جەواهیری، شاعیرێك لە دیوانی پاشایەتی و یاخی لەهەموو دەسەڵاتدارانی عێراق

جەواهیری، شاعیرێك لە دیوانی پاشایەتی و یاخی لەهەموو دەسەڵاتدارانی عێراق

458 خوێندراوەتەوە

بۆ هۆنراوە دروستكراوم" محەمەد مەهدی جەواهیری بەم دێڕە وەڵامی پرسیاری ژیانی منداڵی و سەرەتای دەستكردنی بە هۆنراوە نووسین دایەوە، ئەو كە لە نەجەف گەورە بووە، هەروەها كۆمەڵێك هۆكاری دیكە وایكردووە كە ببێتە سیمبولی هۆنراوەی سەردەمی نوێ، لەوەش زیاتر نازناوی " شاعیری گەورەی عەرەب"ی پێدراوە.
ئەو بە درێژایی ژیانی، لەسەردەمی پاشایەتی‌و پاشان كۆماری دژی دەسەڵاتداران بووەو هەمیشە یاخی بووە لێیان، سەرەتا بە هۆنراوەكانی وەسفی كردون و پاشان هێرشی كردۆتە سەریان، هەر ئەمەش وایكردووە چەند جارێك ڕەگەزنامەی عیراقی لێوەربگیرێتەوە، ئەم شاعیرە گەورەیە لە ڕۆژی 27ی تەمووزی ساڵی 1997 لە شاری دیمەشقی سوریا كۆچی دوایی كرد.

ژیانی منداڵی جیاواز بووە:

محەمەد عەبدولحوسێن مەهدی جەواهیری لە 26ی تەموزی ساڵی 1899 لە خێزانێكی ناسراو و ئاینپەروەر و ئەدەبدۆستی شاری نەجەف لەدایك بووە، كە سەر بە عەشیرەتی جەواهیرین.
باوكی زانایەكی ئاینی شیعە بووە، پێشبینی كردووە كە كوڕەكەی دەبێتە كەسایەتیەكی كاریگەر و زانا، چونكە خاوەن توانایەكی زۆری لەبەركردن و زیرەكی بووە، لە تەمەنی دە ساڵیدا مێزەری زاناكان و پۆشاكی ئەوانی لەبەركردووەو حەزی كردووە كە گەورە بوو وەك ئەوانی لێبێت، باوكی ناردویەتی بۆ خوێندنگای گەورەكان بۆ ئەوەی فێری زانستەكانی زمانی عەرەبی بێت وەك" النحو، الصرف، البلاغە، الفقە".

،،
نازناوی جەواهیری دەگەڕێتەوە بۆ یەكێك لە باپیرە گەورەكانی، كە بە شێخ محەمەد حەسەن صاحب جەواهیر ناوی هێنراوە، كە كتێبێكی بە ناونیشانی "جواهر الكلام فی شرح شرائع الاسلام" نوسیوە، لێرەوە نازناوی جەواهیری پێدراوە.


جواهیری لەسەر خۆی دەڵێت:"من كاتێك تەمەنم دە ساڵان بوو، لەگەڵ منداڵەكان نەدەچووم بۆ یاریكردن، تا هەموو ئەو كارانەم ئەنجامدەدا، كە پێویست بوو ئەنجامی بدەم، وەك لەبەركردنی هۆنراوەیەكی موتەنەبی، یان پارچەیەك لە كتێبی الامالی هی ئەبو عەلی قالی، یان لەبەركردنی بابەتێك لە وانەی ڕەوانبێژی".
جەواهیری دوو جار هاوسەرگیری كردووە، هاوسەری یەكەمیانی ئامۆزای خۆی بووە وناوی مناهیل بووە، سێ منداڵی لەم هاوسەرەی بووە بە ناوەكانی ئەمیرە، فورات، سەرەتا خۆشەویستی نێوانیان نهێنی بووە و دواتر ئاشكرایان كردووە، كاتێك لە ساڵی 1939 بە نەخۆشیەكی كتوپڕ كۆچی دوایی دەكات قەسیدەیەكی غەمگینی بۆ دەنووسێت.
دوای كۆچی دوایی مناهیل، جەواهیری هاوسەرگیری لەگەڵ خوشكی هاوسەرە كۆنەكەی دەكات، واتە ئامۆزایەكی دیكەی، لە ئەویش چوار منداڵی هەبووە بە ناوەكانی نەجاح و كفاح و خیال و ڤلال.

