عەبدولڕەزاق شەریف و بارزانییناسی

عەبدولڕەزاق شەریف و بارزانییناسی

1064 خوێندراوەتەوە

د.مراد حه‌كیم

له‌ سایتی دیپلۆماتیك مه‌گه‌زین بابه‌تێكی عه‌بدولره‌زاق شه‌ریف بڵاوبووته‌وه‌ به‌ناوی (حه‌مایل خانمان ئه‌وێ). بابه‌ته‌كه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ خراپی په‌یوه‌ندییه‌ سیاسییه‌كانی ئه‌مڕۆی نێوان حزبه‌ سیاسییه‌كان، پێویستیمان به‌ ژنێكه‌ وه‌ك حه‌مایل خان كه‌ بتوانێ نزیكایی و ئاشته‌واییه‌ك له‌ نێوان پارتی و ركابه‌ره‌ سیاسییه‌كانیدا به‌دی بهێنێت، هه‌روه‌كو چۆن حه‌مایل خان له‌ كۆتایی نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو ئه‌و رۆڵه‌ی بینی و ئاشته‌وایی له‌ نێوان مام جه‌لال و كاك مه‌سعوددا به‌دیهێنا. هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر شیكاری گوتار بۆ وتاره‌كه‌ بكه‌ین ده‌توانین له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ زۆر شت له‌ پشت ئه‌و وتاره‌ بخوێنینه‌وه‌، به‌ڵام خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و وتاره‌ له‌ گوشه‌نگایه‌كی سیاسییه‌وه‌ كاری من نییه‌، به‌ڵكو من كۆمه‌ڵناسم و حه‌ز ده‌كه‌م زیاتر له‌و روانگه‌یه‌وه‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی سه‌رپێیی بۆ ئه‌و وتاره‌ بكه‌م. وتاره‌كه‌ به‌گشتی نیازپاكی پێوه‌ دیاره‌ و وا ده‌رده‌كه‌وێت نووسه‌ر په‌رۆشی یه‌كێتی هێزه‌ سیاسییه‌كان و ئاشته‌وایی ناو ماڵی كورده‌.


له‌م وتاره‌دا من ته‌نیا له‌سه‌ر سێ دێر ده‌وه‌ستم نه‌ك زیاتر. دوو دێر كه‌ گوزارشت له‌ كاریگه‌ری تێگه‌یشتنی باو (ستۆریوتایپ) له‌سه‌ر نووسه‌ر و ناشاره‌زاییه‌كه‌ی ده‌كه‌ن له‌ ناسینی بارزانییه‌كان. دێری سێیه‌میش كه‌ دێرێكی نه‌گونجاوه و زیاتر نیشانه‌ی بێئاگایی نووسه‌ره‌ له‌ مێژوو‌ . ئه‌و دێرانه‌ی من له‌سه‌ریان ده‌وه‌ستم ئه‌مانه‌ن: یه‌كه‌م، بارزانییەکان وەک هێزێکی فیوداڵی فەرمانڕەوا، لە داخراوترین پێکهاتەی کۆمەڵی کوردەوارین. دووه‌م: لە ناو بارزانییەکاندا، ژن بونەوەرێکی نادیارە. سێیه‌م، گەر پیاوەکانی بارزانیان فریای هەڵاتن و خۆشاردنەوە کەوتبن، ژنەکانیان بە حوکمی مناڵەکانی کۆڵیان بەرەو ڕوی مەرگ چون.


له‌ دێری یه‌كه‌می ئه‌و وتاره‌وه‌ ده‌ستپێده‌كه‌م، كه‌ یه‌كه‌م دێری وتاری به‌ڕێز عه‌بدولره‌زاق شه‌ریفیشه‌: بارزانییەکان وەک هێزێکی فیوداڵی فەرمانڕەوا، لە داخراوترین پێکهاتەی کۆمەڵی کوردەوارین. ئایا بارزانیه‌كان فیۆداڵن (ده‌ره‌به‌گن)؟ له‌ راستیدا هه‌ر كه‌سێك كه‌مێك شاره‌زای چه‌مكی ده‌ره‌به‌گایه‌تی بێت به‌وه‌ی سیسته‌مێكی كۆمه‌ڵایه‌تی- ئابوورییه‌ كه‌ به‌ كورتییه‌كه‌ی هه‌ر پارچه‌ زه‌وییه‌كی گه‌وره‌ به‌ناوی یه‌كێك له‌ ده‌ره‌به‌گه‌كانه‌وه‌یه‌ و خه‌ڵكی دیكه‌ وه‌ك سه‌پان له‌و زه‌وییانه‌دا كارده‌كه‌ن. له‌ هه‌موو شوێنێكی كوردستان بوونی هه‌بێت له‌و‌ ناوچه‌یه‌ی كه‌ بارزانیه‌كان لێی نیشته‌جێن، بوونی نه‌بووه‌. راستریش وایه‌ بڵێم دروستبوونی كۆنفیدراسینێكی خێڵایه‌تی به‌ ناوی بارزانی له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی ١٩ ئامانج لێی نه‌هێشتن یان لاوازكردنی ده‌سه‌ڵاتی ئاغاكان بووه‌. ئه‌وه‌ ئاغاكانی مزۆری و شێروانیه‌كانن به‌خواستی خۆیان كه‌ پێشنیارده‌كه‌ن بۆ شێخه‌كان كه‌ كۆنفیدراسیۆنێك دروست بكه‌ن و ده‌سه‌ڵاتی یه‌كه‌م بكه‌وێته‌ ده‌ستی شێخه‌كان، كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی ته‌نێ ئایینی نییه‌. به‌ڵام ئاغاكانی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ خێڵه‌ی كه‌ به‌شدارن له‌و فیدراسیۆنه‌دا (شێروانی، مزۆری، دۆله‌مه‌ری، گه‌ردی، نزاری، به‌رۆژی، هه‌ركی بنه‌جی و دۆسكی ژووری) ده‌ره‌به‌گ نین، به‌وه‌ی خاوه‌ن زه‌وی و سه‌پانی تایبه‌ت به‌خۆیان بن، به‌ڵكو ناوچه‌كه‌ هێنده‌ چیاییه‌، هێنده‌ زه‌وی كشتوكاڵی كه‌مه‌ كه‌ ناتوانن ده‌ره‌به‌گ بن. هه‌روه‌ها دوای دروستبوونی ئه‌و كۆنفیدراسیۆنه‌ش به‌هۆی كۆمه‌ڵێك چاكسازی كۆمه‌ڵایه‌تی هیچ بوارێك بۆ چه‌وساندنه‌وه‌ نامێنێته‌وه‌ و ئاغاكان ده‌سه‌ڵاتێكی زۆر سنوورداریان ده‌بێت و شێخه‌كانیش هه‌رگیز نابن به‌ خاوه‌ن زه‌وی.

،،

سه‌ره‌تا پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ بارزانی خێڵ نییه‌ وه‌ك خێڵه‌كانی دیكه (به‌ر له‌ ١٩٠٠ ره‌نگه‌ ناوی بارزانی وه‌ك خێڵ له‌ هیچ كتێبێكدا نه‌دۆزییه‌وه‌)، به‌ڵكو فیدراسیۆنێكه‌ له‌ نێوان كۆمه‌ڵێك خێڵ كه‌ سه‌ره‌تا له‌ چوار خێڵ پێكهاتبوو دواتر (ده‌توانین بڵێین له‌ماوه‌ی ٦٠ ساڵدا له‌ دوای دروستبوونی ئه‌و فیدراسیۆنه‌وه‌‌) به‌ره‌ به‌ره‌ گه‌وره‌ بوو له‌ چوار خێڵه‌وه‌ بووه‌ هه‌شت خێڵ.

دیسان ده‌مه‌وێ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌مه‌وه‌ ئه‌گه‌ر فیۆدالیزم به‌ مانای بوونی زه‌وی و سه‌پان بیت، له‌ ناو بارزانییه‌كاندا بوونی نه‌بووه‌ به‌ گشتی و تایبه‌تیتریش ئه‌و وه‌سفه‌ به‌سه‌ر شێخه‌كانی بارزاندا ناچه‌سپێت، چونكه‌ شێخه‌كان هه‌رگیز خاوه‌ن زه‌وی و زار نه‌بوونه‌ نه‌ له‌ كۆن و نه‌ له‌ ئێستادا.


سه‌باره‌ت به‌ نیو دێری دووه‌م كه‌ ده‌ڵێت: بارزانییەکان لە داخراوترین پێکهاتەی کۆمەڵی کوردەوارین. دیسان پێموانیه‌ راست بیت. ده‌كرێ بڵێی بارزانیه‌كان داخراون، به‌ڵام بۆ داخراوترین؟ جیاوازی بارزانیه‌كان له‌گه‌ڵ برادوستی، سورچی و زێبارییه‌كان چییه‌ له‌ داخراوه‌ییدا؟ جگه‌ له‌وه‌ كۆمه‌ڵێك تایبه‌تمه‌ندی هه‌یه‌ كه‌ واده‌كات بارزانیه‌كان به‌و داخراوه‌ییه‌ نه‌بن كه‌ نووسه‌ر باسی ده‌كات. سه‌ره‌تا بارزانیه‌كان چیانشینن، خه‌ڵكی چیانشین كراوه‌ترن له‌ خه‌ڵكی ده‌شتنشین. پاشانیش بارزانیه‌كان وه‌ك خێڵه‌كانی دیكه‌ نین كه‌ دونیای ده‌ره‌وه‌ی خۆیانیان نه‌دیتبێت. بارزانیه‌كان له‌ ١٩٣٢ دوای تێكشكانیان به‌رامبه‌ر سوپای عێراق و فرۆكه‌كانی ئینگلیز، ناچار ده‌بن كۆچ بكه‌ن بۆ كوردستانی باكور و له‌ ده‌وروبه‌ری شاری وان نیشته‌جێ ده‌بن. له‌ ١٩٤٥ له‌ ئاكامی تێكشكانی شۆڕشی دووه‌می بارزان ناچار ده‌بن كۆچ بكه‌ن بۆ كوردستانی رۆژهه‌ڵات و له‌ ناوچه‌ی موكریان بگیرسێنه‌وه‌ تا له‌ناوچوونی كۆماری مه‌هاباد. له‌ ١٩٤٧، ٥٠٠ پیاوی بارزانی له‌گه‌ڵ مه‌لا مسته‌فا ده‌چنه‌ یه‌كێتی سوڤیه‌تی جاران و تا ١٩٥٨ ناگه‌ڕێنه‌وه‌. به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی بارزانیان كه‌ له‌ ئێرانه‌وه‌ ناچارده‌بن خۆیان راده‌ستی عێراق بكه‌نه‌وه‌، له‌ ١٩٤٨ هه‌ر دوو سێ ماڵێكی بارزانی به‌سه‌ر گوندێكدا په‌رت ده‌كرێن، له‌ ده‌شتی كۆیه‌وه‌ تاكو شێخان، ئه‌و دۆخه‌ تا ١٩٥٣ به‌رده‌وام ده‌بێت. له‌ گه‌ڵ شۆڕشی ئه‌یلۆل بارزانیه‌كان (پیاوه‌كان) له‌ هه‌موو ناوچه‌كانی شۆڕش پێشمه‌رگه‌ ده‌بن و به‌ كوردستاندا ده‌گه‌ڕێن. له‌ ١٩٧٥ به‌شێكی زۆری بارزانیه‌كان له‌دوای نسكۆ ئاواره‌ی ئێران ده‌بن و بۆ ناوه‌ڕاست و باشور و باكوری ئێران ده‌گوێزرێنه‌وه‌ و تا دوای راپه‌ڕین له‌ شاره‌ جیاوازه‌كانی ئێران ده‌مێننه‌وه‌. له‌ ١٩٧٦ به‌شێك له‌ گونده‌كانی بارزانیان راده‌گوێزرێن بۆ باشوری عێراق و به‌شه‌كه‌ی دیكه‌یان ١٩٧٨ و ١٩٧٩ راده‌گوێزرێن بۆ ئوردوگا زۆره‌ملێكان له‌ دیانا، هه‌ریر، به‌حركه‌ و سێبیران. گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی هێنده‌ جێگۆڕكێ بكات و هێنده‌ تێكه‌ڵاو بێت، چه‌نده‌ ده‌توانێت به‌ داخراوی بمێنێته‌وه‌؟



له‌ شوێنێكی دیكه‌ی وتاره‌كه‌ی، نووسه‌ری به‌ڕێز ده‌ڵێت: لە ناو بارزانییەکاندا، ژن بونەوەرێکی نادیارە. راستیه‌كه‌ی من له‌وه‌شدا ناكوكم له‌گه‌ڵ نووسه‌ر، ره‌نگه‌ هۆی ئه‌و حوكمه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ كاك عه‌بدولره‌زاق له‌گه‌ڵ بارزانیان تێكه‌ڵاوی نه‌بووه‌، بۆیه‌ وا هه‌ست ده‌كات ژنه‌كان نادیارن. ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی نووسه‌ر ئه‌وه‌ بێت كه‌ ژنه‌كان له‌ كاری سیاسیدا ئاماده‌ییان نییه‌، به‌و شێوه‌یه‌ نییه‌. له‌ ساڵی ١٩٤٨ له‌ پێنج گوندی بارزانییه‌كان، موختاری گوند ژن بووه‌ نه‌ك پیاو. ره‌نگه‌ له‌ هه‌موو كوردستان حاڵه‌تی دیكه‌ی له‌و شێوه‌یه‌مان نه‌بێت. له‌ دوای راپه‌ڕینیش له‌ یه‌كه‌م خولی په‌رله‌مانی كوردستان كه‌ ژماره‌ی ژن زۆر كه‌م بوو، حه‌لیمه‌ بارزانی ئه‌ندامی په‌رله‌مان بوو، له‌ خوله‌كانی دواتری په‌رله‌مانیشدا ژنه‌ بارزانی ئه‌گه‌ر زیاتر له‌ پیاوه‌كان ئه‌ندام په‌رله‌مان نه‌بووبن ره‌نگه‌ كه‌متر نه‌بن. له‌م خوله‌ی په‌رله‌ماندا هه‌دار بارزانی له‌ به‌غدا و سه‌وسه‌ن و خه‌دیجه‌ له‌ هه‌ولێر ئه‌ندامی په‌رله‌مانن.


سه‌باره‌ت به‌ نادیاری له‌ رووی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌ به‌و شێوه‌یه‌ نییه‌، ژنه‌ بارزانی ناچاربوونه‌ دیار بن، چونكه‌ زۆربه‌ی كات پیاوه‌كانیان له‌ پێشمه‌رگایه‌تی بوونه‌، ئه‌وان ناچاربوونه‌ كاروباری ماڵ و زۆرجار ئیشی ده‌ره‌وه‌ش بكه‌ن بۆ به‌خێوكردنی منداڵه‌كانیان. هه‌ر كه‌سێك بارودۆخی ژنانی بارزانی دیتبێت له‌ ئوردوگای قوشته‌په،‌ ده‌زانێت كه‌ له‌ سه‌ره‌تای هه‌شتاكان كاتێك پیاوه‌كانیان گیران، ئه‌وه‌ ژنه‌كان بوون كرێكارییان ده‌كرد به‌پێچه‌وانه‌ی هه‌موو ژنانی كوردستان به‌رامبه‌ر كرێی رۆژانه‌ هه‌موو كارێكیان ده‌كرد. بۆیه‌ كوڕ و منداڵی ئه‌و ژنانه‌ له‌ ئێستادا وه‌ك قه‌دیس ته‌ماشای دایكه‌كانیان ده‌كه‌ن. هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ی رۆژێك به‌ پێشمه‌رگایه‌تی رێی كه‌وتبێته‌ ناوچه‌ی بارزان ده‌زانێت كه‌ ژنه‌كان به‌بێ ئه‌وه‌ی پیاو له‌ ماڵ بێت به‌خێرهاتنی پێشمه‌رگه‌كانیان ده‌كرد و خواردنیان بۆ ئاماده‌ده‌كردن.

،،

له‌ هه‌مووشی گرنگتر سه‌باره‌ت به‌ ژن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌نجامی ئه‌و چاكسازییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیست له‌ سه‌ر ده‌ستی شێخ عه‌بدوڵسه‌لام و شێخ ئه‌حمه‌د ئه‌نجامدران، ژن زۆرترین سوودمه‌ند بووه‌. له‌ ناو بارزانیه‌كان ژن به‌رامبه‌ر خوێن نه‌دراوه‌، ژن به‌ ژنێ قه‌ده‌غه‌ بووه‌، شیربایی نه‌بوو، گه‌وره‌ به‌ گچكه‌ نه‌بوو. هه‌روه‌ها كچی بارزانی ئه‌گه‌ر كوڕێكی خۆشویستبێت و باوك یان برا رێگر بووبیت، له‌گه‌ڵ كوڕه‌ رۆیشتووه‌ و خێزانی كچه‌ش به‌پێی یاساكانی بارزان نه‌یانتوانیوه‌ سزای بده‌ن.


له‌ كۆتاییدا ده‌مه‌وێ قسه‌ له‌سه‌ر یه‌ك دێری دیكه‌ بكه‌م كه‌ پێموایه‌ نووسه‌ر نه‌ده‌بوو هێنده‌ توند حوكم له‌سه‌ر پێكهاته‌یه‌كی وه‌ك بارزانییه‌كان بدات كاتێك ده‌ڵێت: گەر پیاوەکان فریای هەڵاتن و خۆشاردنەوە کەوتبن، ژنەکانیان بە حوکمی مناڵەکانی کۆڵیان بەرەو ڕوی مەرگ چون. پێش ئه‌م دێره‌ نووسه‌ر باس له‌ نه‌هامه‌تی و قوربانی ژنه‌ بارزانیه‌كان ده‌كات كه‌ له‌ راستیدا به‌و شێوه‌یه‌یه‌ و ئه‌و ژنانه‌ زۆر قوربانیان داوه‌. به‌ڵام له‌ راستیدا من نازانم ئه‌وه‌ چ كاتێكه‌ كه‌ پیاوه‌‌كانی بارزانی هه‌ڵاتبن یان خۆیان شاردبێته‌وه‌ و ژن و منداڵه‌كانی خۆیانیان جێهێشتبێت. هێنده‌ی من له‌ مێژوو بزانم كاتێك شۆڕشی ١٩٣٢ شكا ئه‌وه‌ ته‌نیا پیاوه‌كان نه‌بوون كۆچیان كرد بۆ باكوور، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ خێزانه‌كانیان رۆیشتن. كاتێك له‌ ١٩٤٥ ئاواره‌ی رۆژهه‌ڵات بوون دیسان به‌ خاووخێزانه‌وه‌ ئاواره‌بوون. له‌ دوای نسكۆی ١٩٧٥ هه‌ر به‌ خێزانه‌وه‌ رۆیشتن. ره‌نگه‌ تاكه‌ حاڵه‌تێك كه‌ پیاوه‌كان به‌ ته‌نیا رۆیشتبن، چوونیان بێت بۆ یه‌كێتی سۆڤیه‌تی جاران، به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانین كه‌ ئه‌وكاتیش مه‌لا مسته‌فا ویستی ته‌نیا سه‌ڵته‌كان له‌گه‌ڵ خۆی ببات و ئه‌وانه‌ی كه‌ ژن و منداڵیان هه‌بوو له‌و سه‌فه‌ره‌دا ژماره‌یه‌كی زۆر كه‌م بوون.