ژیان‌و مردن بێ ناسنامەو بێ كەسوكار

ژیان‌و مردن بێ ناسنامەو بێ كەسوكار

211 خوێندراوەتەوە

ڕۆژان
لەئێوارەیەكی زستاندا، محەمەد ئەركانی تەمەن (4) ساڵان دوای ئەوەی سێ‌ رۆژ بەتەنیا لەكەلاوەیەكدا جێهێڵدرابوو دۆزرایەوە، دیمەنە بەئازارەكە ئەوەبوو محەمەد دەست‌و قاچە شكێندراوەكەی بەتیپ‌و كارتۆن بەسترابوو، دوای ئەوەی خرابووە ناو دۆشەكێكەوە ئینجا بەچەند بلۆكێك دەورە درابوو.
پاش جیابوونەوەی دایك‌و باوكی، بەرپرسیارێتی بەخێوكردنی محەمەد كەوتبووە ئەستۆی باوكی‌و لەماڵی باپیرەو داپیرەی دەمایەوە، چیرۆكەكەش ئەو كاتە روون بووەوە كە خاوەنی كەلاوەكە بەو شێوەیە دۆزیبوویەوەو لایەنە پەیوەندیدارەكانی ئاگادار كردبۆوە.

(دانانی ئەو ڤیدیۆ ناوبراو لەكەلاوەكەدا لێرە دایەنێم)



(دانانی داتای فڕێدانی منداڵ )

چیرۆكی منداڵانی فڕێدراو زۆرو زەوەندن، بەڵام مەرج نییە هەموویان هەمان چانسیان هەبێت‌و كەسێك بیاندۆزێتەوەو رزگاریان بكات، چونكە بەشێك لەو منداڵانە زۆربەی جارەكان لەناو گۆڕستان‌و كەلاوەو زبڵدان‌و دەرەوەی شارەكان فڕێ‌ دەدرێن، یاخود لەنەخۆشخانەی منداڵبوون‌و بەردەم مزگەوتەكان‌و چەند جێیەكی دیكە جێدەهێڵدرێن كە بەهۆیەوە ژیانیان دەكەوێتە مەترسییەوە یان گیان لەدەست دەدەن.


(دانانی ڤیدیۆی كەیی لە ئەم بەشەیی خوارەوەدا)


Caption))((وێنەی ساوایەكی بێكەسی فڕێدراو لەگەڕەكی قەڵاتی نوێ، رێگەی زێرەڤانی، لەتەنیشت فەرمانگەی كارەبای ئەو گەڕەكەی بەرامبەر گۆڕستانە لەپارێزگایی هەولێر، منداڵەكە بەمردووی دۆزرایەوە))



Caption))((وێنەی ساوایەكی بێكەسی تازە لەدایكبوو كە هێشتا وێڵاشی دایكی پێوەیە، لەناو لایلۆنێكدا لەیەكێك لەزبڵدانەكانی پارێزگایی هەولێر دۆزرایەوە).

وەك چۆن ژمارەی منداڵە فڕێدراوەكان كەم نین، بەهەمان شێوە ژمارەیەكی زۆری خێزان هەن كە عەوداڵی لەدایكبوونی منداڵێكن‌و هەموو رێگایەك دەگرنە بەر بۆ ئەوەی كۆرپەیەك لەباوەش بگرن.

لەناو یەكێك لەنۆرینگەكانی چاندنی مناڵی بلوریدا رەنجەو هاژە لەهەوڵی ئەوەدان لەو رێیەوە ببنە خاوەنی منداڵێك، هەر هەمان رۆژ ئافرەتێك لەگەڵ كچە تەمەن (16) ساڵانەكەیدا بەتكاو پاڕانەوە لەپزیشكەكە داوایان دەكرد كە كۆرپەلەی ناوسكی كچە تەمەن (16) ساڵانەكەیان بۆ لەبارببات، كە لەدەرەوەیی پرۆسەیی هاوسەرگیریی دروستبووە.

بەشێوەیەكی گشتی ئەو مناڵانەیی كەلەدەرەوەیی پرۆسەیی هاوسەرگیریی دروست دەبن لەلایەن دابوونەریتی كوردیەوە قبوڵ ناكرێن‌و ڕەتدەكرێنەوە، هەر لەبەر ئەمەیە دایك‌و باوكی مناڵەكە لەخۆیانی ناگرن‌و خۆیان لەبەرپرسیارێتی بەخێوكردنی دەدزنەوە، تا توشی لۆمەو توانج‌و سزای یاسایی‌و ئاینی‌و كۆمەڵایەتی نەبنەوە، بەمەش منداڵەكە دەبێتە منداڵێكی بێكەس.

یاران ناوێكی خوازراوی ئەو كچە تەمەن (18) ساڵانەیە كە سەرقاڵی مامەڵەكردنە لەگەڵ یەكێك لە"لەش كڕ"ەكاندا، ئەو خەریكی كاری لەشفرۆشییەو بەدەم ژماردنی پارەوە دەیوت "ساڵی پار دووگیان بووم لەیەكێك لەكڕیارەكانم، زۆر هەوڵمدا لەباری ببەم بەحەپ‌و هەڵگرتنی شتی قورس..هتد، بەڵام سودی نەبوو مناڵەكە هەر دەژیا، دوایی بڕیارمدا كە دوای لەدایكبوونی فڕێبدەم، هەر كەلەدایكبوو فڕێمدا‌و دوایی لەدەزگا راگەیاندنەكانەوە هەواڵی دۆزینەوەم بیست".

بەڵام مەرج نییە هەموو منداڵێك بەم هۆیەوە بوبێتە بێكەس، بەڵكو هۆكارەكان جۆراوجۆ‌و جیاوازن، هەندێك جار تەنیا بەهۆی ئەوەی كە مناڵەكە خاوەن پێداویستی تایبەتە، لەلایەن خێزانەكەیەوە فڕێدەدرێت.

لەنەخۆشخانەی ئازادی شاری كەركوك كۆرپەیەكی كچ كە خاوەن پێداویستی تایبەتە لەلایەن كەسوكاریەوە جێهێڵدراوەو تائێستاش هیچ كەس نەهاتووە وەك دایك‌و باوكی خۆی بناسێنێت.

لەهەرێمی كوردستاندا هیچ پەناگەیەك یاخود رێكخراوێكی تایبەتمەند نییە، بۆ لەخۆگرتنی ئەو منداڵانەی كە فڕێدەدرێن‌و خاوەن پێداویستی تایبەتن‌و لەهەمانكاتدا بێكەسن بەشێوەیەكی بەردەوام‌و (24) كاتژمێریی، سەرەڕای ئەوەی كە منداڵە خاوەن پێداویستییە تایبەتەكان پێویستیان بەخزمەتكردنی تایبەت‌و بەردەوام هەیە.

سەرنج حەمە سەعید، بەڕێوەبەری خانەی بێسەرپەرشتانی ساوایان لەپارێزگایی سلێمانی، كە سەر بەوەزارەتی كاروباریی كۆمەڵایەتییە دەڵێت "ئێمە تەنیا ئەو منداڵانە لە خۆ دەگرین كە لەئەوپەڕی تەندروستیدان".

هەرچەندە مافی خوێندن یەكێكە لە مافە سەرەتایەكانی مناڵ، بەڵام دیسان ئەم مناڵە خاوەن پێداویستیە تایبەت‌و بێكەسانە بێبەش دەبن لەو مافە، چونكە هیچ خوێندنگەیەكی حكومی لەسەرانسەریی هەرێمی كوردستاندا ئەم جۆرە مناڵانە لەخۆناگرن.

منداڵانی خاوەن پێداویستی تایبەت پێویستیان بەكارمەندی پسپۆڕو شارەزا هەیە كە وانەیان پێ بڵێتەوە، جیاوازتر لەمناڵێكی ئاسایی، ئەمەش لەخوێندنگە حكومیەكاندا نییە، هەروەها منداڵە بێكەسەكان لەبەر ئەوەی كەس نییە بەناویەوە تۆماربكرێت‌و بەبێ ناسنامە دەمێنێتەوە، هیچ خوێندنگەیەكیش خوێندكارێك وەرناگرێت كە ناسنامەی نەبێت.

ئەو كاتەی كە محەمەد ئەركان دۆزرایەوەو رەوانەكرا بۆ نەخۆشخانە، لەئەنجامی پشكنینە پزیشكاندا دەركەوت كە سەرەڕای شكانی دەست‌و قاچی، تووشی بەدخۆراكیش هاتووەو كێشی جەستەشی لەچاو تەمەنیان كەم بووەو خوێن و ئاسن پرۆتین و فیتامین و ...هتد بەپێی پێویست نەبووە، جگە لەوەی كە شوێنەواری زۆری برین‌و ئەشكەنجەی كۆن‌و تازە بەجەستەیەوە دیارە.

باوردۆخی دەرونی محەمەد تەواو شێواوەو پاش دۆزینەوەی بەهیچ شێوەیەك نەیدەهێشت كەس لێ نزیك ببێتەوەو هاواری دەكردو متمانەیی بەكەس نەبوو كە هیچ شتێكی بۆبكات، ئەمەش بەهۆی ئەو ماوەیە بوو كە تیایدا ئەشكەنجە دراوە.

لەلایەن كۆمەڵگاوە ناوو ناتۆرەو توانجی نەشیاو نەخوازراو بەو خێزانانە دەوترێت كە مناڵە بێكەسەكان لەخۆدەگرن، بەو هۆیەشەوە بارودۆخێكی دەرونی خراپ یان مەترسیدار دروست دەكات لەسەر لایەنی دەرونی خێزانە جێگرەوەكەو مناڵەكەش.

خەندە حسێن لەساڵی (2005) لەمزگەوتێكدا فڕێدەدرێت، ئەو پیاوەی دەیدۆزێتەوە دەیباتەوەو لەناو خێزانەكەی خۆیان گەورەی دەكات‌و لەخۆی دەگرن، بەڵام ساڵی (2019) خەندە كاتێك زانی كە هەڵگیراوەتەوە، گولەیەك بەسەری خۆیەوە دەنێت‌و خۆی دەكوژێت.

خەندە تاكە كەسێك بووە كە بە راستی بابەتەكەی نەزانیوەو هەموو دەوروبەرەكەی زانیویانە، لەماوەی ئەو (15) ساڵەشدا هیچ كەسێك نەهاتووە خۆی وەكو خزم‌و كەسوكاری راستەقینەی بناسێنێت.

لەكوردستان بەشێكی دیاری ئەو منداڵە بێكەسانەی كە فڕێدەدرێن چانسی ژیانیان نییەو گیان لەدەست دەدەن.



Caption))(( (وێنەی ساوایەكی بێكەس‌و فڕێدراو، بەمردووی لەناوزبڵدانێكدا لەپارێزگایی كەركوك دۆزرایەوە))

بەڵام لە وڵاتێكی وەكو ئەڵمانیادا بۆ ئەوەی ئەو مناڵانەی كە بێكەسن‌و فڕێ دەدرێن بەهۆیی خراپی نەشیاویی شوێنەكەیانەوە ژیانیان نەكەوێتە مەترسیەوە یان نەمرن، شوێنی تایبەتمەنیان بۆ داناوە لەشوێنە گشتیەكاندا بەناوی (Babyklappe).

ئەو جێگەیە هەموو مەرجێكی سەلامەتی بۆ منداڵ تێدایەو لەلایەن ئامرازەكانی میدیاوە هۆشیاری بڵاودەكرێتەوە‌و هانی خەڵك دەدەن كە ئەگەر نایانەوێت منداڵەكەیان لەخۆبگرن ئەوا بیخەنە ئەو شوێنە تایبەتمەندەوە، بەڵام لەسەرانسەریی هەرێمی كوردستاندا هیچ شوێنێكی تایبەتمەند نییە هەرچەندە بوونی پێداویستیەگی گرنگ‌و پێویستە لەپێناو سەلامەتی ژیانی منداڵەكە.

ئەو منداڵە بێكەسەی فڕێدەدرێت ئەگەر بەزیندووی بدۆزرێتەوە، ئەوە لایەنە پەیوەندیدارەكانی لێ ئاگادار دەكرێتەوەو ئەوانیش لەلایەن خۆیانەوە پەڕاوی لێكۆڵینەوەیی بۆ دەكەنەوە، بەڵام زۆربەی هەرە زۆریان، هەر زوو دۆسیەكانیان دادەخرێت‌و ناگەن بە تاوانبارەكە، چونكە بەگشتی پۆلیس بەدواداچوونەكانی لەڕێگەیی كامێرای چاودێریەوەیە بۆ گەیشتن بە تاوانبارەكان، ئەو شوێنانەشی كە منداڵەكانیان لێ‌ فڕێدەدرێت كامێرای چاودێرییان تێدا نییە.


Caption))((وێنەی منداڵێكی ساوای بێكەسی تەمەن (15) رۆژە فڕێدراوو لە پارێزگایی هەولێر، بەزندوویی دۆزرایەوە))



Caption))(( وێنەی ساوایەكی بێكەسی تەمەن (7) رۆژە، لەنزیك گۆڕستانی شارەدێی (سیروانی) سەر بە پارێزگایی هەڵەبجە، بەزیندوویی دۆزراییەوە))


Caption))(( وێنەی ساوایەكی كوڕی بێكەس لەنزیك مزگەوتی سەواف لەپارێزگایی هەولێر، بەزیندویی دۆزراوەتەوە))

یاسایی سزادانی عێراقی ساڵی (1969) ژمارە (111) مادەی (383) بڕگەكانی (1-2) باسی لەسزادانی ئەو كەسانەكردووە، كە منداڵەكانی خۆیان فڕێدەدەن یان ژیانیان دەخەنە مەترسیەوەو یان خۆیان لەسەرپەرشتیكردنی دەدزنەوە...هتد، یاساكە ئەمەی بەتاوان هەژماركردووە، ئەگەر چی سزا یاساییەكەیی پڕ بەپێستی تاوانەكە نییە كە ئەنجامدەدرێت بەرامبەر بەمناڵەكە، چونكە كەسی تاوانبار سزا دەدرێت بەبەندكردن كە لەسێ ساڵ زیاتر نەبێت یان پێبژاردن كە لە هەشت سەد دیاری عێراقی زیاتر نەبێت.

بەڵام عوسمان شێخ سدیق، پارێزەری راوێژكار لەدادگای سلێمانی، رەتی دەكاتەوە كە ئەو یاساییە وەكو دەقەكەیی جێبەجێبكرێت، دەشڵێت "لەماوەی كاركردنم لەدادگادا هیچ كەسێكم نەبینوە كە سزا درابێت بەو دەقە یاساییەو ئەو ماوەیەی كە دیاریكراوە وەكو سزا بۆ تاوانبارەكە".

ئەمە سەڕەڕایی ئەوەی كە یەكێك لەئەركەكانی یاسا ئەوەیە چاوترسێنی ئەو كەسانە بكات كە دەیانەوێت تاوان ئەنجامبدەن، لەپێناو رێگریكردن لەبڵاوبوونەوەیی تاوان لەكۆمەڵگادا.

پاش ئەوەی پۆلیس منداڵە بێكەسە زندووەكەی بەدەست دەگات‌و پەڕاوی لێكۆڵینەوەی بۆ دەكاتەوە، بەپێی ڕێكارەكان پێویستە ڕاستەوخۆی ڕەوانەی نزیكترین نەخۆشخانەی بكات بۆ دڵنیابوونەوەی لەباری تەندروستی‌و ئەگەر نەخۆش بوو ئەوە چارەسەری بۆ بكەن، تا باری تەندروستی جێگیر دەبێت بمێنێتەوە لەنەخۆشخانە.



Caption))((وێنەی ساوایەكی بێكەسی فڕێدراو كە بەزیندووی لەكەركوك دۆزراوەتەوەو لەلایەن پەرەستارێكەوە لەنەخۆشخانەیی ئازادی شیریی پێدەدرێت))

ئیمان ئەو كچەیە كە سەرەڕای ئەوەی كە بارودۆخی تەندروستی زۆر جێگرە، ئەوە (4) ساڵە لەناو نەخۆشخانەیی ئازادیی پارێزگایی كەركوك ماوەتەوەو، لەنێوان هەر دووخانەیی بێسەرپەرشتانی ساوایانی (سلێمانی-بەغداد) هەردوولا بەرپرسیارێتی بەخێوكردنەكەی دەخەنە ئەستۆی یەكترو هیچیان لە خۆیانی ناگرن.



Caption))((وێنەی ئیمان لەناو نەخۆشخانەی ئازادی كەركوك كە لایەن كارمەندەكانی نەخۆشخانەكەوە بەخێودەكرێت ئەوە چوار ساڵە))

بەڵام ئیمان تاكە مناڵێك نییە كە لەنەخۆشخانەدا دوای لەدایك بوونی جێهێڵدرابێت، بەڵكو لەزۆربەی نەخۆشخانەكانی لەدایكبوونی مناڵان لەكوردستاندا، چەندین منداڵی لێیە، تیایاندایە بۆ ماوەی هەشت بۆ نۆ مانگ زیاتر ماوەتەوەو كەسیش نەهاتووە وەكو كەسوكاریی راستەقینەیی مناڵەكە خۆیان بناسێنێت.

لەناو یەكێك لەنەخۆشخانەكانی لەدایكبووندا لە پارێزگایی هەولێر دوای لەدایكبوونی كۆرپەلەیەكی (مێینە) دایكەكە دوای زانینی رەگەزیی كۆرپەلەكە منداڵەكەیی جێدەهێلێت‌و پۆلیس لەرێگەیی كامێرایی چاودێریەوە دایك و باوكی مناڵەكە دەدۆزنەوە، بەڵام ڕەتی دەكەنەوە لەخۆیانی بگرن.

دایكی ساواكە بەقوڕگێكی تووندەوە بۆ رۆژنامەنووسەكەی رێكخراویی "نریج" دواو وتی "من لەماڵەوە (6) كچم هەیە، مێردەكەم پێی وتم ئەگەر كچ بوو نەگەڕێتەوە بۆ ماڵ، منیش جێمهێشت".

ئەمەش بەهۆیی ئەوەیە كە لەكۆمەڵگایی كوردەواریدا، پیاوسالاریە زۆربەیی جار خێزانەكان رەگەزی نێریان زیاتر بەلاوە پەسەندترە وەك لەمێ.

ئێستا وای لێهاتووە هەر كە لەسۆراغی مناڵەكەیان نەپرسی لەلایەن لیژنەیی (مناڵە دۆزراوەكانەوە) لەنەخۆشخانە، بەبڕیاری دادگا دەیدەن بەخێزانێك كە پێشتر ناوی خۆیان نووسیبێت بۆ وەرگرتنی مناڵە بێكەسەكان، بەبێ ئەوەی كە ئەو مناڵە رەوانەیی خانەكانی منداڵان بكەن.



Caption))(( وێنەی ساوایەكی بێكەس كە لەپێش نەخۆشخانەی سۆران لەلایەن پۆلیسەوە بەزیندووی دۆزراوەتەوە، تەمەنی (25) رۆژەو دوای دۆزینەوە‌و پشكنینی پزیشكی، راستەوخۆ بەبڕیاریی دادگاو درا بەخێزانێك)

دیسان ئەوخێزانە جێگرەوانەی كە مناڵە بێكەسەكان لەخۆ دەگرن، ناتوانن مناڵەكە بخەنە سەر ناوی خۆیان، چونكە هیچ یاساییەك نیە كە پشتگیریی‌و پشتیوانیان بێت بۆ ئەو كارە، بگرە دەقی یاسایش هەیە كە ناهێڵێت مناڵە بێكەسەكان ببنە خاوەنی ناسنامەی خۆیان، بەمەش مناڵەكە هەر بەبێ رەچەڵەكی دەمێنێتەوەو بەو هۆیەشەوە بێبەش دەبێت لە كۆمەڵێك مافی مەدەنی‌و سیاسی‌و یاسایی.

هەر بۆیە پێویستە یاسای ژمارە (8) ساڵی (2011) تایبەت بە(بەرەنگاربوونەوەیی تووندوتیژیی خێزانی)) هەمواربكرێتەوە بەزووترین كات، زۆر بەووردی بەدەقی یاسایی دابنرێت كە دان بنێت بەمافە مەدەنییەكانی ئەو مناڵانە بێكەسانە، بۆ ئەوەیی لەمافەكانیان بێبەش نەبن.

زۆربەی كات هۆكاریی نەدۆزینەوەی ئەو دایكانەی كە كۆرپەلەكانیان جێدەهێڵن لەناو نەخۆشخانەی لەدایكبوونەكاندا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە لەكاتی پڕكردنەوەی فۆڕمی نەخۆشكەدا، كارمەندەكە سەیریی ناسنامەی نەخۆشەكە ناكات بۆ پڕكردنەوەیی فۆڕمی نەخۆشخانەكە، زانیاریەكان لەناسنامەكەوە وەرناگرێت بۆ فۆڕمەكە، بەڵكو بەزارەكی وەریدەگرن‌و دایكەكەش بە هەڵە پێیان دەدات بۆ ئەوەیی نەیدۆزنەوە، بەمەش ناگەن بە تاوانبارەكە.

(دانانی ڤیدیۆكەیی مناڵە فڕێدراوەكەی نەخۆشخانەی كەركوك دەمیان پڕكردبوو لەلەفاف))

ئەگەر منداڵە بێكەسە زیندووەكە هەتا ئەو قۆناغە رۆشتت كە بەبڕیاری دادگاو داوەر رەوانەی خانەیی بێسەرپەرشتانی ساوایانی سلێمانی بكرێت كە منداڵێ بێسەرپەرشت لە(سفر-4) ساڵی لەخۆ دەگرن بەوهۆیەوە منداڵەكە دەبێتە بێكەسێكی بێسەرپەرشت، لەوێ دەمێنێتەوە، تا تەمەنی چوار ساڵان.

لەدوای چوار ساڵیی ئەگەر كوڕ بێت دەخرێتە خانەی بێسەرپەرشتانی كوڕان‌و ئەگەر كچ بێت دەخرێتە خانەی بێسەرپەرشتانی كچان.

لەپاڵ ئەو مناڵانەی كە فڕێدەدرێن، كۆمەڵێك منداڵ هەن كە بێسەرپەرشتیارن لەدەرەوەی خانەكان دەژین‌و كەسوكاریشیان دیار نییە.

سەیرانی تەمەن (18) ساڵ‌و ئازادی تەمەن (17)ساڵ، بێكەسن‌و لەهەمانكاتدا بێسەرپەرەشتن‌و لەدەرەوەیی خانەی بێسەرپەرشتان گەورەبوون، بۆ مەبەستی هاوسەرگیریی بەرەو دادگا هەنگاویان دەنا، بەپێكەنینەوە رۆشتنە ناودادگاو بەڵام بەگریانەوە دەرچوون، چونكە دادگا ڕەتی كردبووەوە كە گرێبەستی هاوسەرگیریان بۆبكات، بەهۆیی نەبوونی ناسنامەیی باریی شارستانیەوە.

ئەو مناڵانەی كە بێكەسن بەپێی یاسایی عێراقی ژمارە (3) ساڵی(2016) كەتایبەتە بە (كارتی نیشتمانی حكومەتی عێراقی) ناتوانن ببن بەخاوەن ناسنامەی باری شارستانی، چونكە كەس نییە بەناویانەوە تۆماربكرێن، كە نەشبوون ئەوە كۆمەڵێك كێشەو گیروگرفت دروست دەكات.

سەیران‌و ئازاد پەنایان برد بۆلای مامۆستایەكی ئاینی بۆ ئەوەیی هاوسەرگیریەكەیان بۆ ئەنجامبدات، بەڵام ئەویش ڕەتیكردەوە مارەیان ببڕێت چونكە نە ناسنامەیان هەبوو نە شایەتیشیان لەگەڵدابووە بۆ شایەتیدانی پرۆسەكە، دواتر بڕیاریاندا كە بەیەكەوە بژین لە ماڵێكدا نەگەشتە (2) ساڵ دوانەیەكیان بوو.

ئەمانیش بەهۆیی بێناسنامەیی دایك‌و باوكیانەوە مناڵەكانیش نەیان توانیی ببن بەخاوەن ناسنامە، لەساڵی (2019) مناڵەكانیان گەشتوونەتە تەمەنی (8) هەتاوەكو ئێستا نەیان توانیوە بچن بخوێنن لەقوتابخانە.

یاسای ژمارە (3) ساڵی (2016) كەتایبەتە بە (كارتی نیشتمانی حكومەتی عێراقی) بوەتە هۆی دروستكردنی هاوڵاتی پلە یەك‌و پلە دوو لە ناوكۆمەڵگادا، ئەمەش پێچەوانە دەستورە كە دەبێت، هەموو هاوڵاتییەك یەكسان بێت لەكۆمەڵگاو لەبەردەم یاسادا.

كاژین ئیدریس هەرچەندە دایك‌و باوكی ناسنامەیان هەبووەو كەسوكاریشیان دیاربووە، بەڵام بەهۆی ئەوەیی كە پرۆسەی هاوسەرگیریەكەیان تەنیا لەلای مەلا ئەنجامداوە نەچوونەتە دادگا، كاتێك باوك‌و مامی لەتەقینەوەیەك لەكەركوك لەرۆژی 17ی ئەیلولی 2006 گیانیان لەدەستدا، دایكیان پاش پرسەكە جێی هێشتن‌و كاژین‌و براكانی بێناسنامە ماونەتەوە.

براكەی كاژین كە تەمەنی تەنیا (16) ساڵەو نەویست ناوی ئاشكرا بكەین وتی "لە هەموو ئەم شارەیا پەنا بۆ هەر شوێنێك ئەبەم داوایی ناسنامەم لێ دەكەن، منیش نیمە بۆیە ئیشم پێنادەن، لەهەموو تەمەنما نەم توانیوە لە ئەم شارە دەربچم، ئێرە وەك زیندانێكی لێهاتووە بۆمان چونكە ناسنامەم نییەو لە بازگەكانا ئەبێت ناسنامەت هەبێت بۆ ئەوەی بتوانی بچیت بۆ شارێكی تر بەڵام كەسمان نیمانە".

لەكەمپی ئاشتی عەربەتدا لەخۆرهەڵاتی سلێمانی، ساجیدە لەناو ئەو خێمەییەی كە تیایا ئەژیان لەو مناڵانەی دەڕوانی كە یارییان دەكرد، ئەویش هۆن هۆن فرمێسك لەچاویدا دەهاتە خوارەوە خەیاڵ دەیبردەوەو بۆنی ئەو جلانەی مناڵەكەی دەكرد، كە خێزان‌و بنەماڵەكەیی ڕەتیان دەكردەوە لەخۆیانی بگرن بەهۆیی ئەوەیی كە باوكی مناڵەكەی داعشە.

نادییە وتی "زۆر هەوڵمدا كە كچەكەم بخەمە سەر ناوی خۆم، بەڵام بێ سوود بوو، چونكە یاسا لەپشتم نییە".

لەم ساڵانەی دوایدا، هەرێمی كوردستان بەكۆمەڵێك بارودۆخی سیاسی‌و ئابووری و كۆمەڵایەتی....هتد جیاوازەوە ڕۆشت و لە ئەنجامدا ئەم منداڵانە دروست بوون.

هەر بۆیە لەپێناو ئەوەی هاوڵاتی پلە یەك‌و پلە دوو لەكۆمەڵگادا دروست نەبێت، چارەسەر ئەوەیە كە یاسایی عێراقی تایبەت بەكارتی نیشتمانی ساڵی (2016) ژمارە (3) هەموار بكرێتەوەو دان بنرێت بەڕەچەڵەكی ئەو منداڵانەی بێكەسن‌و نەكرێن بەهاوڵاتی پلە دوو بێبەش نەكرێن لەمافی مەدەنی‌و یاسایی‌و سیاسی‌و....، هتد،

ئەگەریش یاسایی ناوبراو هەموار نەكراییەوەو نەگونجێنرا لەگەڵ بارودۆخی ئێستای هەرێمی كوردستاندا، ئەوە پێویستە لەپەرلەمانی هەرێمی كوردستاندا، پرۆژە یاساییەك دەربچێت بۆ ئەو مەبەستە.

خۆ ئەگەر مناڵە بێكەسەكە چووە ناو خانەی بێسەرپەرشتان ئەوە لەیەكەم ڕۆژییدا لەناو تۆمارەكانی (بەڕێوبەرایەتی كارتی نیشتمانی عێراقی) تۆماری دەكەن بە"لقیگ""بێكەس"ئینجا ناسنامەیەكی خەیاڵی (وەهمی) بۆ دەرەكەن بۆ بەڕێكردنی كاروبارە كارگێڕیەكانی مناڵە بێكەسەكە، چەند ساڵێكیشە لەرێگەی پەیوەندیەكی كەسیەوە بەم كارە هەستاون، ئەگەر نا پێشتر نەبووە، بەڵام ئەمە، چارەسەرێكی كاتیەو ریشەیی نییە بۆ كێشەیی بێ‌ ناسنامەیی منداڵە بێكەسەكان.

Caption))((وێنەی ساوایەكی بێكەسی زیندوو لەنەخۆشخانە، كە لەسەر سنگی بەجاف نووسراوە"لقیگ""بێكەس")

(م) مناڵێكی خانەی بێسەرپەرشتانەو دەڵێت "هەمیشە ئەو برینەی لەدڵمایە هی بێكەسیم دەكولێتەوە كە مامۆستا لەپۆلا ناوەكەم دەخوێنێتەوە، ئەزانم ئەو ناوە دروستكراوەو راستەقینەیی خۆم نییە".

ئەگەرچی لەسەر ناسنامەكە هیچ نیشانەیەك یان نووسراوێكی لەسەر نییە، كە ئاماژە بێت بۆ بێركەسی ئەو مناڵە، بەڵام لەناو تۆمارەكاندا بە"لقیگ""بێكەس" تۆماریانكردووە، بەمەش بەپێی یاسا بێبەش دەبێت لەچەندین مافی یاسای‌و سیاسی‌و مەدەنی.

