ئابووریدا