ديندارى ڕووكه‌شی یان ڕواڵەتی

ديندارى ڕووكه‌شی یان ڕواڵەتی

338 خوێندراوەتەوە

عەلا ئەسوانی
وەرگێڕانی ــ كەمال عومەر حەسەن


ئه‌م وتاره‌ گفتوگۆى ديارده‌يه‌كه‌ كه‌زانايانى كۆمه‌ڵناسى (يان ڕاستر خاوه‌ن پسپۆڕيیه‌كان له‌زانستى ده‌رونناسى كۆمه‌ڵايه‌تى) ناويان ناوه‌ به‌ (شيزۆفرينياى كه‌سێتى كۆمه‌ڵگه‌يى) كه‌له‌ئێستادا بووه‌ته‌ مۆركێكى گشتى له‌كۆمه‌ڵگه‌ عه‌ره‌بى و ئيسلاميه‌كاندا، كه‌ئه‌مه‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌ى تينه‌گه‌يشتنه‌ له‌ جه‌وهه‌رو كرۆكى ئاينه‌ ئاسمانيه‌كان.


له‌ماوه‌ى چه‌ند ساڵێك كه‌ له‌ ده‌زگايه‌كى گه‌وره‌ى ده‌وڵه‌تى كارم ده‌كرد كه‌ هه‌زران كارمه‌ندى هه‌بوو، له‌ ڕۆژى يه‌كه‌م كه‌ چاره‌سه‌رم بۆ نه‌خۆشێك ده‌كرد له‌ پڕده‌رگاى نۆرينگه‌كه‌م كرايه‌وه‌، يه‌كێكك به‌ناوى دكتۆرحسەين خۆى ناساندو داواى لێكردم كه‌ كه‌ بچين نوێژى نيوه‌ڕۆ به‌ كۆمه‌ڵ ئه‌نجام بده‌ين، منيش داواى لێبوردنم كرد كه‌ ئێستا چاره‌سه‌رى ئه‌م نه‌خۆشه‌ ده‌كه‌م و دواتر نويژه‌كه‌م ده‌كه‌م، ئيتر ڕووبه‌رووى يه‌كتر بوينه‌وه‌و بۆ به‌ ده‌مه‌قاڵه‌مان كه‌نزيك بوو ببێته‌ شه‌ڕمان، چونكه‌ ئه‌وسور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى ده‌ست هه‌ڵبگرم و منيش سووربوم له‌سه‌رته‌واووكردنى كاره‌كه‌م.


پاش ماوه‌يه‌ك بۆم ده‌ركه‌وت كه‌ كه‌بيرۆكه‌كانى دكتۆر حسەين له‌ناو ته‌واوى كارمه‌ندانى ده‌زگاكه‌ به‌شێوه‌يه‌كى گشتى به‌ربڵاوه‌، كارمه‌نده‌ ئافره‌ته‌كان هه‌موويان باڵاپۆشن ، نيو كاتژمێر پێش بانگى نيوه‌ڕۆ هه‌موويان ده‌ست له‌كار هه‌ڵده‌گرن و خۆيان ئاماده‌ ده‌كه‌ن بۆ ده‌ست نوێژگرتن، داخستنى حه‌سير له‌سه‌ر ڕێگاكانى ناوده‌زگاكه‌ بۆ ئه‌نجامدانى نويژى نيوه‌ڕۆ به‌ كۆمه‌ڵ، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕاى به‌شداريكردن له‌ مه‌راسيمى حه‌ج و عه‌مره‌ كه‌ده‌زگاكه‌ ساڵانه‌ ئه‌نجامى ده‌دات.


من دژى هه‌موو ئه‌مانه‌ نه‌بووم، چه‌ند جوانه‌ كه‌مرۆڤ ديندار و له‌ خواترس بێت، به‌ڵام پاش ماوه‌يه‌كى كه‌م بۆم ده‌ركه‌وت كه‌ ئه‌مانه‌ سه‌ره‌ڕاى پابه‌ندبوونيان به‌نوێژى به‌كۆمه‌ڵ و ئه‌ركه‌ ئاينيه‌كانىتر تووشى لادان و سه‌رپێچى گه‌وره‌ بوون، سه‌ره‌تا له‌ خراپ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ خه‌ڵكى و درۆكردن، دوو ڕوويى، سته‌مكردن له‌ژێرده‌سته‌كانيان، تاكو به‌رتيلخۆرى و تاڵانى ماڵى گشتى.


ته‌نانه‌ت ئه‌ودكتۆر حسينه‌ى كه‌ كه‌زۆر جه‌ختى ده‌كرد كه‌ بچم نوێژه‌كه‌م به‌ كۆمه‌ڵ ئه‌نجام بده‌م، ده‌ركه‌وت كه‌ يارى به‌ پسوڵه‌كان كردووه‌و ده‌رمانى فرۆشتووه‌ بۆگيرفانى خۆى، ئه‌وه‌ى له‌م ده‌زگايه‌دا ڕوويداوه‌ ئێستا له‌هه‌موو دونياى ئێمه‌دا وايه‌، ديارده‌ى ئايندارى له‌ هه‌موو شوێنێك بڵاوه‌، به‌جۆێك كه‌ په‌يمانگاى جالوبى ئه‌مريكى له‌ تويژينه‌وه‌يه‌كى نوێيدا ده‌ڵێت كه‌: جيهانى عه‌ره‌بى ديندارترين گه‌لن له‌سه‌ر ڕووى زه‌وى، له‌هه‌مان كاتدا له‌ پله‌كانى پێشى پێشه‌وه‌ن له‌گه‌نده‌لى و به‌رتيل و هه‌راسانكردنى سێكسى خانمان و دزى و ساخته‌كارى.


له‌به‌رئه‌وه‌ لێره‌دا ده‌بێت بپرسين:
چۆن ده‌بێت كه‌ديندارترين بين و له‌هه‌مانكاتدا زۆرترين لادان و ئينحرافمان هه‌ بێت؟ له‌ساڵى 1664ز نوسه‌رى گه‌وره‌ى فه‌ره‌نسى(مۆلەر) شانۆيه‌كى نوسى به‌ناوى (تارتۆف) كه‌باسى پياوێكى ئاينى بوو كه‌ له‌ژێر په‌رده‌ى ئاين هه‌وڵ بۆ تێركردنى ئاره‌زووه‌ خراپه‌كانى خۆى ده‌دا، ئه‌وكات كه‌نيسه‌ى كاسۆليكى زۆر به‌توندى ڕووبه‌ڕووى ئه‌و شانۆيه‌ بوونه‌وه‌و نه‌يانهێشت بۆ ماوه‌ى 5 ساڵ ئه‌وشانۆيه‌ نمايش بكرێت، سه‌ره‌راى ئه‌و ڕێگرى لێكردنه‌ شانۆى تارتۆف بووه‌ يه‌كێك له‌ شاكاره‌ كلاسيكيه‌كانى شانۆ و وشه‌ى تارتۆف له‌ هه‌ردوو زمانى ئينگليزى و فه‌ره‌نسيدا بووه‌ هێمايه‌ك بۆ پياوى ئاينى دووڕوو..
پرسياره‌كه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌يه‌، ئايا مليۆنه‌ها له‌ئێمه‌ بوونه‌ته‌ نموونه‌ى تارتۆف؟


بڕوام وايه‌ كه‌ گرفته‌كه‌ له‌وه‌ قوڵتره‌، ئێمه‌ ديندارين ‌به‌راستى له‌بروايه‌كى ته‌واو و دروست، به‌ڵام زۆربه‌مان تووشى لادان بوينه‌ته‌وه‌ بێئه‌وه‌ى ويژدانى ئاينيمان ئازارمان بدات، بێگومان نابێت گشتاندن بكه‌ين، زۆرێك له‌ دينداره‌كانيش چاودێريه‌كى باشى ويژدانيانن له‌وه‌ى ئه‌نجامى ده‌ده‌ن، به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا سه‌دان له‌وگه‌نجانه‌ى كه‌به‌يانى رۆژى چه‌ژن هه‌لده‌ستن به‌ هه‌راسانكردنى سێكسى خانمه‌كان له‌سه‌ر شه‌قامه‌كان ئه‌وانه‌ن كه‌ڕۆژى پێشوو به‌رۆژوو بون و نوێژيانكردووه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ ئه‌فسه‌ره‌كانى پۆليس كه‌ئازارى بێتاوانه‌كان ده‌ده‌ن، پزيشك و كارمه‌ندانى نه‌خۆشانه‌ كه‌ خراپ مامه‌له‌ له‌گه‌ڵ نه‌خۆشه‌ هه‌ژاره‌كاندا ده‌كه‌ن له‌ نه‌خۆشخانه‌ گشتيه‌كاندا، ئه‌و كارمه‌ندانه‌ى كه‌ كه‌به‌ده‌سته‌كانى خۆيان ساخته‌كارى له‌ ئه‌نجامه‌كانى هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ده‌كه‌ن بۆ به‌رژه‌وه‌ندى ده‌سته‌لاتداره‌كان، ئه‌و قوتابيانه‌ى كه‌ گزى به‌ كۆمه‌ڵ ئه‌نجام ده‌ده‌ن، زۆربه‌ى ئه‌مانه‌ له‌وانه‌يه‌ كه‌سى دينداربن و له‌ڕواڵه‌تدا پابه‌ندى ئه‌ركه‌ ئاينيه‌كانيانن.


كۆمه‌ڵگاكان نه‌خۆش ده‌كه‌ون چۆن مرۆڤه‌كان نه‌خۆش ده‌كه‌وێت، كۆمه‌ڵگاكانى ئێمه‌ به‌ده‌ست ئه‌و نه‌خۆشيه‌وه‌ ده‌ناڵێنن نه‌خۆشى (جياوازى نێوان ئاكارو بيروباوه‌ڕ)(سلوك و عەقيده‌)جيابوونه‌وه‌ى ديندارى له‌ئه‌خلاق، ئه‌م نه‌خۆشيه‌ كۆمه‌ڵێك هۆكارى هه‌يه‌، له‌وانه‌:
يه‌كه‌م: سيستمى داپڵۆسێنه‌ر كه‌ده‌بێته‌ هۆى بڵاوبوونه‌وه‌ى درۆو دزى و دووڕوويى.
دووه‌م: خويندنه‌وه‌ بۆدين خوێندنه‌وه‌يه‌كى (إجرائي) جێبه‌جێكارييه‌، زياتر له‌وه‌ى ئاكارى و سلوكى بێت، به‌مانايه‌كیتر، ئاين له‌چه‌ند ڕێوڕه‌سميكدا پێشكه‌ش ده‌كرێت به‌وه‌ى چه‌ند دروشم و ئه‌ركێكه‌، نه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌ ئاين به‌رامبه‌رى ئه‌خلاق بێت، ئه‌گه‌ر تۆ ئه‌و دروشم و ئه‌ركانه‌ت جێبه‌جێكرد تۆ كه‌سێكى ديندارى، هه‌ندێكيش پێيانوايه‌ كه‌ په‌رستشه‌كان گرنگن له‌ئايندا وه‌ك ئه‌خلاق.



له‌راستيدا سه‌رجه‌مى ئايه‌نه‌كان بۆبه‌رگرى له‌ به‌هابه‌رزه‌ مرۆييه‌كان هاتوون، راستى و دادگه‌رى و ئازادى، هه‌مووشتيك جگه‌ له‌وانه‌ بايه‌خێكى كه‌مترى هه‌يه‌، ئه‌وه‌ى جێگه‌ى دڵته‌نگييه‌ كه‌ كلتورى ئيسلامى پڕيه‌تى له‌و شتانه‌ى كه‌ جه‌خت له‌پێگه‌ى ئه‌خلاق ده‌كاته‌وه‌ كه‌ گرنگترين پايه‌ى ئاينه‌، به‌ڵام ئێمه‌ يان تێناگه‌ين يان نامانه‌وێت تێبگه‌ين.
چيرۆكيكى به‌ناوبانگ له‌ پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ كاتيك پياوێكى بينيوه‌ له‌مزگه‌وت كه‌هه‌رخه‌ريكى په‌رستش و مانه‌وه‌ بووه‌ له‌مزگه‌وت، ئه‌ويش پرسيارى لێكردووه‌ كه‌ كێ بژێويت ده‌دات؟ ئه‌ويش گووتويه‌تى براكه‌م كار ده‌كات و به‌شى منيش ده‌دات. پێغه‌مبه‌ريش فه‌رموويه‌تى: براكه‌ت له‌تۆ ديندارتره‌(خواپه‌رست تره‌)، ئه‌مه‌ مانايه‌كى گه‌وره‌ى هه‌يه‌ ئه‌وه‌ى كارده‌كات و ده‌به‌خشێت باشترو خواپه‌رست تره‌ له‌ له‌وه‌ى كار ناكات، ئه‌گه‌ر چى له‌مزگه‌وتيش بێت.
تێگه‌يشتنى كورتبينانه‌ له‌دين هۆكارێكى سه‌ره‌كى خراپبوونى بارودۆخى خه‌ڵكيه‌ له‌ ميسردا، بۆنموونه‌ به‌درێژايى 20ساڵ ته‌واوى شه‌قامه‌كانى ميسر پربوون له‌و لافيتانه‌ى كه‌ بانگه‌شه‌ى بۆ پابه‌ندبوونى ئافره‌تان ده‌كرد به‌ باڵاپۆشى، تۆ بيربكه‌ره‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ولافيتانه‌ سه‌ره‌راى داواكارى بۆ بالاپۆشى داواى دژايه‌تى ئه‌وسته‌مه‌ى بكردايه‌ كه‌له‌سه‌رمانه‌ له‌لايه‌ن ده‌سته‌ڵاته‌وه‌، ياخود داواى به‌رگرى بوايه‌ له‌مافه‌كانى مرۆڤ، يان داواى ڕێگريكردن بوايه‌ له‌ساخته‌كارى له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان، ئێستا به‌ هه‌موو مافه‌ ديموكراسيه‌كانى خۆمان گه‌شتبووين.


سه‌ربه‌رزى(فضيلة) له‌ دوو ڕێگه‌وه‌ وه‌ده‌ست دێت و سێهه‌مى نيه‌:
ياخود له‌ دينداريه‌كى راسته‌قينه‌ى گرێدراو به‌ ئاكارو ڕه‌وشتى به‌رز، ياخود له‌ڕێگه‌ى ئاكارو ڕه‌وشتى به‌رز به‌ته‌نها.
نموونه‌يه‌ك: له‌ساڵى 2007، به‌مه‌به‌ستى جوانكردنى ناوبانگى ده‌سته‌ڵاتدارانى وڵاتى ليبيا له‌لاى جيهان خه‌لاتێكى گه‌وره‌ى ئه‌ده‌بى جيهانى ساڵانه‌ ڕێكخرا، كه‌ به‌هاكه‌ى دوو مليۆن دۆلار بوو، به‌ناوى (خه‌ڵاتى قه‌زافى بۆمافه‌كانى مرۆڤ) ليژنه‌يه‌ك له‌ گه‌وره‌ ڕۆشنبيرانى عه‌ره‌ب ده‌سنيشانكران بۆ دياريكردنى نووسه‌رى ساڵ له‌ جيهاندا بۆ پێدانى خه‌ڵاته‌كه‌، له‌ساڵى يه‌كه‌مدا ليژنه‌كه‌ بڕياريدا كه‌ خه‌ڵاته‌كه‌ بدرێت به‌ نوسه‌رى به‌ناوباگى ئيسپانى (خوان جويتسلو) ته‌مه‌ن 78 ساڵ، پاشان سوپرايزه‌كه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ (جويتسلو ) نامه‌يه‌كى نارد بۆ ليژنه‌كه‌ سه‌ره‌راى سوپاسكردنى ليژنه‌كه‌ بۆ دياريكردن و هه‌ڵبژاردنى ئه‌و، به‌ڵام داواى لێبوردنى كرد كه‌ناتوانێت ئه‌خلاقييه‌ن خه‌ڵاتى مافه‌كانى مرۆڤ وه‌ربگرێت له‌ كه‌سێك كه‌ خۆى به‌ كوده‌تاى سه‌ربازى هاتوه‌ته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات.