كۆمه‌ڵگەی كوردیی، له‌ دۆخی خێڵگه‌رایی بێ خێڵ دایه‌

"خێڵ له ژێر كاریگەریی پارتی و یەكێتی بۆ مۆنۆپۆڵكردنی سەرچاوه‌كانی دەسەڵات هێدی هێدی بەرەو توانەوه ده‌چێت"

 كۆمه‌ڵگەی كوردیی، له‌ دۆخی خێڵگه‌رایی بێ خێڵ دایه‌

1260 خوێندراوەتەوە

یه‌كێك له‌ ده‌روازه‌ هه‌ره‌ زاڵ و باوه‌كانی چوونه‌ نێو دونیای كوردو شرۆڤه‌كردنی بونیادی كۆمه‌ڵایه‌تی و دینامیكی سیاسی به‌ گشتی له‌ لایه‌ن لێكۆڵه‌ره‌وه‌ بیانییه‌كانه‌وه،‌ خێڵ و خێڵگه‌رایی بووه‌، به‌ مانایه‌كی دی، خێڵ ده‌بێته‌ سه‌ره‌كیترین ده‌روازه‌و زاڵترین مۆدێڵی شیركردنه‌وه‌و شه‌نوكه‌وكردنی كۆمه‌ڵگای كوردی.

 ئه‌م دیدو روانگه‌یه‌ له‌ حاڵی حازردا به‌رده‌وامه‌ و كه‌م نین ئه‌وانه‌ی دونیای كورد ته‌نها له‌ گۆشه‌نیگای خێڵه‌وه‌ ده‌بینن. به‌ ئه‌نقه‌ست یان به‌ بێئاگاییانه‌ كۆی ڤاریابڵ و گره‌وه‌كانی دی بۆ خوێندنه‌وه‌ی پانتایی كورد فه‌رامۆش ده‌كه‌ن. بێگومان، ڕۆشنبیر و لێكۆڵه‌ری كوردیش درێژه‌یان به‌ هه‌مان مێتۆد‌ داوه‌و كۆی گه‌مه‌و دینامیكی كۆمه‌ڵگایان له‌ خانه‌ی خێڵدا قه‌تیسكردووه‌. به‌ شێوه‌یه‌ك گه‌ر بڕوا به‌مان بكه‌ین هێشتا خێڵه‌كان ئه‌كته‌رێكی گرنگی كایه‌ی سیاسی ئه‌م مه‌مله‌كه‌ته‌ن و خودان توانایه‌كی گرنگن له‌ دروستكردنی سه‌رمایه‌ی سیاسی(Political Capital) و ده‌سه‌ڵات.

 ئێمه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌م ڕوانگه‌و مێتۆده‌ باوه‌، پێمانوایه‌ كۆمه‌ڵگای كوردی، به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌ كوردستانی عێراق،‌ له‌ دۆخی خێڵگه‌رایی بێ خێڵ دایه‌، ئه‌و دۆخه‌ی خێڵ وه‌ك جه‌سته‌، یان وه‌ك بونیاد بوونی نه‌ماوه‌و نییه‌، به‌ڵكو ته‌نها بۆته‌ كۆد، سیمبۆل، زمانی كۆمه‌ڵایه‌تی و شێوازی وێنای باوی كۆمه‌ڵگا.

بێگومان، ڕێكه‌وتن له‌ سه‌ر پێناسه‌ی‌ خێل مه‌رجی سه‌ره‌كی و به‌راییه‌كی پێوویسته‌ بۆ تێگه‌شتن له‌م تێزه‌ی ئێمه‌. له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌، گه‌لۆ خێڵ چییه‌؟ چۆن ئه‌نترۆپۆلۆژیا پێناسه‌ی خێڵ ده‌كات؟ حه‌تمه‌ن وڵامی ئه‌م پرسیاره‌ ئاسان نییه‌ له‌ به‌ر دوو هۆكار: یه‌كه‌م، له‌ به‌رئه‌وه‌ی خێڵ یه‌كه‌یه‌كی گه‌ردوونی نییه‌ كه‌ له‌ هه‌موو پانتایه‌كی جوگرافی هه‌مان واتا و گوزارشتی هه‌بێت. به‌ مانایه‌كی دی خێڵ زاده‌و به‌رهه‌می كۆبونیادی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ و له‌ شوێنێكه‌وه‌ بۆ شوێنێكی دی ده‌گۆڕێت. دووه‌م، خێڵ له‌ كات و مێژووشدا توخم و یه‌كه‌یه‌كی بگۆڕه‌و جێگیرنییه‌. واته‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و دیده‌ باوه‌ی خێڵ وه‌ك میراتی چاغی ناوه‌ڕاست و توخمێكی به‌رایی و ئاركایك وێنا ده‌كات، ئێمه‌ پێمانوایه‌ خێڵ هه‌میشه‌ له‌ پرۆسه‌ی پێناسه‌كردن و خۆگونجادنه‌ له‌گه‌ڵ ره‌وتی رووداوو و پرۆسه‌ی مێژوو.

،،

ئێمه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌م ڕوانگه‌و مێتۆده‌ باوه‌، پێمانوایه‌ كۆمه‌ڵگای كوردی، به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌ كوردستانی عێراق،‌ له‌ دۆخی خێڵگه‌رایی بێ خێڵ دایه‌، ئه‌و دۆخه‌ی خێڵ وه‌ك جه‌سته‌، یان وه‌ك بونیاد بوونی نه‌ماوه‌و نییه‌، به‌ڵكو ته‌نها بۆته‌ كۆد، سیمبۆل، زمانی كۆمه‌ڵایه‌تی و شێوازی وێنای باوی كۆمه‌ڵگە.

 كه‌واته‌، خێڵ نه‌ یه‌كه‌یه‌كی مه‌ییوه،‌ نه‌ بونیادێكی ستاتیك. سه‌ره‌ڕای ئه‌م دوو سه‌رنجه‌، ئه‌گه‌ر ناچاربین پێناسه‌یه‌كی خێڵ بكه‌ین ده‌شێت به‌ دوای پێناسه‌یه‌كدا بگه‌ڕێین كه‌ نزیكبێت له‌و پێناسه‌یه‌ی له‌ كۆنه‌ستی رۆشنبیری كورددایه‌ به‌رامبه‌ر به‌ خێڵ، هه‌رهیچ نه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی روونتر له‌یه‌ك بگه‌ین. زۆرینه‌ی زۆری پێناسه‌كانی خێڵ له‌ سه‌ر سێ خه‌سڵه‌تی خێڵ هاوڕان. ١. خێڵ یه‌كه‌یه‌كی له‌یه‌كچووه‌ (ئۆمۆژێن)، واته‌ ڕایه‌ڵی خوێن و خزمایه‌تی به‌یه‌كیانه‌وه‌ ده‌به‌ستێت؛٢. ئۆتۆنۆمه‌ له‌ روانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌وه‌؛ ٣.له‌ سه‌ر پانتاییه‌كی جوگرافی ده‌ژیت كه‌ به‌ موڵكی خۆی ده‌زانێت. گه‌ر له‌ خه‌سڵه‌تی له‌ <یه‌كچوو> ده‌ست پێبكه‌ین، پرسیارێك زۆر گرنگ كه‌ ده‌شێت له‌ خۆمانی بكه‌ین ئه‌مه‌یه‌: ئایا به‌ ڕاستی ئێستا له‌ هه‌رێمی كوردستانی عێراق خێڵێك هه‌یه‌ هه‌ڵگری ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ بێت؟ خێڵێك هه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌ندامانی لایه‌نگر، ئه‌ندام و هه‌ڵسوڕاوی یه‌ك حزبن؟ له ماوه‌ی كار و لێكۆڵینه‌وه‌ مه‌یدانیه‌كانم هه‌میشه‌ تێبینی ئه‌وه‌مكردووه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ی وه‌ك ئه‌ندامانی خێڵێك گوزارشت له‌ خۆیان ده‌كه‌ن به‌ سه‌ر حزبه‌كاندا دابه‌شبوونه‌:‌‌ چه‌نده‌هایان پارتی، چه‌نده‌هایان یه‌كێتی، چه‌نده‌هایان گۆڕان و تا دواین؟ هه‌ر له‌م روانگه‌یه‌وه‌، گه‌ر هێز و سه‌رمایه‌ی ڕه‌مزی خێڵ له‌ یه‌كێتی و ته‌باییدابێت و خێڵ ئه‌وه‌نده‌ به‌ هێز و گرنگ بێت وه‌ك ڕۆشنبیرانی كورد ئاماژه‌ی پێده‌ده‌ن، بۆچی له‌ ١٩٩١ه‌وه‌ خێڵێك نه‌یتوانی له‌ ده‌ره‌وه‌ی حزب و قه‌واره‌ سیاسیه‌كان ئه‌ندامێكی خۆی له‌ یه‌كێك له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا سه‌ربخات؟ نمونه‌ی ناسر تۆفیق، كه‌ وه‌ك ئه‌ندامێكی خێڵی به‌رواری له‌ دهۆك خۆی ده‌ناسێنێت و ئه‌مجاره‌ كاندیدی لیستی نه‌سری عه‌بادی بوو، زۆر گرنگه‌. ئه‌مه‌ زیاد له‌ جارێكه‌ ئه‌م مرۆڤه‌ خۆی كاندید ده‌كات و كه‌چی ده‌رناچێت. باشه‌ گه‌لۆ گه‌ر ئه‌م مرۆڤه‌‌ به‌روارییه‌، بۆچی خێڵی به‌رواری، گه‌ر به‌ راستی ئه‌م خێڵه‌ هه‌یه‌ و بوونی ماوه‌، ئه‌م پیاوه‌ی خۆیان سه‌رنه‌خست؟ بۆچی به‌روارییه‌كان ده‌نگیان به‌ كامه‌ران به‌رواری سه‌رۆكی لیستی نه‌وه‌ی نۆێ نه‌دا تا بتوانێت ببێته‌ ئه‌ندامی په‌رله‌مانی عێراق؟.

له لایه‌كی دی، له‌‌ كام ده‌ڤه‌ر خێڵێك شك ده‌به‌ین ئه‌مڕۆ وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی ئۆتۆنۆم مابێت و سنورو چوارچێوه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی پاراستبێت؟ له‌ كام ده‌ڤه‌ر سه‌رۆكی خێڵێك، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ باشورو ناوه‌ڕاستی عێراق ده‌یبینین و باوه‌، توانیوێتی ببێته‌ ده‌مڕاست و وته‌بێژی ده‌ڤه‌رێك و له‌ میدیاكانه‌وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ده‌ستگا سیاسیه‌كان و حزبه‌كان بكات و فشاریان بۆ بێنێت؟ له‌ كام ده‌ڤه‌ر و ناوچه‌ به‌ ته‌نها خێڵێك ده‌ژیت و ئه‌و ناوچه‌ و زۆنه‌ی وه‌ك موڵكی خۆی جاڕداوه‌؟ له‌ كام ده‌ڤه‌ر سه‌رۆك خێڵێك شك ده‌به‌ن كه‌ توانای به‌گڕخستن (تعبیئه‌)ی خه‌ڵك و ئه‌ندامانی خێڵی هه‌یه‌ و ده‌توانێت وه‌ك كارت و ئامرازی فشار به‌كاریان بهێنێت؟ له‌ كام ده‌ڤه‌ر سه‌رۆك خێڵێك شك ده‌به‌ن توانای به‌ سه‌ر ئه‌ندامانی خێلدا بشكێت یان ئه‌ندامانی خێڵ مه‌جبور و وابه‌سته‌ی ئه‌و بن؟.

له‌ رابردوودا، چاوگه‌ی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی خێل و میكانیزمیه‌كانی بونیادنانی توانا و هێزی خێڵ، له‌ لایه‌ك له‌ سه‌ر ئابوری گوندبوو، واته‌ كشتوكاڵ و به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵ، له‌ لایه‌كی دیش پشت به‌ستن به‌ هاوكاری و ئه‌و ئامراز و میكانیزمانه‌ی ده‌سه‌ڵات به‌ خێڵی ده‌به‌خشی به‌رامبه‌ر به‌خشینی وه‌لائو و رازیبوونیان به‌ تێكه‌ڵبوون به‌ هێز چه‌كداره‌ نافه‌رمیه‌كان ( ئه‌و شته‌ی له‌ فه‌رهه‌نگی سیاسی كوردستانی عێراق پێی ده‌ڵێین جاشایه‌تی). به‌ڵام، نه‌ كشتوكاڵ و زه‌وه‌ییه‌ كشتوكاڵییه‌كان به‌ها و بایه‌خیان ماوه‌، نه‌ سیسته‌می جاشایه‌تی.

،،

 زۆرینه‌ی زۆری پێناسه‌كانی خێڵ له‌ سه‌ر سێ خه‌سڵه‌تی خێڵ هاوڕان. ١. خێڵ یه‌كه‌یه‌كی له‌یه‌كچووه‌ (ئۆمۆژێن)، واته‌ ڕایه‌ڵی خوێن و خزمایه‌تی به‌یه‌كیانه‌وه‌ ده‌به‌ستێت؛٢. ئۆتۆنۆمه‌ له‌ روانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌وه‌؛ ٣.له‌ سه‌ر پانتاییه‌كی جوگرافی ده‌ژیت كه‌ به‌ موڵكی خۆی ده‌زانێت

  <جاشایه‌تی> خێڵی هه‌ر به‌وه‌ نه‌ده‌پاراست به‌وه‌ی ده‌بووه‌ سه‌رچاوه‌ی داهات و ئامرازی دروستكردنی سه‌رمایه‌ی ره‌مزی بۆی، به‌ڵكو ئۆتۆنۆمی و بونیادی خێڵشی نه‌ ده‌خسته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌و نه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی لێده‌كرد. بۆ نمونه‌. رژێمی به‌عس له‌ هه‌وڵی هه‌ڵوه‌شادنه‌وه‌ی خێل نه‌بوو، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ مانه‌وه‌ و به‌رده‌وامیان تێده‌كۆشا.

 وه‌لێ، له‌ سه‌رده‌می پارتی و یه‌كێتیدا، هه‌ڵپه‌ی پاوه‌نخوازی هه‌ردوو حزب، مه‌یلی مۆنۆپۆڵی سه‌رمایه‌ و چاوگه‌ی نفوز و نه‌هێشتنی هیچ رێكخرواێكی به‌رهه‌ڵستكار له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیان‌، هه‌م سه‌رچاوه‌كانی خێڵ وشك ده‌كات، هه‌م بونیاد و جه‌سته‌ی خێل سه‌رله‌به‌ر هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌. له‌ ساڵانی نه‌وه‌ده‌كان به‌شێك له‌ خێڵه‌كان هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ به‌رامبه‌ر به‌خشینی وه‌لائیان به‌ حزب ئۆتۆنۆمی خۆیان بپارێزن، وه‌لێ سیسته‌می ته‌عینكردن و به‌خشینی كار به‌و‌ شێوازه‌ی هه‌ردوو حزب په‌یڕه‌وی ده‌كه‌ن هێدی هێدی خێڵ له‌ پاراستنی بونیاد و مانه‌وه‌ی مه‌حروم ده‌كه‌ن. ئه‌مڕۆ، سه‌رۆكی خێڵ هیچ سه‌رمایه‌ و سه‌رچاوه‌یه‌ك شك نابات بۆ ئه‌وه‌ی دڵسۆزی ئه‌ندامانی خێڵی پێبكڕێت. هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی ره‌مزی به‌ سه‌ر ده‌ستگاكانه‌وه‌ نییه‌ تا ئه‌ندامانی خێل له‌ ڕێی ته‌عینكردنیانه‌وه‌ ولائو و وابه‌سته‌ییان بۆ خێڵ‌ مه‌یسه‌ر بكات.

كه‌ ده‌ڵێن پارتی و یه‌كێتی خێڵ له‌ به‌ریه‌ك هه‌ڵده‌وشێننه‌وه‌ ئه‌مه‌ نابێت وه‌ك پرۆسه‌یه‌كی عه‌قڵانی و ته‌كبیركراو لێیبڕوانین. واته‌، ئه‌وه‌ پارتی و یه‌كێتی نین دێن به‌ شێوه‌یه‌كی ڕێكخراوه‌یی و به‌رنامه‌ڕێژیه‌وه‌ ده‌یانه‌وێت خێڵ و بونیادی خێل ته‌فروتونا بكه‌ن. به‌ڵكو خێڵ له‌ په‌ڕاوێز و له‌ ژێر كاریگه‌ری ئاكامه‌كانی خه‌بات و ته‌قه‌لای پارتی و یه‌كێتی بۆ مۆنۆپۆڵكردنی كۆی سه‌رمایه‌ و سه‌رچاوه‌كانی ده‌سه‌ڵات هێدی هێدی به‌ره‌و توانه‌وه‌ ده‌چێت، به‌و پێیه‌ی له‌ دۆخێكی وادا خێڵ چیدیتر ناتوانیت هه‌م بونیاد و هه‌م تاعه‌تی ئه‌ندامانی به‌ ده‌ستبێنێت. چونكه‌ له‌ دۆخێكی وادا، خێڵ هه‌موو سه‌رچاوه‌ و ئامرازه‌كانی به‌ دڵسۆزیكردن و خۆشه‌كردنی ئه‌ندامانی له‌ ده‌ست ده‌دات.

،،

خێل ته‌نها وه‌ك سیبمۆل، وه‌ك كۆد، وه‌ك وێنا ماوه‌. یان له‌ باشترین حاڵه‌تدا، خێڵ <وه‌همێكی كاریگه‌ر>ه‌، هه‌روه‌ك دۆركهایم ده‌ڵێت. وه‌همێك، گه‌ر له‌ واقیع دا بونی نییه‌ و نه‌بینراوه‌، ئه‌وا‌ له‌ زین و روانگه‌ی تاكه‌كاندا جێگیره‌ و توانای به‌رهه‌مهێنانی كاریگه‌ری له‌ سه‌ر كردار و ره‌فتاریان هه‌یه‌.

به‌ گشتی، به‌ ڕه‌چاوكردنی هه‌موو توخمه‌ ئه‌نترۆپۆلۆژی‌ و سۆسیۆلۆژیه‌كان، ده‌شێت بڵێین ئه‌مڕۆ خێڵ وه‌ك بونیاد و جه‌سته‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا نه‌ماوه‌. خێل ته‌نها وه‌ك سیبمۆل، وه‌ك كۆد، وه‌ك وێنا ماوه‌. یان له‌ باشترین حاڵه‌تدا، خێڵ <وه‌همێكی كاریگه‌ر>ه‌، هه‌روه‌ك دۆركهایم ده‌ڵێت. وه‌همێك، گه‌ر له‌ واقیع دا بونی نییه‌ و نه‌بینراوه‌، ئه‌وا‌ له‌ زین و روانگه‌ی تاكه‌كاندا جێگیره‌ و توانای به‌رهه‌مهێنانی كاریگه‌ری له‌ سه‌ر كردار و ره‌فتاریان هه‌یه‌.

 بۆیه‌ له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌، ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌ نییه‌‌ به‌ دوو وشه‌ی كورت كۆی دینامیكی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ بۆ خێڵ بگه‌ڕێنینه‌وه‌ و هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی باوه‌ بڵێین: كۆمه‌ڵگای كوردی خێڵه‌كیه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، بایه‌خ و گرنگی لێكۆڵینه‌وه‌ و تێفكرینمان له‌وه‌دایه‌ بزانین چۆن خێڵ له‌ ڕێی سیمبۆل، كۆد و زمانی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ كاریگه‌ری له‌ گه‌مه‌ سیاسی و ستراتیژی ئه‌كته‌ره‌ سیاسیه‌كان ده‌كات. چۆن حزبه‌كان مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م سیمبۆل و كۆدانه‌ ده‌كه‌ن و چ ستراتیژ و به‌رنامه‌یه‌ك ده‌گرنه‌ به‌ر له‌ ئاستیدا. چۆن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان حزبه‌كان گه‌مه‌ به‌ وته‌ری خێل ده‌كه‌ن و نۆرم و كۆدی شه‌رفی خێڵ به‌ جۆش ده‌ده‌ن به‌ مه‌به‌ستی سیاسی، تد.

 

 

author photo

دكتۆرا له‌ زانسته‌ سیاسیه‌كان

مامۆستای زانكۆی پاریس- دۆفین