بۆچی شای ئێران ڕووخا؟

بۆچی شای ئێران ڕووخا؟

554 خوێندراوەتەوە

شاهۆ عەبدوڵا

لەكۆتا ڕۆژەكانی دەسەڵاتدارێتی محەمەد ڕەزا شای ئێران و كۆتا ڕۆژەكانی تەمەنیدا، ئەو پرسیاری كردووە، کە بۆچی سەرەڕای ئەو خزمەتەی بەئێرانی كردووە كەچی ئەو خەڵكەش دژی بوون؟. هەروەها ئەوەش تاكو ئێستا بەناڕونی ماوەتەوە بۆ دەسەڵاتدارێیەتییەكی لەلوتكەی هێز و پێشكەوتندابوو، سەرەڕای ئەوەی بەپۆلیسی ئەمریكا لەناوچەكە ناسرابوو، كەچی لەكەمترین ماوەدا و بەهۆی ناڕەزای و خۆپیشاندانەكانەوە، دەسەڵات و سیستەمەكەی لەبەریەك هەڵوەشایەوە؟

هۆكارگەلێك لەپشت بەهێزبوون و كەوتنی هەر سیستەمێكی سیاسییەوە هەن، سیستەمی پاشایەتیش لە ئێران و كەوتنی سیستەمەكەی، چەندین هۆكاری ناوخۆی و دەرەكی ڕۆڵی ئێجگار گرنگیان لەهەرەسی سیستەمەكەدا هەبوو.

ئەوەش ڕوونە كەوتنی سیستەمی پاشایەتی و دەسەڵاتدارییەكەی محەمەد ڕەزا شا، یەك دوو ساڵ نەبوو، بەڵكو بەرئەنجامی چەندین ساڵی دەسەڵاتدارێتی بوو.

لەگرنگترین و كاریگەرترین ئەو هۆكارانەش ڕۆڵیان هەبوو لەڕوخاندنی دەسەڵاتی شای ئێران دەخەینەڕو:

- نەوت و نرخی نەوت هۆكارێكی كاریگەری پشت كەوتنی شای ئێران بوون. شای ئێران بەزمانێكی توند بۆ كەناڵەكانی ڕاگەیاندن ڕایدەگەیەنێت، كەدەبێت چیتر ڕۆژئاواییەكان بەئاگابێنەوە و لەبەرامبەر گرانی كاڵاكانیان نرخی نەوتیش بەرز بكرێتەوە. هەر لەدوای ڕاگەیاندنەوە، شای ئێران نرخی نەوتی لە دوو دۆلارەوە بەرز كردەوە بۆ حەوت دۆلار. ئەمەش نەفرەتی ڕۆژئاوییەكانی زیاتر كرد بەرامبەر بەشای ئێران.
لەپاش زیادبوونی ناڕەزایەتییەكان و فراوانبوونی خۆپیشاندانەكانی ناوخۆی ئێران، مانگرتنی كارمەندانی دەوڵەت بەتایبەت كەرتی نەوت، بەمەبەستی زیادكردنی موچەكانیان. ئەمەش هۆكارێكی كەمەر شكین بوو بۆ شا و دەسەڵاتی شا لەئێران. لەبەر ئەوەی نەوت سەرەكیترین سەرچاوەكانی داهاتی ئەوكاتەی ئێران بووە. لەپاش بەردەوامی دان بەمانگرتنی كارمەندانی پاڵاوگەكان، سەرەڕای بەڵێنی زیادكردنی موچەكانیان، بەڵام لەسەر داوای ڕێبەری كۆچكردووی ئێران، ئایەتوڵا خومەینی كەداوای بەردەوامی مانگرتنی كارمەندانی پاڵاوگەكانی ئێران و كەرتی نەوت دەكرد.

ڕەوشی ئابوری ئێران بەتەواوی ڕو لەخراپی كرد، بەڕادەیەك وێستگەكانی سوتەمەنی توانای پێدانی سوتەمەنیان نامێنێت و ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت لەناوخۆدا دادەبەزیت، لەزستانی كۆتاساڵەكانی دەسەڵاتی شای ئێران، ڕۆژانە یەك بەرمیل نەوتیش بەرهەم ناهێنرێت. لەدوای ئەمەش بەناچاری حكومەت سوتەمەنی لەدەرەوە هاوردە دەكات. لەوكاتەوە تاكو ئێستاش ئەو دەوڵەت و حكومەتانەی پشتیان بەنەوت بەستووە، لەتەك دابەزینی نرخی نەوت، ئابوریان ڕو لەلێژی كردوە.

- شای ئێران لەماوەی دەسەڵاتدارێتیدا، زنجیرە چاكسازییەكی ئەنجامدا، خودی چاكسازییەكانیش نەیار و دژی خۆی هەبوو، ئەوانەی لایەنگری شا بوون، چاكسازییەكانیان بەشۆڕشێكی گرنگی پێشكەوتن و مۆدیرن وەسف دەكرد و هەموو پێشكەوتنەكانی ئێرانیان دەبەستەوە بەو چاكسازییەوە.
لەبەرامبەردا ئەو چاكسازیانە، نەیاران لەوانەش ئایەتوڵا خومەینی لەنامەیەكی ناڕەزایەتیدا بۆ شای ئێران، بەزمانێكی توند ئیدانەی چاكسازییەكە دەكات، بەتایبەت لەباری بەشداری ژنان لە دامەزراوەكانی حكومەتدا و پێی وابووە ژنان چونەتە هەر ئیدارەیەكی حكومەت وێرانیان كردوە.

هەروەها لەباری نەهێشتنی خاوەندارێتی ئاغا لەسەر زەوی كشتوكاڵی و دابەشكردنی بەسەر جوتیاراندا. ئەمەش پاش نۆمانگ بەدەستگیركردنی ئایەتوڵا خومەینی لێدەكەوێتەوە. لەپاش ئەو دەستگیركردنە خوپێشاندان دروست دەبێت و چەندین كوژراوی لێدەكەوێتەوە. لەدوای ئەمە زنجیرە خۆپیشاندان دەستپێدەكات و هەرجارە و چەندین قوربانی و كوژراوی لێدەكەوێتەوە تا كۆتایی دەسەڵاتی شای ئێران بەردەوام دەبێت ئەو جۆرە لەناڕەزایەتی و خۆپیشاندان. بەهۆی ئەو گەندەڵییە ئیدارییەوە كە بەرۆكی سیستەمی حكومڕانی شای ئێرانی گرتبوو، چاكسازییەكە ئەنجامی پێچەوانەی بەدەستەوەدا. سروشتی سیستەمە گەندەڵەكانیش وەهایە، چاكسازی درەنگ وەخت دەبێتە هۆی لەبەریەك هەڵوەشاندنەوەی نەك باشتربوونی.

- زیادبوونی هاوردەی كاڵای بینای لەبەرامبەر هەناردەیەكی كەم، ئەمەش وای كرد بەشی زۆری ئەو پارەی لەنەوت دەستی دەكەوت زیاتر لەكڕینی كاڵای بیانی خەرج بكات. بەبێ ئەوەی بیر لەوەبەرهێنانی ناوخۆی بكرێتەوە. وڵاتەكە بەڕوكەش مۆدێرن و لەژێرخانیشدا وێران. سەرئەنجام دروست بوونی قەیرانێكی ئابوری وەهای هێنایە گۆڕێ تەنانەت توانای كرێی كەشتییە بارهەڵگرەكانی كاڵا بۆ ناوخۆی ئێرانی پێ نەدرێت.

- بەهۆی گرنگیدانی زیاتر بەشارەكان لەدروستكردنی مۆڵە مۆدێرنەكان و ئوتێل و پشتگوێ خستنی كاسبكارە مامناوەندەكان و لەبیركردنی گوند و ناوچەی دەرەوەی شارەكان و نایەكسانی لەچۆنیەتی دابەشكردنی داهات و پرۆژەكان و كەمی خزمەت گوزاری. كۆچێكی بەلێشاو ڕووی لەشارەكان كردن و تادەهات بێكاریش زیاتر دەبوو. ئەم بایەخەی شا بۆ شارەكان زیاتر لەچاولێكردنی فەرنساوە سەرچاوەی دەگرت، بەڵام لەپەرەپێدان بەناوچەكانی دیكە نەگەڕایەوە بۆ بەهێزكردنی ژێرخانی ئابوری ناوچە دورە دەستەكان. ئەمەش سەری كێشا بۆ بوونی دەستی كاری زۆر، بەڵام بێكار، هەروەها لێدان لەتوێژە ئابورییە مامناوەندەكان. ئەم بێكارییەش هاندانێك بوو بۆ كۆبوونەوەیان لەدەری حزبە چەپ و دینی و نەیارانی شا.

- شای ئێران ڕوودەكاتە زیادكردنی خەرجی سەربازی و لەپرۆژەیەكدا ڕای دەگەیەنێت، دەیەوێت پێنجەمین گەورەترین سوپای جیهان دروست بكات بەبڕی حەوت ملیار دۆلار، لەدوای ئەمەش ڕوبەڕوی ڕەخنەیەكی زۆر دەبێتەوە بەهۆی خراپی ڕەوشی ئابوری ناوخۆی ئێرانەوە. زیادكردنی خەرجییە سەربازییەكانیش لە سیستەمە سیاسییەكاندا واتا قورسایی خستنە سەر شانی هاوڵاتی و ئەگەری ڕودانی شەڕ لەگەڵ وڵاتانی دیكەدا.

- نەبوونی هێزی دژە خۆپیشاندان، ئەمە یەكێك لەو هۆكارە ڕاستەخۆیانەیە كەكاریگەری لەسەر فراوان بوونی خۆپیشاندانەكان هەبوو. چوون بۆ ڕوبەڕوبوونەوەی خۆیشاندان سوپا و هێزی چەكدار و چەكی گەرم دەهێنرایە شەقامەكان، تا ڕێژەی كوشتنی خۆپیشاندەران زیاتری بكردایە خۆپیشاندانەكان فراوانتر دەبوون. سەرئەنجام وای دەكرد هەموو هێزە نەیارەكانی شا یەك بخات و خۆپیشاندانی فراوان ئەنجام بدەن.

- دواكەوتنی موچەی كارمەندانی وێستگەی پاڵاوگەكان و فرۆكەخانەكان، سەری كێشا بۆ مانگرتنی بەردەوامی دامەزراوەكانی حكومەت و خاوبوونەوەی كارەكانی هاوڵاتیان. بەڕادەیەك بۆ دەستكەوتنی سوتەمەنی ئۆتۆمبیل سەرەی ئۆتۆمبیلەكانی شارەكان لەسەر شەقامەكان درێژ دەبوویەوە.

- داخستنی ڕۆژنامەكان و قەدەغەكردنی چالاكی مەدەنی و خۆپیشاندان و زیادبوونی باری لەناكاو و قەدغەی هاتووچۆ لەشارەكان. هەروەها پڕكردنی زیندانەكان لەچالاكی سیاسی و گیراوی سیاسی نەیارەكانی حكومەتی شا. دیسانەوە وای دەكرد كەشێكی خنكێنەر و تۆقێنەر بێتە كایەوە. ئەمەش سەری دەكێشا بۆ نزیكبوونەوەی نەیارەكانی شا لەدەوری یەكتر.

- خراپی مامەڵەكردنی دەزگای هەوڵگری ساواك لەتەك گیراوە سیاسییەكان و داپلۆسینی بەندكراوەكان. دروستكردنی ژینگەیەكی تۆقێنەر. هەروەها خنكانی ژینگەی ئازادی ڕادەربڕین لەناوخۆی ئێران. سەرەڕای ئەوەی خودی ئەو دەزگاییە خەرجییەكی زۆر بۆ دەكراو و بوبوو بە ئامرازێك بەدەست خودی شاوە، نوقمی گەندەڵی و فەسادی ئیداری و ئەخلاقی بوبوو.

- گۆڕانكاری خێرا و زوبەزووی حكومەتەكان بەدەست تێوەردانی خودی شا. بەبێ ئەوەی كێشە ڕیشەییەكانی حكومداری چارەسەر بكەن، ئەمەش وایدەكرد تەنیا دەموچاوەكان بگۆڕێن و چارەسەری بنچینەییان پێ نەبێت بۆ دۆخی ناوخۆی و چارەسەر كردنی قەیرانەكان.

- هاوپەیمانە ڕۆژئاوییەكانی كەدڵنیابوون شا توانای بەڕێوەبردنی نەماوە و تونای كۆنترڵ كردنی شەقامی نیە، بەهۆی سیستەمە داڕوخاوەیەكەیەوە لەڕوی ئابوری و سیاسی و سەربازییەوە، بیریان لەجێگرەوەیەك كرد چ لەناوخۆ و لەدەرەوە بتوانێت وەك دیوارێك بێت بەرامبەر بەیەكێتی سۆڤێت، ئەوەیان تەنیا لەخودی دەسەڵاتێكی دینی بینەوە. هەربۆیە تەواوی پشتیوانییەكانی بەرامبەر بەشا بڕی لەڕوی سیاسییەوە. بەئێستاشەوە شارەزایانی مێژوو و سیاسەت ئەو پشت تێكردنی ڕۆژئاوا بۆ سیستەمەكەی شا بەیەكێك لەهۆكارە سەرەكییەكان دادەنێن بۆ لەبەر یەكهەڵوەشانەوەی سیستەمەكەی. چون شا هێندە گرنگی و پشتی بەهاوپەیمانە ڕۆژئاواییەكانی دەبەست، هێندە گرنگی بەناوخۆی وڵاتەكەی نەدەدا.

 

author photo
دەرچوی بەشی زانستە ڕامیارییەكان
بەڕێوەبەری ناوەندی حەمرین بۆ توێژینەوەی ستراتیژی