٦ ئەیلولى ١٩٣٠ ڕۆژێکى ڕەشە، یان گەشە؟

٦ ئەیلولى ١٩٣٠ ڕۆژێکى ڕەشە، یان گەشە؟

261 خوێندراوەتەوە

د.ئاراس محمد صالح


لەسەرەتاکانى سەدەى بیستەمدا کۆمەڵێک ڕوداوى گرنگ لە ڕۆژهەڵاتى ناویندا ڕويانداوە، دەوڵەتى عوسمانى ڕوخاوەو داگیرکارى ڕۆژئاوایی ناوچەکەى داگیرکردووە، هێزە ڕۆژئاواییەکان دەستیانگرتووە بەسەر میراتى ئەو دەوڵەتەداو وەک خاوەن ماڵ سەودایان پێوەکردووە، زلهێزەکانى ئەو ڕۆژگارە لە ڕۆژهەڵاتدا چەندین دەوڵەتى نەتەوەییان دروستکرددوەو هاوکارى و پشتگیریان کردوون هەتا لەسەرپێی خۆیان ڕاوەستاون، تەنها کورد لەو مەیدانەدا زەقەى چاوى هاتووەو حسابى بۆ نەکراوەو هیچى پێنەبڕاوە، هەرچەندە کوردیش هەوڵیداوەو خەباتى کردووە، لەڕووى هەستى نەتەوەیی و سیاسیشەوە لە گەلانى دەروبەرى حۆى دواکەوتووتر نەبووە، بەڵام مەخابن بەدەستى بەتاڵ ماوەتەوە.


لە ساڵى (١٩١٨) کاتێک سوپاى ئینگلیز بەرەو کوردستان هاتووە، مێجەرنۆئیل نێردەى بەریتانیا سەردانى ناوچەى سلێمانى و شێخ مەحمودى حەفیدى کردوە، لە سەرەتاى تشرینى دووەمى (١٩١٨) شێخ مەحمود کراوە بە حوکمدارى کوردستان لە ژێر سایەى دەوڵەتى بەریتانیادا، بەڵام دۆستایەتى شێخ مەحمود و بەریتانیا زۆرى نەخایاندوە، لە ڕۆژى (١٨/٦/١٩١٩) لە دەربەندى بازیان لەهێرش و پەلامارى سوپاى بەریتانیدا شێخ مەحمود بە بریندارى لەلایەن هێزەکانى بەریتانیاوە دیلکراوەو ڕەوانەى بەغداد و پاشان هیندستان کراوە.


پاش ماوەیەک لە ژێر فشارى جەماوەریدا دەوڵەتى بەریتانیا ناچار بووە شێخ مەحمود بگێڕیتەوەو ئازادى بکات، لە دواى گەڕانەوەى شێخ مەحمود چەند جارێکى تر کابینەى حکومەتى دامەزراندوە، لە ساڵى (١٩٢٤) بە تەواوى کۆتایى بە دەسەڵات و خەباتى چەکدارى شێخ مەحمود هاتووە، بەڵام دەستەبژێرو و مونەوەرانى کورد بەدەوام بوون لە خەباتى سیاسی و مەیدانەکە بە چۆڵى نەماوەتەوە، لە نامەیەکى عیزەت بەگى عوسمان پاشادا کە لەو ڕۆژگارەدا ناردویەتى بۆ دەسەڵاتدارانى عێراق ئەڵێ: میللەتى کورد تەنها عیبارەت نیە لە سلێمانى، لە زاخۆوە تا خانەقین هەموو داواى حەقى کورد ئەکا، هیچ کوردێک کەڕەتێکى تر لە عێراق ناژى، بۆ ئیحقاقی حەقمان موراجەعەت بە حکومەتى مونتەدەبە (بەریتانیا) ئەکەین، ئەگەر ئەویش نەیپرسی، شکایەت ئەبەینە بەر (عصبة الامم) کورد حکومەتێکى موستەقیلەى ئەوێت لە ژێر ئینتیدابدا، بە هەموو هێزمانەوە بۆ ئەم غایەیە سەعى ئەکەین، ئەمجارە سیلاح و تفەنگمان قەڵەم و موراجەعاتە.