فەرمانبەری دیوانی پاشایەتی:
جەواهیری دوای هاتنە سەر حوكمی مەلیك فەیسەڵی یەكەم، بۆ ماوەیەكی كەم لە دیوانی پاشەیەتی فەرمانبەر بوو، بەڵام دواتر وازی هێناوە، دەوترێت بەهۆی نوسینی قەسیدەی" جربینی" بووە، كە ڕەخنەی لە كۆمەڵگە و هەندێك عاداتی ئەو كاتە گرتووە.
جەواهیری لە چاوپێكەوتنێكیدا لەگەڵ كەناڵی "MBC" لە ساڵی 1994دا دەڵێت:" یەكێك لە هۆكارەكانی خراپی مامەڵەم لە ژیانمدا بەهۆی ئەوەوە بووە كە ویستومە وەك ڕۆژنامەنوسێك بم، جیهان لەبەردەمم كراوە بێت"، وەك ئاماژەیەك بۆ وازهێنانی لە دیوانی پاشایەتی.
دەشڵێت:" كاتێك لای مەلیك فەیسەڵی یەكەم دامەزرام، مەلیك بە یەك وشە پێی وتم، كوڕم ئەی محەمەد ئێرە پردێكە بۆ ئەوەی لێی بپەڕیتەوە".
لە بەشێكی دیكەی قسەكانیدا دەڵێت:" تەمەنم هەڵكشا و ژیان ئاڵوگۆڕی زۆری كرد و لە ژیانمدا زۆر ئەزمونم وەرگرت، هەموو ئەم شتانە وای لێكردم كە زیاتر تێبگەم هەستیان پێبكەم، واتە لە ڕاستی و دروستی مەوقیفەكان تێبگەم".

كاتێك جەواهیری دەچێتە دیوانی پاشایەتی، كێشەی زۆر بۆ مەلیك فەیسەڵ دروست دەكات، چونكە كۆمەڵێك هۆنراوە و قەسیدەی دەنوسی كە زانایانی ئاینی ڕەخنەیان لە ناوەڕۆكەكەی هەبوو، لەوەش زیاتر جەواهیری لە شوێنە هەستیارەكان بڵاوی دەكردەوەو زۆرجاریش لەسەر دیوارەكان نمایشی دەكردن.
جەواهیری لە یاداشتەكانیدا دەڵێت:" ناڕەزایەتیەكان وردە وردە دەگەیشتە مەلیك فەیسەڵ، ئەو ڕەخنانەی كە زانایانی ئاینی دەیانگرت، دەیانوت، ئەو كەسە لە شوێنێك كار دەكات كە تۆ پاراستووتە".
دەشڵێت:" ڕۆژێكیان مەلیك پێی وتم: لەم ڕۆژانەدا چ قەسیدەیەكت بڵاو كردۆتەوە، ئایا پێش بڵاوكردنەوەی بیرت لە ئیحراجكردنی من نەكردەوە؟"، لە وەڵامدا پێم وت:" ببورە گەورەم..ئایاپێویست دەكات من ئیحراجت بكەم؟"، لە وەڵامدا وتی:" ئایا ئەزانیت سەدان بروسكەو نامەم بۆ هاتووە، هەموویان لە تۆ ناڕازین؟".
جەواهیری وازی لە قەسیدە نوسین نەهێنا، لەوەش زیاتر هۆنراوەیەكی ڕۆمانسی دەنوسێت، كە دەبێتە ئیحراجیەكی زۆر بۆ مەلیك فەیسەڵ، دوای ئەو قەسیدەیە لە ساڵی 1930دا دیوانی پاشایەتی بەجێدەهێڵێت، پاشان گۆڤاری" فورات" دەردەكات، بەڵام حكومەت خاوەنی ئیمتیازی لێوەردەگرێتەوە و ڕێگری لە بڵاو كردنەوەی دەكات، هەرچەندە جەواهیری هەوڵدەدات جارێكی دیكە ئەو گۆڤارە بڵاو بكاتەوە، بەڵام سودی نابێت.

ئەو بەبێ ئیش دەمێنێتەوە تا ئەو كاتەی لە كۆتایی ساڵی 1931دا وەك مامۆستا لە قوتابخانەی " مأمونیە" دادەمەزرێت، دواتر دەگوازرێتەوە بۆ دیوانی وەزیران، دواتر دەگوازرێتەوە بۆ ناوەندی بەسرە و دواریش بۆ یەكێك لە خوێندنگەكانی حیللە.

