شــۆربای شیری سویسریەکان و نــانی بــەڕووی کــورد؟

شــۆربای شیری سویسریەکان و نــانی بــەڕووی کــورد؟

512 خوێندراوەتەوە

محـــەمــەد بـــەکــر

کە کتێبی "کوردوچیا" کەوتە بەر دیدەی خوێنەران، زۆرترین پرسیارێک کە لەلایەن خوێنەرانیەوە لێمدەکرا ئەوەبوو: "کە ئاخۆ ئەگەر چیاکان فـاکتەرێکی هەمیشەیی پشت پەرتبوونەکانی کوردن لەمێژوودا و هۆکاری ڕیشەیی پشت نەبوونی یەکێتی نێوان کوردانن؟ ئەی بۆ گەلی سویسرا سەرەڕای ئەوەی خاکەکەیان هاوشێوەی کوردستان شاخاوییەو وەک کوردستانیش سنوری دەریاییان نیە کەچی توانیویانە یەکگرتووبن و ببنە خاوەنی دەوڵەتی خۆیان؟

پێش وەڵام: سەرەتا من بڕوام بەحەتمی جوگرافیا نیە لەسەر مێژوو، وەپێشم وانیە تایبەتمەندی هاوشێوەی جوگرافیایی هەمان تایبەتمەندی مێژوویی لێ بێتە بەرهەم، چوون دەبێ حسابی شوێنیش بکەین لەپاڵ ڕووکارو ڕواڵەتی جوگرافیایی، واتە دەبێ گرنگی شوێن بەپێی پێگەی گەردوونی و دەریایی و دەوڵەتانی دراوسێ ...هتد ڕەچاوبکرێ... چون ناکرێ ئێمە دوو ناوچەی شاخاوی بێنین کەیەکیان لە بازنەی پانی ۲۰ بێت کە ئاوهەوای تاڕادەیەک مامناوەندە بەراوردی بکەین بە ناوچەیەکی شاخاوی لەجەمسەرەکان و بڵێین بۆچی ئەم دوو ناوچە شاخاوییە هەمان مێژووی تیا بەرهەم نەهاتووە؟؟ ئەمە وەک ئەوە وایە کە سەرکۆنەی "ئەسکیمۆکان" بکەین چون نەیانتوانیووە وەک فـەرەنسیەکان شـاری چەشنی پـاریس بـونیاد بنێن!! چون جیاوازی پلەکانی پانی واتە جیاوازی ڕەگەزەکانی ئاوهەوا، ئەمەش بەدوای خۆیدا جیاوازی لە ڕووەک و گیانلەبەران دەهێنێ و ئەمەش دەبێتە مایەی بەدیهاتنی شێوازی جیاوازی ژیان و پیشە و دواتر کلتورەکان.

بــەڵام بۆ بـەراوردی کوردستان بەسویسرا پرسیارەکە تاڕادەیەک لۆژیکیەو دەبێ بەدوای جیاوازی و فاکتەرە جــوگرافی و مرۆییەکاندا بـگەڕێین تا بـتوانین وەڵامێکی لۆژیکی بدەینەوە:

یەکەم: لەجوگرافیای سیاسیدا بنەمایەک هەیە دەڵێ:" هەرکاتێک سنوری سـیـاسی وڵاتێک لەگەڵ سنوری سروشتیدا بەگشتی و بەرزایی[چـیاکـان] بەتایبەتی هەماهەنگ بـوو ئەوا هەلومەرجی بەرگری بۆ دەڕەخسێ و دەبێتە فـاکتـەری هێز" بـەپـێچەوانـەی ئـەم بنـەمایەوە کــوردستان چیاکانی ناکەونە سەر سنورەکانی وڵاتی کوردان تاوەک پەرژینێکی سروشتی ببنە کۆسپێک لەڕێی داگیرکەراندا، بەڵکو بە پێچەوانەوە چیا بەرزو سەرکەشەکان دەکەونە ناوەندی وڵاتەکەوەو بەهۆی زستانی ساردو بەفرو تەمەوە بوونەتە مایەی لـێکدابڕینی کوردەکان لەیـەکـتر، بەڵام سویسرا بەپێچەوانەوە چیاکانی کەوتونەتە سەر سنوری وڵاتەکە لەگەڵ ئیتالیا [زنجیرەی ئالپ] و فەرەنسا [زنجیرەی جولا] تەنها لە بـاکورەوە بەڕووی ئەڵمانیادا چیاکان بونیان نیە، ئەمەش وای کردووە لەسەدا حەفتای دانیشتوانی سویسرا ئەڵمانی زمانن، لەکاتێکدا سنوری سویسرا لەگەڵ ئەڵمانیا زۆر کەمترە لەسنوری سویسرا لەگەڵ ئیتالیا و فەرەنسا، بەڵام بەهۆی ئەوەی سنورەکەی بەڕووی ئەم دوو وڵاتەی دواتردا چیایە کەمتر ڕێگەی داوە کلتوری ئیتالیاو فەرەنسا خۆیان بکێشنە ناو سویسراوە، ئەمەش بەڵگەیەکی زۆر ڕوونە بۆ ئەو بنەمایەی سەرەوە.

دووەم: پێگەی جوگرافیایی: سویسرا لە کیشوەری ئەوروپا لەنێوان وڵاتانی ئەڵمانیا و ایتالیا و فەرەنساو لیختنشتاین و نەمسادا هەڵکەوتووە. کوردستانیش لەباشوری ڕۆژئاوای ئاسیا هەڵکەوتووە و دەبێتە خاڵی جیاکەرەوەی چەندین نەتەوەو کلتوور (عەرەب و تورک و فارس و تورکمان و ئازەری و ئەرمەن و لوڕ)

بەڵام جیاواز لە کوردستان لەسویسرادا نەتەوەو زمانی تایبەتی سویسری بوونی نیە پێکهاتەی گەلی سویسرا بەگشتی لەسەدا هەفتای ئەڵمانیەو بەو زمانەش دەدوێن، وەلەسەدا بیستی فەرەنسیەو بەزمانی فەرەنسی دەدوێن لەسەدا دەی ایتالیەو بەزمانی ئیتالی دەدوێن و کەمینەیەکی زۆر کەمیش بەڕۆمانی دەدوێن...بەپێچەوانەوە کوردستان وەک لەناوەکەیدا دیارە واتا وڵاتی کوردەکان و نەتەوەی کوردی تیا دەژی کە بەزمانی کوردی دەدوێن ئەگەرچی بەفاکتەری شاخ و ڕووباری تیژڕۆ و بەفروتەم و کەشوهەوای سەخت و داگیرکارییەکان زمانەکەیان پەرتەوازە بووە.

هەرئەمە فاکتەری هەرە سەرەکی جیاوازی مێژووی ئەم دوو جوگرافیا شاخاوییەیە، چون ئەو وڵاتەی کەناوی سویسرایە لەڕووی فەرهەنگییەوە درێژکراوەی دراوسێکانیەتی، وەلێ کوردان خاوەنی تایبەتمەندی کەلتوری جیاوازن لەگەڵ نەتەوە دراوسێکانی و لەهەمانکاتدا خاڵی جیاکەرەوەو بەیەکگەشتنی کلتورەکانی دراوسێیەتی، ئەمە وای کردووە سۆزی هیچ یەک لەدراوسێکانی بۆ خۆی ڕانەکێشاوە بۆیە مێژووی ئەم خاکە شاهیدی هەزاران شاڵاوی دڕندانەی دراوسێکانیەتی بۆ سەر ئەم کلتوورە"کوردبوون" سەرەڕای ئەوەش دوو هەزارو پێنجسەد ساڵە بووەتە گۆڕەپانی جەنگی نێوان دراوسێکانی.

بارودۆخی سویسریەکان جیاواز بوو، لەبەرئەوەی دانیشتوانەکەی لەڕووی زمان و فەرهەنگەوە درێژکراوەی دراوسێکانی بوو، وە کاتێک هەریەک لەوان هەوڵی داگیرکردنی بدایە دراوسێکانی دی هەڵوێستیان دەبوو، ئەمە وای کرد بەناچاری و بۆ ڕاگرتنی باڵانسی هێز ڕازی بوون بەوەی ئەو خاکەی ئەمڕۆ پێی دەوترێ سویسرا ببێتە دەوڵەت و سەربەخۆیی وەربگرێ و هیچ کام لەدەوڵەتە زلهێزەکانی دراوسێی مافی پەلاماردانی نەبێت، ئەمەش وای کرد سویسرا ببێتە ئارامترین وڵات لەجیهاندا و هەر ئەو زلهێزانە دواجار وەک بانکێک بەکاریان هێناو سەرمایەی خۆیان لەبانکەکانی ئەوێدا دانا و ئیدی بوو بەشوێنیک بۆ کۆبوونەوەو بڕیاردان لەسەر پرسە جیهانیەکان و لەئێستاشدا بنکەی سەرەکی ڕێکخراوی خاچی سـوری نێودەوڵەتی و ڕێکخراوی یەکێتی بازرگانی جیهانیە...

سێیەم: فەرمانی ڕووبارەکان لەڕووی سیاسیەوە و فەرهەنگیەوە لەکوردستاندا بریتیە لە لێکدابڕین و پەرتکردنی کوردەکان، بۆنمونە زێی گەورە بووەتە سنورێکی سروشتی لەنێوان دیالێکتەکانی سۆرانی و بادینی دا... بەڵام لەسویسرادا ڕووبارەکان ئەم ڕۆڵە نابینن چون وەک ڕوبارەکانی کوردستان ئاراستەیان ڕووەو دەرەوە نیە و نابنە مایەی لێک دابڕین و لەبەر ڕۆشتنی ئابووری.... ئەو ڕۆڵەی ڕووبار لەکوردستاندا دەیبینێ بەهۆی شێوازی هەڵکەوتەی تۆپۆگرافیای وڵاتەکەوەیە، کە چیاکانی زیاتر کەوتونەتە ناوەندی وڵاتەوە و بونەتە سەرچاوەی ڕووبارەکان.

چوارەم: بچوکی ڕووبەری خاکی سویسرا و شێوەی وڵاتەکە یارمەتیدەرە بۆ نزیکبوونەوە لەیەکتر، بەپێچەوانەوە کوردستان وڵاتێکی چەند بەرانبەر فراوانترە و شێوەی وڵاتەکەش درێژکۆلەییە... کە ئەمە لەجوگرافیای سیاسیدا شێوەیەکی پەسەند نییە.

هەموو ئەمانەی باسمان کرد بۆ مێژوو بنەمای گرنگن، بەڵام لەم هەزارەی سێیەمەدا کە چیدی ڕووبارو چیاکان ئەو ڕۆڵە مەزنەیان نەماوە کە لەمێژوودا دەیانبینی، کەواتە دەبێت لەخۆمان بپرسین چی بکەین تا سوود لە ئەزموونی سویسریەکان وەربگرین و بەگژناکۆکی ناوخۆیدا بچینەوە؟

لەڕۆژگاری ڕێنسانسدا کە ڕیفۆرمی ئاینی لەسەر دەستی مارتن لۆسەر گەشەی پێدرا، گەلی سویسرا بەحوکمی نزیکیان لە ئەڵمانیای نیشتمانی مارتن لۆسەرەوە بەزویی کەوتنە ژێر کاریگەری و بەشێکی زۆری کانتۆنەکانی سویسرا بوونە لایەنگری پرۆستانت و کانتۆنەکانی دی لەسەر مەزهەبی کاسۆلیک مانەوە، ئەمەش بووە مایەی جەنگ و ئاژاوە لەنێوان ئەم دوو بەرەیەدا، لەساڵی ١٥٢٩ کە سوپای هەردوو لا بۆ ڕوبەڕووبونەوە هاتنە مەیدان، قەشەیەک هەستا بە نێوەند گیری و هەردوو سوپای ماندوو برسی بەمەبەستی ئاگربەست کۆبونەوە، بەهۆی ماندووبون و برسێتیەوە لەهەوڵی چارەسەرکردنی برسێتیدا بوون، کاتێک سەیریان کرد بەرەیەکیان نانێکی زۆریان پێماوە و بەپێچەوانەوە سوپای بەرامبەر شیریان پێبوو، بۆیە هەستان بە تێکەڵکردنی شیرەکە و نانەکە شۆربایەکیان لێدروستکردو لەسەر مێزی کۆبونەوەکان هەموان شمشێرو چەکەکانیان لابردو کەوچکیان لەجیاتیدا هەڵگرت، وەک لەتابلۆکەدا دیارە. ئەگەرچی ئەم خوانە بەتەواوی کۆتایی نەهێنا بەجەنگی ناوخۆیی سویسریەکان، بەڵام لەو ڕۆژە بەدوا ئەو شۆربایە لەسویسرادا بوو بە سیمبوڵی ئاشتی و برایەتی و لێک تێگەشتن.

بۆ ئێمەی کورد ڕەنگە نانی بەڕوو بتوانێت ڕۆڵی ئەو سیمبوڵە ببینێ، بە خاتری ئەو هەموو کارەساتانەی لەمێژوودا بەسەرماندا هاتووەو زەمانێک کە قاتوقڕی و جەنگەکان هیچی لەم وڵاتەدا نەهێشتۆتەوە، جگە لە بەڕووی وشک کە دەکرا بە ئاردو نان تاکە خۆراکی فریادڕەسی ئەو ساتەوەختانەی باپیرانمان بووە، جا "ئـەگەر سیاسەت خاڵی نەبووبێتەوە لە ئەخلاق و شەرم لەبـەهاکان" ئەوا هێنانی نانێکی بەڕوو بۆ سەر مێزی گفتوگۆکانمان و خواردنی هەر پارچەیەک لەو نانە دەمانخاتەوە یادی هەموو ئەو نەهامەتیانەی کە لەمێژوودا دوژمنانمان لە ئەنجامی پارچە پارچە بوونمانەوە بەسەریاندا هێناوین... جا تێدەگەین پاراستنی ئەم کلتورە ( کوردبوون) کە وەک بەڕووەکانی زاگرۆس ڕەسەنە بەیەکڕیزی دێتە دی. تێگەشتن لەمە واتە بەهرەمەند بوون لەو پەندەی کە دەڵێ:" هێز لە یەکێتی دایە" بەو هێزەش دەتوانرێ مێژوو دروست بکرێ بەبێ ئەو هێزە مێژوو دروستمان دەکات...


تێبینی: چیاکان سەرەڕای ئەو ڕۆڵەش "پەرتکردن" گرنگترین فاکتەری پارێزەری کوردان بووە لەمێژوودا..