لە ساڵى (١٩٢٤) هەتا خۆپیشاندانەکانى (٦ ئەیلولى ١٩٣٠) مونەوەران و ڕۆشنبیران و کەسایەتیەکانى کورد، سەدان مەزبەتەو داواو نامەیان ئاراستەى حکومەتى مەلەکى عێراق و دەسەڵاتى ئینگلیز و کۆمەڵەى گەلان کردووە، بۆ سەلماندنى مافەکانى کورد، کە دەکرێت وەک خۆیان ناویان لێناوەى بە سەردەمى قەڵەم و موراجەعات ناو ببرێت، بەڵام مەخابن ئەو هەوڵانە سەرینەگرتووەو بەرهەمێکى نەبووە، تەنانەت لە دیدارێکى مەندوبی سامى بەریتانیا لەگەڵ کاربەدەستێکى تورکیادا دڵنیایی تەواو ئەداتە تورکیاو ئەڵى: (داوا کردنى کوردستانى سەربەخۆ لەلایەن کوردەوە گەوجێتیە).

،،

هەموو لێدوانەکانى کاربەدەستانى دەوڵەتى عێراق و داگیرکارى بەریتانى لەو ڕۆژگارەدا ئاماژە بە گەشەکردنى بیرى سەربەخۆخوازى کورد دەکەن، هەروەها ئاماژە بەوە دەکەن کە کوردەکان لە سەر داواو خواستەکانیان زۆر توندن، لەبەرامبەر ئەم گەشەکردنەدا لە وتارێکى ڕۆژنامەى (الجهاد) کە لە ڕۆژى (١٢/٨/١٩٣٠) دەرچوە، ئاماژە بەوە دەکات کە دەبێت بە توندى لە هەموو جوڵانەوەیەکى سەربەخۆخوازانى کورد بدرێت و سەرکوت بکرێت، لەدواى ئەوەى بزاڤى کورد لە ئێران و تورکیان خامۆش کراوە، پێویستە لە عێراقیش ڕێگە بەو جوڵانەوەیە نەدرێت.


لە دواى زیاتر لە (٦) ساڵ لە خەباتى دیبلۆماسی و مەدەنى (قەڵەم موراجەعات) لەلایەن کەسایەتى و مونەوەرانى کورد و ئەندامانە کوردەکانى پەرلەمانى عێراقەوە، توڕەیی جەماوەری کورد گەیشتوەتە لوتکە، لە ڕۆژى (٦ ئەیلولى ١٩٣٠) کە ڕۆژى هەڵبژاردنى دەستەى پشکنین (هیئة التفتیش) بووە، جەماوەرى شارى سلێمانى ئەو هەڵبژاردنەو نوێنەرە دیاریکراوەکانى ڕەتدەکەنەوە، سەربەیانى شەشى ئەیلول لە کاتێکدا نوێنەرانى دەوڵەت لە سەراى سلێمانى سەرقاڵى کاروبارى هەڵبژاردن بوون، جەماوەرى ناڕازى سلێمانى دەچنە بەردەم سەراو بە هوتاف کێشان ئەو پرۆسەیە ڕەتدەکەنەوەو داواى حقوقی میللیەى کورد دەکەن.


سەرەتاى خۆپیشاندانەکە ژمارەیەک قوتابی و خەڵکى بازاڕ چوونەتە بەردەم سەراو هێزێکى پۆلیس بەرگرى لێکردون بچنە ناوسەراوە، بەڵام لە ماوەیەکى کەمدا جەماوەرى سلێمانى ڕژاونەتە بەردەم سەرا، ژمارەکە هێندە زۆر بووە لە دەسەڵاتى پۆلیس دەرچووە، حکومەت ناچار بووە لە لە حامیەى سلێمانیەوە (100) سەربازى بێ چەک بهێنێت بۆ بەرگرتن لە خۆپیشاندەران، لە پاش کەمێک جارێکى تر کاربەدەستان داواى سریەکى سەربازى چەکدار دەکەن بۆ ڕێگەگرتن لە خۆپیشاندەران، پێش گەیشتنى سریە چەکدارەکە بەهۆى زۆربوونى خۆپیشاندەرانەوە جارێکى تر داواى فەوجێکى سەربازى کراوە لە حامیەى سلێمانى بۆ بەرگرتن لە شاڵاوى خۆپیشاندەران.


لەگەڵ هاتنى هێزى چەکدار دۆخەکە زیاتر ئاڵۆز بووە، بێگومان هاتنى سریەیەک و فەوجێکى سەربازى چەکدار بۆ ناوشار، دۆخێکى سەربازى لەناو شاردا دروستبووە، بەهۆى تێکەڵابوونى هێزى سەربازى چەکدارو جەماوەرى توڕەى خۆپیشاندەرەوە شەڕو بەریەککەوتنى توند دروستبووە، لەو پەلامارانەدا ژمارەیەکى هاوڵاتى خۆپیشاندەر شەهید بوون و ژمارەیەکى زۆریش بریندار کراون، لە هێزەکانى حکومەتیش کوژراو بریندار هەبووە.
هەربەپێى ڕۆژنامەو بەیاننامەکانى حکومەتى ئەوکاتى عێراق، ژمارەى خۆپیشاندەران بە زیاتر لە (٢٥٠٠) مەزەندە کراوەـ بەڵام بێگومان ژمارەکە زۆر لەوە زیاتر بووە، ئەگەرنا داواى فەوجێکى چەکدارى سەربازى نەدەکرا بۆ راوەدونان و بڵاوەپێکردنیان.


گرنگى و بایەخى خۆپیشاندانەکانى ٦ئەیلولى ١٩٣٠
یەکەم/ بۆ یەکەمجار بووە کە خەباتى سیاسی کورد لە ڕیگەى خۆپیشاندانى جەماوەرى و مەدەنیانەوە داواى خواستە ڕەواکانى خۆى بکات.
دووەم/ بزاڤى ڕزگاریخوازى کورد لە خەباتى چەکدارىو ڕابەرایەتى ئاغاو دەرەبەگەوە، کەوتە دەست جەماوەرى شارو توێژى خوێندەوارەوە.
سێیەم/ خواستى سەربەخۆى کورد لە کۆمەڵێک کەسى دەستەبژێرو مونەوەرەوە، بوو بە خواستێکى جەماوەرى و گشت چین و توێژە جیاوازەکانى گرتەوە.
چوارەم/ خەباتى کوردایەتى لە چیاو گوندەکانەوە گواسترایەوە ناو شارەکان.
پێنجەم/ خۆپیشاندانەکانى (٦ ئەیلولى ١٩٣٠) هەلى گەڕانەوەى بۆ شێخ مەحمودى حەفید ڕەخساندا، کە لە ساڵى (١٩٢٧) لە گوندى پیرانى ڕۆژهەڵات نیشتەجێ بوو، جارێکى تر بگەڕیتەوەو دەست بەخەباتى چەکدارى بکاتەوە، لە ناوچەى شارباژێڕ و شارەزور چەند چالاکیەکى چەکدارى ئەنجامداوە، لە نیسانى (١٩٣١) لە شەڕى ئاوباریکدا بەهۆى نابەرانبەرى هێزەوە لەشکرەکەى شکاوەو گەڕاوەتەوە بۆ ناوچەى پێنجوێن، لەو کاتەدا ئێران هێزێکى زۆرى هێناوەتە سەرسنورو ڕێگاى پەڕینەوەى نادەن بچێتە ئێرانەوە، هەربۆیە شێخ بە ناچارى لە ڕۆژى (١٣/٥/١٩٣١) خۆى ڕادەستى هێزەکانى بەریتانیا کردوە، لەوێوە بە فڕۆکە گوێزراوەتەوە بۆ باشورى عێراق و لە شارى سەماوە نیشتەجێکراوە، بە خۆبەدەستەوەدانى شێخ مەحمود شۆڕشى چەکدارى و سیاسی کورد لەو ڕۆژگارەدا کۆتایی هاتووە.
شەشەم/ هیچ حیزب و ڕێکخراوێک لە پشت لە خۆپیشاندەرانەوە نەبووە، بەڵکو خۆپیشاندانێکى جەماوەرى خۆڕسک بووە، ئەمەیش خاڵى بەهێزى و هۆشیارى ئەوکاتەى جەماوەرى کوردە.
حەوتەم/ ئەوەى تێبینى دەکرێت ئەو کەسانەى بەهۆى خۆپیشاندانەکەوە دەستگیرکراون هەموویان کەسایەتى دیارو ئەو کەسانە بوون کە پێگەى کۆمەڵایەتیان بەهێزبووەو دەوڵەمەند بوون، وەکو ئێستا خەڵکى هەژارو چینەکانى خوارەوە نەبوون کە هەموو کات قوربانى ناڕەزایەتیەکانن، لە دەستگیرکراوەکان: شێخ قادرى حەفید، عێزەت بەگى عوسمان پاشا، عەزمى بەگى بابان، فایەق بەگى بابان، ڕەمزى حاجى فەتاح، محەمەد صاڵح، مەجید ئەفەندى کانى ئاسکان، محەمەد عەبدولڕەحمان ئاغا، تۆفیق قەزاز، شێخ محەمەد گوڵانى.
هەشتەم/ لەو خۆپیشانەداو ڕێک (٩٠) ساڵ پێش ئێستا، خۆپیشادەران داواى مافى نەتەوەیی و خواستى سەربەخۆى کوردیان کردووە، لەو پێناوەدا چوونەتە سەرشەقام و قوربانیانداوەو بەگژ دەسەڵاتى داگیرکارى بەریتانى و عێراقدا چوونەتەوە، بەڵام مەخابن لەکاتى ئێستاداو دواى (٩٠) ساڵ، خەڵکى خۆپیشاندان دەکەن و قوربانى ئەدەن لە پێناوى موچەو بژێوى ڕۆژانەى خۆیاندا.
ڕۆژى شەشى ئەیلولى (١٩٣٠) ڕۆژێکى گەشە لە مێژووى کوردا، چونکە لەو ڕۆژەدا وەرچەرخانێکى گەورە لە خەباتى سیاسی کوردا ڕویداوە، داواکانى کورد لە نامەو بەرزکردنەوەى یاداشت و پشتبەستن بە کۆمەڵەى گەلانەوە بۆ هێنانەدى خواستەکانى کوردەوە چووەتە قۆناغى خۆپیشادان و فشارى جەماوەرى بەرفراوانەوە، لەو ڕۆژەدا خەباتى مەدەنى و جەماوەرى کورد گەشەى زۆرى کردووە، لەڕێگەى خۆپیشاندانى مەدەنی بەرفراوانەوە داواى خواستە ڕەواکانى کورد کراوە، هەر لە پێناوى مافى میللەتدا (حقوقى میللیە) قوربانى دراوە، شەشى ئەیلول سەرەتاى خەباتى چین و توێژى شارى و خەباتى دیبلۆماسى و سیاسی کوردە لە سەدەى بیستەمدا.


هەرچەندە ئەم خۆپیشاندانە گرنگى و بایەخى زۆرى هەبووە، بەڵام لە چەند خاڵیکى لاواز بەدەر نەبووە، لە گرنگترین خاڵە لاوازەکانى خۆپیشاندانەکە:
یەکەم/ نەبوونى دەستەیەکى هەڵبژێراو بۆ ڕابەرایەتى جەماوەرو نەبوونى پلانى بەردەوامى و درێژەدان بە خۆپیشاندان، هەروەها نەبوونى داواکارى نوسراو، هەتا ئاراستەى لایەنى بەپرس بکرێت.
دووەم/ بەکارهێنانى تێڵاو خەنجەرو دەمانچە بۆ هێرشەکردنە سەر هێزەکانى دەوڵەت، ئەمەیش بیانووى داوە بەدەست هێزەکانى پۆلیس و سەربازەوە چەک بەکاربهێنن دژى جەماوەر.
سێیەم/ خۆپیشاندانەکان هەرچەندە لەپێناوى داواى رەواى گەلى کوردستاندا بووە، بەڵام نەیتوانیوە سنورى پارێزگاى سلێمانى تێپەڕێنێت، هەرئەوەیش وایکردووە کە فشارێکى نەتەوەیی بەرفراوان دروست نەبووە لەو ڕۆژگارەدا بۆ هێنانەدى خواستەکانى کورد.
چوارەم/ هەر بەهۆى نەبوونى پلان و نەخشەى سیاسیەوە، هەرزوو خۆپیشاندانەکان کۆتاییان هاتووە، لەگەڵ ئەوەشدا قوربانى و بریندارو گرتنى زۆر هەبووە، هیچ یەکێک لەوانە نەبووەتە هۆى بەردەوامى خۆپیشاندان و فشارى بەردەوام.
پێنجەم/ بەهۆى کپ بوونەوەى خۆپیشانداکەوە، لە ماوەیەکى کەمدا دەوڵەت توانیویەتى دەست بەسەر بارودۆخەکەدا بگرێتەوەو لە ڕۆژى (٢٨/٩/١٩٣٠) هەڵبژاردنەکە لە سلێمانیدا کراوەو هەموو شتەکان ئاسایی بوونەتەوە.


سەرچاوەکان/
١/ ڕۆژنامەى ژیان، ژمارە (٢٦٠) (٢٢/٩/١٩٣٠).
٢/ نەوشیروان مستەفا، سەردەمى قەڵەم و موراجەعات، چاپی یەکەم، دەزگاى سەردەم، سلێمانى.
٣/ بروسک عەبدول، شەرى بەردەرکى سەرا لە بەڵگەنامە نهێنیەکانى بەریتانیادا، چاپی یەکەم ٢٠١٦، دەزگاى دواڕۆژ، سلێمانى.