موتەنەبی سەردەم:
جەواهیری لە تەمەنێكی زۆر كەمەوە هۆنراوەی نوسیوە، هەروەها لە منداڵیەوە حەزی بۆ ئەدەب هەبووە، كتێبەكانی " البیان، التبین" و پێشكی كتێبەكەی ئیبن خەلدون و دیوانی شاعیرەكانی دەخوێندەوە، یەكەمین كۆمەڵە هۆنراوەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (1924) كە لە ژێر ناونیشانی "هەستی هۆنراوە لە خۆشەویستی و نیشتیمان و وەسف"دا بڵاوی كردۆتەوە.
دەربارەی ڕێبازی نوسینی هۆنراوەكانی جەواهیری دەڵێت:"ناتوانم بڵێم قەسیدەكەم تەواو كردووە، هەروەها ناتوانم وشەكانم وا پێوانە بكەم كە لەگەڵ ئەوانی دیكەدا گونجاون، هەروەك چۆن ناتوانم ئەوە فكرەی كە پێویست بوو تیایدا بێت بڵێم جێگام كردۆتەوە، بەڵام دەتوانم بڵێم هۆنراوەكانم هاوشێوەی گۆرانیە، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ڕێكخستنی هۆنراوەكانم كە پەیوەستە بە تەمەنی منداڵیمەوە".
لە جوانترین قەسیدەی جەواهیری، كە بۆنیشتیمانی نوسیوە و باس لە غەریبی دەكات قەسیدەی " دجلە الخیر)ە.
دەربارەی نازناوی" شاعیری گەورەی عەرەب" فالح حەجیە شاعیری عێراقی دەڵێت:" ئەو نازناوە شیاوی ئەو شاعیرەیە، چونكە لە هەر شوێنێك بووبێت عەرەبی لەخۆی ڕازی كردووە، هەرچەندە لەو كاتەدا شاعیرێكی زۆری گەورەمان هەبووە".
كیلانی شاعیر لە كتێبی( كورتەیەك لە شیعری عەرەبی) دەڵێت:" جەواهیری موتەنەبی سەردەمی نوێیە، چونكە لە ئسلوب و هێزی قەسیدەكانی و بەپێزی شیعرەكانی هاوشێوەی موتەنەبیە، دەڵێن دوای موتەنەبی شاعیرێكی دیكەی وەك جەواهیری نەهاتووە".
دەربارەی ئەوەی بۆچی لە هۆنراوەكانیدا زۆر وشەی" خوێن" بەكاردەهێنێت، جواهیری لە چاوپێكەوتنێكیدا لەگەڵ كەناڵی ئێم بی سی لە ساڵی 1994دا دەڵێت:"من خوێنم خۆش ناوێت، بەڵام لە هۆنراوەكانمدا زۆر دووبارە بۆتەوە، ڕەنگە هۆكارەكەی بۆ كوشتنی جەعفەری برام بگەڕێتەوە،چونكە ئەگەر سەیری قەسیدەكانم بكەیت پێش كوشتنی و دوای كوشتنی جیاوازی زۆر بەدی دەكەیت، خوێنی شەهید شتێكی سوك نیە".
دەشڵێت:"بەداخەوە لە ڕاستیدا خوێن بێ بایەخ بووە، لە عێراق خوێنێكی زۆری لەم جۆرە هەیە، ئەم خوێنە دەڕوات و بەبێ هیچ ئەنجامێكی باش، بەڵام خوێنی گرانبەها ئەوا شتێكی دیكەیە، ئەو خوێنەیە كە بۆ تۆڵەیە و بەرهەمدارە، بەڵام لە عیراقدا وانیە".

جەواهیری و گەشەی شۆڕش:
جەواهیری گەڕایەوە بۆ جیهانی ڕۆژنامەگەری و ڕۆژنامەی " انقلاب"ی لە ساڵی 1936دا دەردەكرد، هۆكاری ناوەكەشی دەگەڕێتەوە بۆ كودەتاكە سەربازییەكەی بەكر سدقی كە جێگری سەرۆكی ئەركانی سوپا بوو، بەڵام كاتێك جەواهیری هۆنراوەیەكی نوسی و باسی لەوە كرد كە لە پەیام و ئامانجی كودەتا لایانداوە، هەروەها ڕەخنەی لەدەسەڵاتدارانی ئەو كات گرت، بەهۆیەوە ماوەی سێ ساڵ زیندانی كرا و ڕۆژنامەكەشی مانگێك ڕاگیرا.
دوای ڕوخانی حكومەتی كودەتاچیەكان، جەواهیری ناوی ڕۆژنامەكەی گۆڕی بۆ " الرأی العام"،بەڵام لەمەشدا بەخت یاوەری نەبوو، بەهۆی نوسینەكانیەوە چەندین جار ڕاگیراوە،.
كاتێك شۆڕشی 1941 بەسەرۆكایەتی ڕەشید عالی گەیلانی بەرپاكرا، جەواهیری پشتگیری لە شۆڕشەكە كرد، بەڵام كاتێك لە مانگی ئایاری هەمان ساڵدا شكستی هێنا، جەواهیری عیراقی بەجێهێشت و چووە ئێران، بۆ دەستپێكردنەوەی ڕۆژنامەی " الرأی العام" هەر لەو ساڵەدا گەڕایەوە بۆ عێراق.
لە ساڵی 1947دا وەك ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران (پەرلەمان)هەڵبژێردرا، بەڵام وەك ناڕەزایەتیەك لە دژی ڕێكەوتننامەی "پۆرتسماوس" كە عیراق لەگەڵ بەریتانیە واژۆی كرد، لەكۆتایی مانگی یەنایەری 1948دا دەستی لەكاركێشایەوە، هەروەها لەو كاتەدا زۆر بەتوندی ئەو ناڕەزایەتیانە سەركوتكران كە دژی ڕێكەوتنامەكە ئەنجامدەدرا.

،،

دوای دەستلەكاركێشانەوەی، برا بچوكەكەی لەخۆپیشاندانەكاندا بە گوللە پێكرا و پاشان بەهۆی سەختی برینەكەیەوە گیانی لەدەستدا.


لە ساڵی 1958دا پشتگیری لە كودەتاكەی عەبدولكەریم قاسم كرد، كە دژ بە سیستەمی پاشایەتی ئەنجامی دا، دوای ئەوەش بوو بە پیاوێكی نزیك لە سەركردەی كودەتاكە، دەربارەی پشتگیریكردنی لە كودەتاكە جەواهیری دەڵێت:" پشتگیری كردنم بۆ عەبدولكەریم قاسم دەگەڕێتەوە بۆ حوكمە خوێناوییەكانی پێشوو لەگەڵ میزاجی خۆم، تا ڕادەیەك وەك تۆڵەكردنەوە بوو، من پشتیوانم لە شۆڕشەكە دەكرد، تەنانەت ئەگەر كودەتای سەربازیش بووایە، كە پێویستی نەدەكرد پشتگیری بكەم".
دەربارەی پەیوەندیشی لەگەڵ عەبدولكەریم قاسم، جەواهیری دەڵێت:" من پەیوەندییەكی زۆر توندوتۆڵم لەگەڵ عەبدولكەریم قاسمدا هەبوو، بەڵام دواتر ناكۆكی و جیاوازیمان گەیشتە پلەیەك كە لەیەك دووركەوتینەوە".
هۆكاری ناكۆكیەكانی لەگەڵ عەبدولكەریم قاسم دەگەڕێتەوە بۆ" ناكۆكی و ململانێكانی قاسم و عەبدولسەلام عارف، كە بە ئاشكرا هەستی پێدەكرا، تا كار گەیشتە كوشتنی كەسانی خەڵكی، عەبدولكەریم قاسم ئەمەی دەبینی، من نەمدەتوانی بێدەنگ ببم، من ڕەخنەم لەو كارە دەگرت و لە ڕۆژنامەكەم بڵاوم دەكردەوە".
دەشڵێت:" من لە یەك كاتدا نەقیبی سەندیكای ڕۆژنامەنوسان و ئەدیبان بووم، یەكەمجار بوو ئەو سەندیكایە لە عێراق دروست بكرێت، بە كورتیەكەی من دوو موسیبەتم كۆكردبوەوە، ڕۆژنامەگەری و ئەدەب، من لە نێوان دوو ئاگردا بووم، ئاگری ڕۆژنامەنوسان و ئەدیبان، كێشەكەشیان لەلایەكی دی و یەك سەركردەشیان عەبدولكەریم قاسم لەلایەكی دیكەوە".
جەواهیری بە بیانووی بەشدرای لە ڕێزلێنانی بشارە خوری، عێراق جێدەهێڵێت و دەچێتە لوبنان، چوونە دەرەوەكەی زۆر سەرسورهێنەر بوو، چونكە عەبدولكەریم قاسم ڕازی نەدەبوو عێراق جێبهێڵێت، چونكە ئەو پێی وابوو كە" ئەو كەسەی شۆڕشی پێگەیاند نابێت لە توڕەیدا عێراق جێبهێڵێت".
جەواهیری دەڵێت:"هەروەها نەشیدەویست من لە عێراق بمێننمەوە، تەنگەتاوی كردبووم، بۆیە چونە دەرەوەم لە عێراق كارێكی پڕ زەحمەت بوو".