(م) لە درێژەیی قسەكانیشیدا وتی "من سێ جار بوومە بەقوربانی، جارێك كە خێزانەكەم دەستبەردارم بوون، جارێكی تر كەكۆمەڵگا قبوڵم ناكات، لەلایەكی تریشەوە بەهۆیی ئەم بێكەسیمەوە بێبەشم لە زۆر مافی مەدەنی‌و یاسایی‌و سیاسیم"

لەمیانەی بەدواداچوونی رۆژنامەنووسەكەی (نریج) دەركەوت لەهەموو خانە بێسەرپەرەشتانی هەرێمی كوردستاندا هیچ پسپۆڕێكی دەرونناسی تایبەتمەندیی منداڵی لێ نییە كە لەڕووی دەرونیەوە ئەو مناڵانە چارەسەر بكات و رایان بهێنێت‌و ئامادەیان بكات بۆ كۆمەڵگا بۆ ئەوەیی تاكێكی تەندروستیان لێ دەربچێت، چونكە ئەم مناڵانە مناڵانێكی ئاسایی نین‌و بەقوناغێكی قورسدا تێپەڕیون تاگەیشتوون بەو قۆناغەیی كە تیایدا دەژین، تەنانەت دەبێ‌ خودی وشەی خانەش بگوڕێت بۆ ماڵ، بەمانایی وشەش ببێت بە ماڵیی مناڵە بێكەسەكان نەك وەكو زیندانیەك بێت‌و قەتیسیان بكەن، وەكو ئەوەی كە هەیە ئێستا.

ئەو مناڵانەی كە لەخانەی بێسەرپەرشتاندان دەبن بەدوو بەشەوە، بەشێكیان دەچنە ناو پرۆژەی (خێزانی جێگرەوە) ئەم پرۆژەییەیش ئەگەرچی لەلایەن وەزارەتی كاروباریی كۆمەڵایەتیەوە دەرچووە، بەڵام تەنیا لە سنوری سلێمانی جێبەجێ دەكرێت، لەهەریەك لە خانەیی بێسەرپەرشتانی هەولێرو دهۆك‌و كەركوك نەچووەتە بواریی جێبەجێكردنەوە، بەبیانووی نەهاتنی رێنمایی بۆیان.

ئەمە لە كاتێكدایە ناردنی رێنمایی بۆ هەریەك لەئەو خانە بێسەرپەرشتانی تریی هەرێمی كوردستان، هەمووی تەنیا كاریی یەك رۆژی فەرمانبەرێكە لەسەر كۆمپیوتەرێك، هەتا ئێستایش نەیانكردووە.

ئەو بەشەیی تریی مناڵەكان لەخوودی خانە دەمێننەوە، بەپێیی ڕێنمایەكان مافی مانەوەیان دەمێنێ تەنیا تا تەمەنی (18) ساڵی‌و دوایی ئەوە دەبێت خانە جێبهێڵن‌و چارەنووسیشیان نادیارە.

هەندێكیان رووبەرووی نەهامەتی‌و ئەزموونێكی قورسی وەك ئەوەی ئیمان دەبنەوە، ئەو كچەی منداڵی خانەی بێسەرپەرشتانی كچانی سلێمانی بوو لەشەوێكی تاریكدا لەناوەڕاستی شاری سلێمانی بەچوار پیاوەوە دەستدرێژی سێكسییان كردە سەری.

بەپێی سەرژمێریەكی وەزارەتی كاروباریی كۆمەڵایەتی لە ساڵانی (2017)و (2018) ژمارەی ئەو منداڵانەی لەخانەی بێسەرپەرشتان بوون بریتی بوون لە (450) منداڵ، لەوانە (202) منداڵ لەهەولێرو (137) منداڵ لەدهۆك‌و لەسلێمانیش (61) منداڵی تەمەن چوار بۆ (18) ساڵ لەگەڵ (50) منداڵی تەمەن (سفر بۆ 4) ساڵ.

بەڵام ئەمەی هەیە ئامارێكی وردو تەواو نییە لەسەر رێژەی منداڵانی بێسەرپەرشتی هەرێمی كوردستان، چونكە تەنیا ئەو منداڵانە تۆماركراون كە براونەتە خانەكانی بێسەرپەرشتان، ئەگەرنا لەدەرەوەی ئەو خانانەش بەدەیان منداڵ هەن.

لەدەرەوەی ئامارەكانی وەزارەتی كاروباری كۆمەڵایەتی چەندین منداڵ هەن كە لەكاتی فڕێدانیاندا مردوون‌و دۆسیەكانیان لەناو تۆمارەكانی پۆلیس هەیە، تەرمەكانیشیان لەناو ساردكەرەوەكانی پزیشكی دادوەریدایە.



ژمارەیەك منداڵی دیكە هەن بێكەسن‌و لەدەرەوەی خانەكانی سەرپەرشتان لەشارەكانی هەرێمی كوردستان دەژین.

كۆمەڵێك منداڵی دیكە كە فڕێدەدرێن‌و دەبرێن بۆ نەخۆشخانە لەلایەن لیژنەی (منداڵی دۆزراوە)ی نەخۆشخانەی لەدایكبوون بەبڕیاریی دادگاو دادوەر راستەوخۆ دەدرێنە ئەوخێزانەیی كە ئەو منداڵانە دەگرنە خۆیان‌و ناوی خۆیان پێشتر تۆماركردووە لەدادگا بۆ وەرگرتنەكە.



هەروەها ئەو مناڵە بێسەرپەرەشتانەی كە لەلایەن باندەكانەوە بەكاردەهێنرێن بۆ ئیشكردن، سواڵكردن، دزیی، لەشفرۆشی...هتد.



لەگەڵ ئەو مناڵە بێسەرپەرشتانەی لەناو كامپی ئاوارەكان دەژین لەشارە جیاوازەكانی هەرێمی كوردستان.



بێگومان ئەو منداڵە زۆرو زەوەندانەی كە دایكیان ئێزدییەو باوكیشیان پیاوانی چەكداریی سەر بەداعشن.

بەگشتی هەریەك لەدامەزراوەكانی نەخۆشخانەو پۆلیس‌و دادگاو خانەی بێسەرپەرەشتان‌و كەمپی ئاوارەكان..هتد رایەڵێك لەنێوانە نییە بۆ ئاڵوگۆڕكردنی زانیاریی مناڵە بێسەرپەرشتەكان، هەریەكێكیان زانیاری‌و ئاماری جیاوازیان لایە لەسەر مناڵی بێسەرپەرشت كە هاتووە بۆیان.

لەگەڵ ئەوەشدا هیچ دامەزراوەیەكی تایبەتمەند نییە لەسەرانسەریی هەرێمی كوردستاندا زانیاریی وورد كۆبكاتە لەسەر ژمارەی راستەقینەیی مناڵە بێسەرپەرشتەكان‌و هەمووشیان پەروەردەو بەخێویان بكات.

هەربۆیە هەموویان پەرش‌و بڵاوبوونەتەوەو هیچیشیان ناسنامەیان نییە، ئەمەش كۆمەڵێك كێشەو گیروگرفت دروست دەكات بۆ ئێستاو ئایندەیی هەم مناڵەكان‌و هەم كۆمەڵگەش.

هاوڕێكەی ئیمان -ئەو كچەی دەستدرێژی كرایە سەر- كە لەهەمان خانەن لەبەر هەستیاری كەیسەكە نەیویست ناویی ئاشكرابكەین وتی"(5) رۆژ بەر لەوەی ئیمان دەستدرێژی بكرێتە سەر لەلایەن یەكێك لەكارمەندەكانی خانەی كچانی بێسەرپەرشتانی سلێمانی دەرگاكە دەرگاكە دەكرێتەوە بۆ ئەوەی ئیمان بڕوات".

هیچ كارمەندێكی خانەی بێسەرپەرەشتانی سلێمانی، ئامادەنەبوون هیچ جۆرە لێدوانێك لەو بارەیەوە بدات‌و "نریج" نەیتوانی لەراست‌و دروستی قسەی هاوڕێكەی ئیمان دڵنیا بێت.

رۆژنامەنووسەكەی رێكخراویی "نریج" لایەنە پەیوەندیدارەكانی لەبارودۆخی ئیمان ئاگاداركردەوە، لەئێستادا لەلایەن وەزارەتەوە لیژنە پێكهێنراوە بۆ بابەتەكە، بەڵام لەمیانەیی ئەم بەدواداچووندا دەركەوت كە ئیمان تاكە كەسێك نییە كە مناڵی خانەبێت‌و بووبێت بەقوربانی.

(س) یەكێكە لەو كچانەیی كە لەهەمان خانەبووەو لەگەڵ ئیمان، بەڵام (س) هەڵهاتووە لەخانەكە، بەدەنگێكی لەرزۆكەوە وتی "ئەزانی ئیمان تاكە كەس نییە دەریان كردبێت، ئەگەر رانەكەی لەخانە خۆیان دەرتدەكەن، ئەگەریش دەرنەچی ئەوە ژیانت لێ دەكەنە دۆزەخ و هەموو ڕۆژێك لێت دەدەن"

(س) منداڵەكانی هاوشێوەی خۆی پێناساندین‌و بینیمان زیاتر لە (20) منداڵ، كە هێشتا مافی مانەوەیان ماوە لەخانە، رایانكردووە یان هەڵهاتوون یان دەركراون لە خانەیی بێسەرپەرشتانی سلێمانی، لەلایەن خێرخوازو رێكخراوەوە خانوویان بۆ گیراوە تێدا دەژین.

لەخانەكانی بێسەرپەرشتان لەهەرێمی كوردستان مناڵەكان پەروەردە ناكەن، بەڵكو تەنیا بەخێویان دەكەن، ئەو ستافەی كە كارمەندن‌و كاردەكەن، پسپۆڕو شارەزایی تایبەتمەندیی بوارەكە نین‌و خول‌و راهێنان‌و مەشقی تایبەتمەندیان پێنەكراوە.

بەڵام ئەم بارودۆخە تەنیا مناڵە بێسەرپەرشتەكانی سلێمانی نییە، بەڵكو لەهەر یەك لەپارێزگاكانی هەولێر‌و دهۆك‌و كەركوكیش بەشەو بەڕۆژ دەیان مناڵ هەن كە لەسەر شەقامەكاندا كەوتوون‌و بێسەرپەرشتن، خانەیی بێسەرپەرەشتان نەیانگرتووتەخۆیان.

ئەم بەدواداچوونە لەلایەن تۆڕی نیریج بۆ رۆژنامەوانی بنکۆڵکاری بەرهەمهاتووە.