كه‌ى چاكسازی ڕه‌گوڕیشه‌یی و مانادار له‌هه‌رێمى كوردستان ڕوودات؟

كه‌ى چاكسازی ڕه‌گوڕیشه‌یی و مانادار له‌هه‌رێمى كوردستان ڕوودات؟

403 خوێندراوەتەوە
هاوڕێ حەسەن حەمە

ئه‌و پڕِۆسه‌یه‌ی حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان به‌ قورسی ده‌ستیداوه‌تێ له‌ بنه‌ڕه‌تدا چاكسازی نیه‌، سته‌مه‌ ناوی لێبنرێت چاكسازی، له‌ باشترین حاڵه‌تدا ده‌كرێت ناوى لێبنرێت ڕاستكردنه‌وه‌ى "هه‌ڵه‌ بچووكه‌كانى ڕابردوو"، خۆ گێلكردن و چاونووقاندن له‌ هه‌ڵه‌ گه‌وره‌كان، ئه‌و هه‌ڵانه‌ى كه‌ ڕاستكردنه‌وه‌یان مانا ده‌به‌خشێت به‌ چاكسازى. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌رێمى كوردستان هیچ مه‌یل و ئیراده‌یه‌كیان نیه‌ بۆ چاكسازى ڕاسته‌قینه‌ . قورسی و سه‌ختى ڕیفۆرمى گشتگیر له‌ هه‌رێمى كوردستان له‌و ڕاستیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت كه‌ ده‌بێت سه‌رله‌به‌رى سیستمه‌كه‌ هه‌ڵبوه‌شێنیته‌وه‌و جارێكى تر دروستى بكه‌یته‌وه‌، چوونكه‌ كۆى یه‌كه‌كانى نێو سیستمه‌كه‌ به‌قوڵی توشی هه‌وكردن بوون. به‌م هۆیه‌وه‌، ڕیفۆرم ده‌بێت پڕۆسه‌یه‌كى گشتگیر و ڕه‌گوڕیشه‌یی بێت تا ماناداربێت.


ڕوونه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌رێمى كوردستان هیچ ئیراده‌و مه‌یلێكیان له‌م جۆره‌ چاكسازییه‌ نیه‌ چوونكه‌ مانه‌وه‌ى خۆیان و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ سیاسی و ئابوورییه‌ قه‌به‌كانیان ده‌خاته‌ مه‌ترسیه‌وه‌.


پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا له‌م بارودۆخه‌دا تروسكاییه‌ك هه‌یه‌ بۆ ڕیفۆرمى ڕاسته‌قینه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستان؟


سێ داینامیكى سه‌ره‌كی ده‌كرێت ڕێگه‌خۆشكه‌ربن بۆ ڕیفۆرمى ڕه‌گوو ڕیشه‌یی له‌ كوردستان.

یه‌كه‌م، فشارى ده‌ره‌كی، كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى فشار له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌رێمى كوردستان بكات ڕیفۆرمى ڕاسته‌قینه‌ ئه‌نجامبده‌ن له‌برى ڕیفۆرمى ڕووكه‌شیانه‌. به‌ڵام، كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ به‌هۆى بوونی ناسه‌قامگیری به‌رده‌وام له‌ ناوچه‌كه‌ و كێشه‌ى تیرۆر، ئه‌وله‌ویاتى ژماره‌یه‌كى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌ ئێستادا ڕیفۆرم و حوكمڕانى ته‌ندروست نیه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستان، به‌ڵكو له‌ناوبردن و ڕیشه‌كێشكردنی تیرۆره‌. تا كێشه‌ى تیرۆرو نا سه‌قامگیرى له‌ناوچه‌كه‌دا بوونى هه‌بێت، مه‌حاڵه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى فشاری جدى دروست بكات له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌رێم به‌ ئاڕاسته‌ى ئه‌نجامدانی ڕیفۆرمى ڕاسته‌قینه‌.


دووه‌م، فشارى به‌غدا، عێراق وه‌ك ده‌وڵه‌ت ده‌توانێت ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌رێم بخاته‌ سه‌ر چۆك و ملیان پێبدا بۆ چاكسازى له‌سه‌رجه‌م سێكته‌ره‌كاندا، به‌ڵام كێشه‌ی ئێستاى به‌غدا ئه‌وه‌یه‌ ناتوانێت ئه‌دائی وه‌زیفه‌ى ده‌وڵه‌تبوونی خۆى بكات، له‌ به‌ختى ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌رێم به‌غدا خۆى ئێستا گیرۆده‌ى ده‌یان كێشه‌ى قوڵتره‌ له‌ كێشه‌كانى هه‌رێم، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌، پێناچێت به‌م نزیكانه‌ بپه‌رژێته ‌سه‌ر هه‌رێمى كوردستان. له‌گه‌ڵ ئه‌م كێشه‌یه‌دا، فشار له‌لایه‌ن به‌غداوه‌ ئه‌گه‌رى سه‌ركه‌وتنى كه‌مه‌ به‌هۆى ئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌رێم وه‌ك كاری هه‌میشه‌یان ئۆتۆماتیكى فشارو ده‌ستێوه‌ردانه‌كانى به‌غدا بۆ سه‌ر هه‌رێم وه‌ك هه‌وڵدانى به‌غدا بۆ بچووكردنه‌وه‌ یان له‌ناوبردنى قه‌واره‌ى هه‌رێم له‌پێش چاوى ڕایگشتى لێكده‌ده‌نه‌وه‌. ده‌رئه‌نجام، فشارى به‌غدا له‌سه‌ر هه‌رێم به‌ ئاراسته‌ى ڕیفۆرم قورسه‌ سه‌ركه‌وتوو بێت.