كڵاوەكەی مام جەلال چییە؟

جەواهیری هەمیشە كڵاوێكی لەسەردا بوو، هۆكاری لەسەركردنی ئەم كڵاوەی لە چاوپێكەوتنێكی تەلەفزیۆنیدا لە ساڵی 1992 لەگەڵ كەناڵی " الشارقە" باس دەكات و دەڵێت:" پزیشكەكان لە مۆسكۆ دوای چەندین پشكنین هیچیان بۆ دەرنەكەوت، تەنها ئەوە نەبێت حەساسیەتێك لە هاوینان و زستاناندا لە سەرمدا هەیە، ڕێنماییان كردم شتێك لەسەر بكەم و سەرم داپۆشم، لە كاتی هاتنە دەرەوەم لە نەخۆشخانە لە دوكانێكی بچووك شتێكم بۆ سەرم كڕی كە لە ئۆزبەكستان دروست كرابوو،ب ەدەست چنرابوو، ئەو كات شتێكی زۆر جوان بوو، لەو كاتەوە ئیتر لەسەرم دەكرد و بەبێ ئەو نەمدەتوانی بخەوم".
پاشانیش جەواهیری كڵاوێك لە مام جەلال تاڵەبانی وەردەگرێت، دەربارەی ئەو كڵاوەش دەڵێت:" ئەو كڵاوە زۆر جوان چنرابوو، لە هیچ شوێنێك دروست نەدەكرا، تەنها لە كوردستان دروست دەكرا، مام جەلال سەركردەی كورد هەموو ساڵێك بۆی دەناردم".

گۆڕی غەریبان:
لە كودەتاكەی عەبدولسەلام عارق لە 8ی مارسی 1963دا، كە بەسەر عەبدولكەریم قاسمدا ئەنجامی دا، جەواهیری دژی ئەم كودەتایە بوو، بۆیە ڕەگەزنامەی عیراقی لێوەرگیرایەوە، لەوەش زیاتر دەست بەسەر سەروەت و ماڵی خۆی و منداڵەكانیدا گیرا، بۆیە جەواهیری عێراقی بەجێهێشت.
لەسەردەمی حوكمی بەعسیەكان بەسەرۆكایەتی ئەحمەد حەسەن بەكر، عێراق لێخۆشبوونی بۆ جەواهیری دەركرد، بەمەش جەواهیری گەڕایەوە بۆ عیراق و ڕەگەزنامەی پێدرایەوە، هەروەها بە بڕی (150) دینار موچەیەكی مانگانەی خانەنشینی بۆ بڕدرایەوە.
دواتریش جەواهیری وەسفی ئەحمەد حەسەن بەكری سەرۆكی پێشووتری عیراق و پاشاكانی ئەو كاتەی دەكرد، لەوانە حسێن بن تەڵا پاشای ئوردن و مەلیك حەسەنی دووەم پاشای مەغریب و حوسنی موبارەك سەرۆكی ئەو كاتی میسر، هەروەها حافز ئەسەد سەرۆكی سوریا و خێزانەكەی.
بەڵام جەواهیری لە وەسفكردنی سەدام حسێن كەللە ڕەقی كرد و ئامادەنەبوو وەسفی بكات، هەرچەندە پاداشتێكی زۆریش دەخرایە بەردەستی، تەنها یەك جار لە ساڵی 1972دا چاوی بەسەدام كەوت، دواتریش لە ساڵی 1979دا عێراقی بەجێهێشت.
جەواهیری شاعیری گەورەی عەرەب و عێراق لە چەندین وڵاتی عەرەبی وەك مەغریب و ئوردن و میسر ژیاوە، بەڵام دواین جار لە دیمەشقی پایتەختی سوریا مایەوە تا ڕۆژی 27ی تەموزی 1997 كە لە تەمەنی 100 ساڵیدا كۆچی دوایی كرد و لە گۆڕستانی غەریبان لە ناوچەی سیدە زەینەب لە دەوروپشتی دیمەشق بە خاك سپێردرا.
جەواهیری دوای خۆی كتێبخانەیەكی گەورەی لە دیوانی شعری و چەندین كتێبی ئەدەبی بەجێهێشت، كە دیارترینیان بریتین لە "حلبە اڵادب، جنایە الروس والإنجلیز فی إیران (كراوە بە فارسی) بین العاگفە والشعور، دیوان الجواهری، دیوان الجواهری (دوو بەرگ)، برید الغربە، الجواهری فی العیون من أشعاره، برید العودە، أیها اڵارق، خلجات، ژكریاتی 3 بەش ، الجمهرە مختارات من الشعر العربی".

 

author photo

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی