جنێو، وه‌ك یه‌كێك له‌ چه‌كه‌ باوه‌كانی ململانێی سیاسی

جنێو، چەکی تێکشکاندنی سیحر و ئەفسانەی یەکتر لای سیاسییەکانی کورد

جنێو، وه‌ك یه‌كێك له‌ چه‌كه‌ باوه‌كانی ململانێی سیاسی

833 خوێندراوەتەوە

له‌م یه‌ك دوو ساڵه‌ی دوایدا، هه‌ندێك پێیانوایه‌ هیچ كاتێك به‌ ئه‌ندازه‌ی ئێستا كۆمه‌ڵگای كوردی جنێوفرۆش نه‌بووه‌. هه‌ندێكی ترش پێیانوایه‌ زۆرێك له‌ لایه‌نگران و هه‌ڵسوڕاوانی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان جنێوفرۆشن و دواجار هه‌وێنی ئه‌م دۆخی جنێوفرۆشتنه‌ن. ئه‌م دوو بیرۆكه‌یه‌ كه‌ وه‌ك دوو سه‌لمێنراو (affirmation) خۆیان نمایش ده‌كه‌ن، هه‌ڵگری دوو به‌دگومانی و دوو هه‌ڵه‌ی جدیین‌ كه‌ پێویسته‌ له‌ سه‌ریان بوه‌ستین‌.
چونكه‌ یه‌كه‌میان كاتێك جنێو به‌ ئێستاوه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ و وه‌ك دیارده‌یه‌ك له‌ ئێستادا زه‌قیده‌كاته‌وه‌، ده‌یه‌وێت وای بسه‌لمێنێت كه‌‌ كۆمه‌ڵگای كوردی له‌ رابردوودا خاڵیبووه‌ له‌ جنێو. دووه‌مشیان به‌ تاوانباركردنی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان به‌ تاكه‌ جنێوده‌ر، ده‌یه‌وێت وایپیشان بدات كه‌‌ پارته‌كانی دی خاڵین له‌ جنێوده‌ر. لێره‌دا پێویسته‌ پرسیارێكی جه‌وهه‌ری‌ رووبه‌رووی لایه‌نگرانی ئه‌م دوو سه‌لمێنراوه‌ بكه‌ین: به‌ چ پێوه‌رێك ده‌یسه‌لمێنن كه‌ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ له‌ رابردوودا جنێوده‌رنه‌بووه‌؟ پاشان خۆ گه‌ر گریمان بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان جنێوده‌ری تێدایه‌، كێ ده‌توانیت بیسه‌لمێنێت كه‌ پارت و رێكخراوه‌كانی دی جنێوفرۆشیان به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ تێدا نیه‌؟

ئه‌ركی هه‌ره‌ جه‌وهه‌ری و سه‌ره‌كی سۆسیۆلۆژیا له‌ دۆركهایم-ه‌وه‌ تا پییه‌ر بۆردیۆ بریتیه‌ له‌ ڕاوكردن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بیری باو و حوكمی پێشینه‌ی نه‌سه‌لمێنراو. هه‌ر بۆیه‌ بۆردیۆ ده‌ڵێت كار و چالاكی كۆمه‌ڵناسی راسته‌قینه‌ هه‌میشه‌ ده‌بێته‌ جێی توڕه‌بوونی خه‌ڵك، چونكه‌ دواجار په‌له‌ماری ئه‌و بیرورایانه‌یان ده‌دات كه‌ لای ئه‌وان بوونه‌ته‌‌ حاشاهه‌ڵنه‌گر و به‌ بێ هیچ قه‌یدومه‌رجێك ته‌راتێن ده‌كه‌ن و وه‌ك <وایه‌> و <وابووه‌> خۆیان سه‌پاندووه‌، له‌ كاتێكدا هیچ بنه‌ما و راستیه‌كیان تێدا نییه‌. به‌ كورتی بوونه‌ته‌ ئه‌و شته‌ی بۆردیۆ پێی ده‌ڵێت Doxa (دۆكسا)، واته‌ كۆی ئه‌و بیر و بۆچونانه‌ی له‌ كۆمه‌ڵگا له‌ فۆرمی راستێتیدا خۆیان ده‌سه‌پێنن و كه‌س بچوكترین گومان له‌ باره‌یانه‌وه‌ ناكات.
له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌، ئه‌وانه‌ی دۆخی <ئێستا> وه‌ك لوتكه‌ی جنێوفرۆشت ده‌بینن، له‌ بیریان ده‌چێت كه‌ گه‌ر جنێو له‌ ئێستادا دیاره‌، زه‌قه‌، هه‌ستپێكراوه‌،‌ له‌ به‌رئه‌وه‌ نیه‌‌ كه‌ له‌ رابردوودا بوونی نه‌بووه به‌م چه‌شن و ڕێژه‌یه‌‌، به‌ڵكو ته‌نها له‌ به‌رئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌كۆ و ئامرازه‌كانی بیستن و بینین له‌ ئێستادا زۆر و زه‌وه‌ندن و به‌ ئاسانی ڕێگه‌مان پێده‌ده‌ن هه‌ست به‌ ململانێ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌كان بكه‌ین و له‌ په‌راوێزی ئه‌مانیشدا به‌و‌ جنێو و ته‌شهیر و تانه‌ و تۆمه‌تانه‌ی كه‌ تێیاندا به‌كارده‌هێنرێن. ده‌نا هیچ شتێك نییه‌ بیسه‌لمه‌نێت كه‌ له‌ رابردوودا جنێو به‌م ئه‌ندازه‌یه‌ نه‌بووه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، هه‌میشه‌ تێبینی ئه‌وه‌م كردووه‌ جنێو له‌ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا نه‌ك هه‌ر له‌ كاتی تۆڕه‌بوون، ده‌مه‌قاڵێ، به‌ڵكو له‌ كاتی خۆشی و وه‌سفكردنشدا به‌شێكه‌ له‌ زمانی رۆژانه‌مان.

،،

ئه‌ركی هه‌ره‌ جه‌وهه‌ری و سه‌ره‌كی سۆسیۆلۆژیا له‌ دۆركهایم-ه‌وه‌ تا پییه‌ر بۆردیۆ بریتیه‌ له‌ ڕاوكردن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بیری باو و حوكمی پێشینه‌ی نه‌سه‌لمێنراو. هه‌ر بۆیه‌ بۆردیۆ ده‌ڵێت كار و چالاكی كۆمه‌ڵناسی راسته‌قینه‌ هه‌میشه‌ ده‌بێته‌ جێی توڕه‌بوونی خه‌ڵك.

كه‌واته‌ جنێو په‌یوه‌ندیه‌كی په‌نهانه‌ی له‌گه‌ڵ په‌روه‌رده‌ و دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی و زه‌ینی ئێمه‌دا هه‌یه‌. كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ وه‌ك هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كی بێ ده‌وڵه‌ت زمانی رۆژانه‌ی تێدا زۆر ملكه‌چی سانسۆر، جڵه‌وكردن، خۆشه‌كردن نه‌بووه‌. به‌ مانایه‌كی دی، زمانی رۆژانه‌مان زمانێكه‌ كه‌ هێشتا به‌ ته‌واوه‌تی پۆلێن نه‌كراوه‌ له‌ نێوان زمانی شه‌رعی و زمانی ناشه‌رعی، زمانی ره‌سمی و زمانی ناره‌سمی، زمانی قسه‌كردن و زمانی نوسین، زمانی ماڵ و زمانی كۆڵان، تد.

ئه‌م پۆلێنكردنه‌ ته‌نها ده‌وڵه‌ت ده‌توانێت له‌ ڕێگه‌ی قوتابخانه‌و و ده‌ستگاكانیه‌وه‌ بیسه‌پێنێت و بیكاته‌ ڕێسا و ره‌زامه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ مه‌یسه‌ر بكات. بۆیه‌ له‌ غیابی ده‌وڵه‌ت، زمانی ئێمه‌ نه‌ سنوری هه‌یه‌ و نه‌ ده‌بێته‌ شوێنێك تێدا ئه‌كته‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بچنه‌ نێو گه‌مه‌ی خۆ له‌یه‌كتر جیاكردنه‌وه‌. (Distinction)

جنێوده‌ر ته‌نها له‌ ناو بزووتنه‌وه‌ی گۆراندا نییه‌، به‌ڵكو له‌ هه‌موو پارته‌كانی دیدا هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش هیچ پێویستی به‌ سه‌لماندن و هه‌ڵكۆڵین ناكات چونكه‌ سه‌فه‌رێكی فه‌سیبوك، گوێگرتنێكیی رادیۆیی، گفتوگۆیه‌كی سه‌رپێیانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ندام و هه‌ڵسوڕاوانی هه‌مو حزبه‌كان به‌ ئاسانی ئه‌وه‌ت بۆ ساغده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ دواجار هه‌موومان جنێو ده‌ده‌ین و جنێو‌ به‌رهه‌می پارتێك نییه‌ به‌ ته‌نها. كێ بڕوا به‌وه‌ ده‌كات كه‌ دواجار هه‌ڵسوڕاوانی پارتێك به‌ گشتی جنێوده‌ربن؟ سه‌پاندنی <جنێوده‌ر> و وه‌ستای <ئیرهابی فكری> به‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی گۆڕاندا به‌شێكه‌ له‌و ململانێ سیاسیه‌ی نێوان پارتی دیمۆكراتی كوردستان و بزووتنه‌وه‌كه‌دا.