سێهه‌م، فشارى ناوخۆیی، فشارى ناوخۆیی به‌دوو ڕێگا ده‌بێت، ڕێگای یه‌كه‌م خه‌باتى مه‌ده‌نیه‌، كه‌ له‌ڕێگه‌ى ئۆپۆزسیۆن و فشارى شه‌قامه‌وه‌ ده‌بێت بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌رێم تا چاكسازی مانادار ئه‌نجامبده‌ن، به‌ڵام له‌ ئێستادا دۆخى ئۆپۆزسیۆن له‌ هه‌رێمى كوردستان له‌ دۆخێكى خراپدایه‌، ئۆپۆزسیۆنێكى به‌هێز یان به‌ره‌یه‌كى ئۆپۆزسیۆنى یه‌كگرتوو نیه‌ له‌به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتدا به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ بتوانێت له‌ په‌رله‌ماندا فشارى گه‌وره‌ له‌سه‌ر سێ حزبه‌كه‌ى نێو حكومه‌ت دروست بكات یان بتوانێت له‌ ڕێگه‌ى شه‌قامه‌وه‌ فشار دروستبكات.

،،

له‌مه‌ش خراپتر، واقعى لاوازى دیموكراسی له‌ هه‌رێمى كوردستان به‌شێوه‌یه‌كه‌ كه‌متر ده‌توانرێت له‌ڕێگه‌ى فشاری مه‌ده‌نیه‌وه‌، بۆ نموونه‌ خه‌باتى په‌رله‌مانى یان فشارى شه‌قامه‌وه‌ بتوانرێت گۆڕانكارى گه‌وره‌ بكرێت. حزب چه‌ك و چه‌كدارى هه‌یه‌و ده‌توانێت هه‌موو خه‌بات و جوڵانه‌وه‌یه‌كى مه‌ده‌نیانه‌ به‌زه‌برى هێز سه‌ركوت بكات.


ڕێگاى دووه‌م له‌ فشارى ناوخۆیی بریتیه ‌له‌ شۆڕشى چه‌كدارى جه‌ماوه‌ر له‌ هه‌رێمى كوردستان، ته‌نها شۆڕشى چه‌كدارى ده‌توانێت گۆڕانكارى ڕه‌گوڕیشه‌یی له‌ هه‌رێمى كوردستان بهێنێته‌ئاراوه‌، به‌ڵام ئه‌م سیناریۆیه‌ش تاڕاده‌یه‌ك لاوازه‌و كۆمه‌ڵێك كێشه‌ى مه‌ترسیداریشى هه‌یه‌، لاوازه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ى توڕه‌یی جه‌ماوه‌ر له‌ هه‌رێمى كوردستان هێشتا نه‌گه‌شتۆته‌ ئاستى ته‌قینه‌وه‌و شۆڕش، خه‌ڵك به‌گشتى له‌گه‌ڵ مانه‌وه‌ى ئه‌و دۆخه‌ن به‌ هه‌ندێك ده‌سكارییه‌وه‌، به‌م هۆیه‌وه‌ قورسه‌ پێشبینى شۆڕشى جه‌ماوه‌رى بكه‌ین له‌ هه‌رێمى كوردستان. له‌لایه‌كى تره‌وه‌، خه‌ڵكی هه‌رێمى كوردستان تا ئێستا به‌دیلی ڕاسته‌قینه‌ حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانیان نه‌دیوه‌ته‌وه‌.


ئه‌م سیناریۆیه‌ مه‌ترسیداره‌، له‌لایه‌كه‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌هۆى شۆڕشى چه‌كدارییه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ كوردستان بۆ ده‌یان ساڵ ڕووبه‌ڕووى نا سه‌قامگیرى و جه‌نگى ناوخۆیی ببێته‌وه‌. به‌م هۆیه‌شه‌وه‌، ده‌رئه‌نجام شۆڕشی جه‌ماوه‌ى نه‌ك هه‌ر ناتوانێت مه‌به‌سته‌كه‌ى به‌دی بهێنێت، به‌ڵكو ئه‌و سه‌قامگیرى و ئارامیه‌ش له‌بار ده‌بات كه‌ خه‌ڵكى كوردستان قوربانى زۆریان بۆ داوه‌. له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌، ده‌رفه‌ت بۆ وڵاتانى دراوسێ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ بێنه‌نێو هه‌رێمى كوردستان بۆ هه‌میشه‌ ئه‌و قه‌واره‌یه‌ له‌نێو به‌رن كه‌ هه‌رگیز به‌بوونى ئاسووده‌ نه‌بوون.