چــیـــن لە ئەدەبیاتی کوردیدا

چــیـــن لە ئەدەبیاتی کوردیدا

317 خوێندراوەتەوە

محـــەمـــەد بەکــر

شەوگارم شەق کرد بە شەو نشینی
ڕەنجم بوو بەڕەنج فەرهادی چینی "فۆلکلۆر"

بەپێی فۆلکلۆری کوردی فەرهادی پاڵەوانی نێو داستانی "شیرین و فەرهاد" چینی بووە. بەڵام ئایا ئەوە ڕاستە؟ ئەگەر وایە بۆ دەبێ چینیەکان هێندە بێ فەرهەنگن بن کە تا ئێستا نەیان توانیووە خاوەنداری لە سەرگوزشتەی ئەم پاڵەوانەیان بکەن؟ کە گوایە لەڕۆژگاری "خەسرەو پەروێز"ی شاهەنشای ساسانیدا دڵی جوانترین ژنی دەرباری شای ئێرانی دزیووە، کە دواجار قەدەر "کێوی بێستون"ی نزیک کرماشانی کردە دوا مەنزڵگای. ئەی ئەگەر کوردە بۆ لە فۆلکلۆری کوردیدا شیرین بە ئەرمەنی و فەرهاد بەچینی ناسنامەیان دراوەتێ؟ کەواتە ڕازی پشت ئەم بابەتە چیە؟

ئەوە بەتەنها فەرهاد نیە کە ناسنامەی چینی پێدراوە لە داستان و چیرۆکە فۆلکلۆری و میللیەکاندا، بەڵکو "خەرامان"ی دڵداری خورشیدی خاوەریش بە هەمان شێوە "چینیە، بەهەمان شێوە شازادەشە، بەڵام بە پێچەوانەی فەرهادەوە کە بەدوای شیریندا لە چینەوە دێت بۆ تاقەوسان، لەداستانی خورشیدوخەراماندا، خەرامان لە چینەو خورشید بەدوایدا دەڕواو دەیهێنێ، ئەوەی گرنگە لەم داستانانەدا ئێمە لێی تێبگەین، ئەوەیە مەبەست چیە لەبەخشینی ناسنامەی چینی بە پاڵەوان و کارەکتەری نێو ئەم چیرۆک و داستانانە؟

جارێ بابزانین چین کوێیە؟
چین لەو ڕۆژگارەدا بە تورکستان وتراوە، نازناوی پادشاکانیشیان خاقان بووە، بە چینی ئەمڕۆش وتراوە ماچین، هەردوو وڵات کەوتوونەتە خۆرهەڵاتەوە، بۆیە واتا عیرفانیەکەی چین بریتییە لە خۆرهەڵات، واتە سەرچاوەی ڕوناکی، بۆیە دەبێ لەوە تێبگەین خەرامان و فەرهاد کە شوناسی چینیان پێدراوە، ئەم شوناسانە عیرفانین و دەبێ لە ناوەرۆکی عیرفانی ئەو چیرۆکانە تێبگەین ئەگینا بەهەڵەدا دەچین... بۆنمونە دەبێ لەوە تێبگەین کە لەنێوان سەرئەنجامی فەرهاد کە مەرگەو هاتنی لەچینەوە بەرەو ڕۆژئاوا مانا گەلی قوڵ هەن بەپێچەوانەی سەرئەنجامی فەرهادەوە، کە مەرگ و جوداییە، خورشید کە بەرەو "چین" واتا بەرەو ڕۆژهەڵات دەڕوا سەرئەنجامی پێکگەشتنە نەک مەرگ و دابڕان.

کەواتە بۆ ئەوەی باشتر تێبگەین لە واتای چین لە عیرفاندا، دەبێت بچینە خزمەت شاعیرانی کلاسیک تا بابەتەکە زیاتر ڕوون بێت، سەرنج بدەن لەم دێڕەی مەحوی:
خەت و زوڵفی بەیەکدا دێ لەسەر ڕو
مەگەر زەنگ و خەتا شەڕیە لەسەر چین

چین لێرەدا ئاماژەیە بۆ ڕووی ڕوناکی یار، کە خەت و زوڵف کە ڕەنگیان ڕەش و تاریکە، تێکەڵ بوونیانی لەسەر ڕوو، وەک جەنگی زەنگ و خەتا لێکداوەتەوە لەسەر وڵاتی چین.

"وەفای"یش لە دێڕێکدا دەڵێ:
ترازا دوگمەکەی سینەی بەیاری زوڵفی هات غەمزە
بەیان بەربوو لەلای چین، باخەبەربن تیرە بارانە

"بەیان بەربوو لەلای چین"، ڕوونە واتای خۆرهەڵاتن دەدا.. لە زۆر جێگەی تردا لەبری سینە، چین دەچوێنێ بەڕووی یار کە ئاشکرایە لە عیرفانی کوردیدا هەمیشە ڕووی یار وەک سەرچاوەی ڕووناکی باسی لێوەدەکرێ.. بۆنمونە وەفایی دەڵێ:

کە زولفی کەوتە سەر ڕوو هەموو خەتای بە چین دا
خەرامی تاوسانەی بەسەرووی نازەنین دا

لێرەوە تێدەگەین چین بەمانای خۆرهەڵات دێت، بەڵام دەبێ لەوەش تێبگەین کە خۆرهەڵات بەمانا جوگرافیەکەی نا، بەڵکو بەمانا مەعنەوییەکەی، کە لەعیرفاندا بە سەرچاوەی ڕوناکی واتا وەردەگرێ.

چین لە ئەدەبیاتی عیرفانیدا بەتەنها وەک سەرچاوەی ڕووناکی باسی لێوە نەکراوە، بەڵکو ناوبانگی چین بەجوانی وێنەو نیگارەکانیان لە ئەدەبیاتی عیرفانیدا ڕەنگیداوەتەوە، هەروەک لەداستانی شیرین و فەرهادیشدا دەبینین کە فەرهاد پەیکەرتاش و نیگار کێشێکی دەستڕەنگینە، هەروەها چین و ماچین وەک مەڵبەندی بۆنی خۆشیش کە نیشتمانی ئاهو یان ئاسکی موشکیندارە بەمانا مەعنەوی و عیرفانیەکان واتادار کراوە لەئەدەبیاتی عیرفانیدا، کە لە داهاتودا هەوڵدەدەین لەشرۆڤەی شیعرە بەناوبانگەکەی نالی دا ئەوە ڕوونتر بکەینەوە کە دەڵێ:
خەتات فەرموو کە خۆشە چین و ماچین
کە ناچین، لێرە خۆشەچینی ماچین