له‌ ململانێی سیاسیدا هه‌وڵ و خه‌بات بۆ‌ ناشه‌رعیكردن، بچوككردنه‌وه‌، له‌كه‌داركردنی یه‌كتر یه‌كێكه‌ له‌ پراكتیكه‌ هه‌ره‌ باوه‌كانی كایه‌ی سیاسی. وه‌سفكردنی پارتێك یان رێكخراوێك به‌ فڵانه‌ دیارده‌ی دزێو له‌ ململانێی سیاسیدا، بریتیه‌ له‌ سه‌پاندنی روانگه‌یه‌ك به‌ سه‌ریدا. بۆیه‌ ده‌بێت سه‌پاندنی خه‌سڵه‌تی <جنێوده‌ر> و <ئیرهابی‌ فكری> به‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی گۆراندا له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌ ته‌ماشا بكرێت، نه‌ك وه‌ك حه‌قیقه‌ت و راستی. ده‌نا هیچ دروستی و راستیه‌كی زانستی له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ دواجار ئه‌ندام و هه‌ڵسوڕاوانی حزبێك هه‌موویان هه‌ڵگری چه‌ند خه‌سڵه‌ت و چه‌ند ستریۆتیپك بن، له‌به‌رئه‌وه‌ی نه‌ حزب و نه‌ هیچ یه‌كه‌ و رێكخراوێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی سیفه‌تی ئۆمۆژێنی نییه‌ و كه‌س و ئه‌ندامه‌كانی هه‌موو له‌ یه‌كناچن و هه‌ڵگری هه‌مان دونیا بینی نین.

بۆیه‌، ئه‌وانه‌ی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان تاوانبار ده‌كه‌ن به‌ جنێوده‌ر به‌شێكیان ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌ كاتوساتێكدا كه‌وتونه‌ته‌ به‌ر هێرشی جنێوی به‌رهه‌ڵستكارانی بزووتنه‌وه‌كه‌. به‌ڵام، ئه‌وه‌ له‌ بیر ده‌كه‌ن كه‌ دواجار چه‌ندش له‌وان (له‌ هه‌ڵسوڕاوانی ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌) كه‌وتوونه‌ته‌ به‌رده‌م هێرش و جنێوی لایه‌نگر و هه‌ڵسوڕاوانی ئه‌مانه‌وه‌. له‌ هه‌موو حاڵه‌ته‌كاندا، هه‌روه‌ك گۆفمان گه‌وره‌ كۆمه‌ڵناسی ئه‌مریكی ئاماژه‌ی پێده‌دات،‌ سه‌پاندنی له‌ككه‌ (stigma) به‌ سه‌ر كه‌سێك یان رێكخراوێكدا هه‌رزوو ده‌بێته‌ شوێنی فه‌نتازیا بۆ كه‌سانی دی، به‌ شێوه‌یه‌ك ئیتر هه‌ر ره‌خنه‌ و ناڕه‌زاییه‌ك له كه‌سی له‌كه‌داركراو و رێكخراوه‌كه‌وه‌‌ بێت له‌ گۆشه‌نیگای <له‌ككه‌>كه‌وه‌ ده‌بینرێت.

،،

له‌ بیرمان نه‌چێت، ئێمه‌ هێشتا له‌ دۆخی دوای شه‌ڕی ناوخۆ ده‌ژین: ئه‌و دۆخه‌ی ئه‌كته‌ره‌ سیاسیه‌كان به‌ ئاسانی جنێو ده‌كه‌ن به‌ چه‌ك و كه‌رسته‌ی تێكشكاندنی سحر و ئه‌فسانه‌ی یه‌كتر. له‌ هه‌مانكاتدا‌، جنێو چه‌ند زاده‌ی دۆخی شه‌ڕی دوای ساڵانی نه‌وه‌ته‌كانه‌، ئه‌وه‌نده‌ش به‌رهه‌می لاوازی سه‌رمایه‌ی كولتوری كه‌سه‌كانه


له‌ بیرمان نه‌چێت، ئێمه‌ هێشتا له‌ دۆخی دوای شه‌ڕی ناوخۆ ده‌ژین: ئه‌و دۆخه‌ی ئه‌كته‌ره‌ سیاسیه‌كان به‌ ئاسانی جنێو ده‌كه‌ن به‌ چه‌ك و كه‌رەسته‌ی تێكشكاندنی سحر و ئه‌فسانه‌ی یه‌كتر. له‌ هه‌مانكاتدا‌، جنێو چه‌ند زاده‌ی دۆخی شه‌ڕی دوای ساڵانی نه‌وه‌ته‌كانه‌، ئه‌وه‌نده‌ش به‌رهه‌می لاوازی سه‌رمایه‌ی كولتوری كه‌سه‌كانه. له‌ راستیدا، زمانی سیاسی ته‌نها له‌ دوو دۆخدا ده‌توانێت تا راده‌یه‌ك به‌ دوور ده‌بێت له‌ جنێو و ته‌شهیر. له‌ دۆخێكدا كه‌ سه‌رمایه‌ی كولتوری كه‌سه‌كه‌ به‌رزبێت و ئیتر به‌ بورهان و هێنانه‌وه‌ی پاساوی موقنیع ململانێكانی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی دیدا ئیداره‌ بدات‌ و‌ پێویستی به‌ جنێو نه‌بێت.

له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ده‌توانین گریمانه‌ی ئه‌وه‌ بكه‌ین: كه‌ چه‌ند سه‌رمایه‌ی كولتوری كه‌سه‌كه‌ به‌رز بێت، ئه‌وه‌نده‌ زمانی قسه‌كردنی رۆژانه‌ی له‌ جنێو و په‌یڤی ساردوسڕ به‌ دوور ده‌بێت. پاشان له‌ دۆخی ئاشته‌وایی سیاسی و به‌ مه‌ده‌نیبونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، چونكه‌ له‌ دۆخێكی وادا رێسا و نه‌ریته‌كانی كایه‌ی سیاسی به‌هێزن و‌ ڕێگا به‌ ته‌شهیر و ناوزڕاندنی ئه‌وی دی ناده‌ن. به‌ مانایه‌كی دی كایه‌كه‌ خودان كۆدێكی یاساییه‌ كه‌ پراكتیكه‌ دزێوه‌كان سنوردار ده‌كات و زمان ملكه‌چی جڵه‌وكردن ده‌كات‌. به‌ڵام، ئه‌مه‌ش به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ له‌ دیمۆكراسی و دۆخی ئاشته‌وایی سیاسیشدا ته‌شهیر و جنێو بوونی نه‌بێت.

زانسته‌ سیاسیه‌كان و سۆسیۆلۆژیا له‌ ڕێگه‌ی چه‌نده‌ها لێكۆڵینه‌وه‌وه‌ بۆمان ده‌رده‌خه‌ن كه‌ هیچ كایه‌یه‌كی سیاسی له‌ دۆخی دیمۆكراسیشدا خاڵی نییه‌ له‌ جنێو، چونكه‌ دواجار جنێو به‌شێكه‌ له‌ رابردوو و په‌روه‌رده‌ی خودی كه‌سه‌كان و ڕێساكانی كایه‌ ناتوانیت به‌ ته‌واوی بنه‌بڕیان بكات.

له‌ كۆتایدا، ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانین كه‌‌ جنێو، هه‌روه‌ك بۆردیۆ ئاماژه‌ی پێده‌دات، به‌شێكه‌ له‌ زه‌بروزه‌نگی ره‌مزی. هه‌رچی زه‌بروزه‌نگی ره‌مزیشه‌ یه‌كێكه‌ له‌ چه‌كه‌ باوه‌كانی ململانێ سیاسی. بۆیه‌ بۆ تێگه‌شتن له‌ جنێو و چۆنێتی به‌كارهێنانی و شرۆڤه‌كردنی پێویستمان به‌و حه‌قیقه‌ته‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت بزانین جنێو به‌شێكه‌ له‌ سیاسه‌ت و دانه‌بڕاوه‌ لێی. ته‌ماشاكردنی جنێو به‌م شكڵه‌ و دوور له‌ حوكمی به‌ها، له‌وانه‌یه‌ ڕێگه‌مان پێبدات له‌وه‌ تێبگه‌ین بۆچی دواجار ئه‌كته‌ره‌ سیاسیه‌كان په‌نای بۆ ده‌بن. به‌ مانایه‌كی دی، له‌ جیاتی واقڕمانمان و كێشان به‌ سه‌رخۆماندا، پێویسته‌ جنێو وه‌ك ئاله‌تێكی ململانێ ته‌ماشا بكه‌ین و له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌ هه‌وڵی لێتێگه‌شتنی بده‌ین.

 

author photo

دكتۆرا له‌ زانسته‌ سیاسیه‌كان

مامۆستای زانكۆی پاریس- دۆفین