هەڵبژاردنێکی خراپ لە عێراق

هەڵبژاردنێکی خراپ لە عێراق

4193 خوێندراوەتەوە

هێرش عەبدولڕەحمان

و: رەزوان حەسەن 

پێویستە خەمی سەرەكی عێراق خۆبەدورگرتن بێت لە توندوتیژی و ئەگەری سەرهەڵدانی شەڕی ناوخۆ، باشترین رێگەش بۆ ئەمە بژاردنەوەی دەنگەکانە یان ئەنجامدانی هەڵبژاردنی نوێ و شەرعییە، عێراق بەهۆی كۆمەڵێك سەركردەی خراپەوە بەشی خۆی توشی ناسەقامگیری بووە، زیاد لەوە، ئەم ناسەقامگیرییە و ئەو كۆمەڵە سەركردە خراپانە وایان لە عێراق كردووە بەدەست گەندەڵی بەرفراوان و هەڕەشەكانی سەر ئاسایشی نەتەوەیی و شكستهێنان لە دابینكردنی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەكان بۆ هاوڵاتیان بناڵێنێت و لە دوای جەنگی ساڵی 2003یشەوە بەردەوام بێبەش بێت لە گەشەی ئابوری.

لە دوازدەی مانگی ئایار عێراق، كە شەڕ وێرانی كردووە، هەڵبژاردنێکی پەرلەمانی ئەنجامدا، زۆرێک ئەم هەڵبژاردنەیان وەک دەرفەتێک سەیر دەکرد بۆ دووبارە بنیادنانەوەی عێراق و ڕووکردنە بەرەوپێشچونی ئابوریی و دامەزراوەیی و شەڕی دژ بە گەندەڵی، لە دوای شکستهێنانی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام ئەمە یەکەم هەڵبژاردنە ئەنجام بدرێت، کە ئەم شەڕەی داعش یەک لەسەر سێی وڵاتەکەی وێران کرد.

بەداخەوە هەر یەکەم ڕۆژ كە بەڵگەی ساختەکاریی هەڵبژاردنەکان ئاشکرا بوون دەرفەتی دووبارە بنیادنانەوەی عێراق لە خاڵێکی هەستیاردا لەکیسچوو، بەو هۆیەشەوە بەردەوام کەلێن و ناکۆکی لە نێو هێزە سیاسیەکان و دامەزراوەکانی دەوڵەتدا دروست دەبێت.

،،

بەداخەوە هەر یەکەم ڕۆژ كە بەڵگەی ساختەکاریی هەڵبژاردنەکان ئاشکرا بوون دەرفەتی دووبارە بنیادنانەوەی عێراق لە خاڵێکی هەستیاردا لەکیسچوو، بەو هۆیەشەوە بەردەوام کەلێن و ناکۆکی لە نێو هێزە سیاسیەکان و دامەزراوەکانی دەوڵەتدا دروست دەبێت.

ئەو گومان و ناڕەزایەتییانەی لەبارەی پرۆسەی هەڵبژاردنە ساختەكەوە دروستبوون بۆ خۆیان هەڕەشەن بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی، عێراق مەترسی هەڵوەشانەوەی لەسەرە، كە ئەوەش عێراق دەخاتە نێو توندوتیژی و ناسەقامگیری بە ئاراستەی شەڕێكی چاوەڕوانكراوی دیكەی ناوخۆییەوە، لەبەر ئەمەیە كە گرنگە پێش ئەوەی لە كاریگەرییە خراپەكانی ناسەقامگیری لە عێراق بكۆڵرێتەوە تاڕادەیەك ئەو تۆمەتانەی لەبارەی ئەم هەڵبژارنە خراپەوە ئاراستە كراون بسەلمێنرێن.

ئاماژە ئاگادار کەرەوەکان لە بارەی هەڵبژاردنەکانی عێراق 

تیمی چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان هەفتەیەك بەر لە هەڵبژاردنەكان ئاماژەی بەشکستهێنانی سیستمی دەنگدانی ئەم هەڵبژاردنە دابوو، بەڵام كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەكان هیچ هەنگاوێكی نەنا، كاتێك كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەكان حكومەتی لەوە ئاگادار كردەوە كە ناتوانێت هەفتەیەك بەر لە بەرواری هەڵبژاردنەكان سیستمی دەنگدانەكە بپشكنێت گومان دروست بوو.

دوای ئەوەی هەڵبژاردنەكان ئەنجام دران، كۆمەڵێك مەسەلەی جێی مشتومڕ كە شەرعیەتی تەواوی پرۆسەی هەڵبژاردنەكە لەناودەبەن ئاشكرابوون، ئەوە ئاشكرا بوو كە 2 ملیۆن کارتی دەنگدان دیارنەماون، بەپێی ئەو داواكاری و ناڕەزایەتیانەی بەرزكراونەتەوە پۆلیسی عێراق و یەكەی سوپا هەریەكەیان دوو کارتی دەنگدانییان پێدراوە، یەكێكیان لە بنكە و بارەگاكانی خۆیان دەنگیان پێی داوە، ئەویتریان بە بنكەی دەنگدانی گشتی خۆیان دەنگیان پێی داوە.

sd

کۆبوونەوەی چوار لایەنی نارازیی کوردستان لەگەڵ ماکگۆرک بۆ تاوتوێکردنی ئەنجامی هەڵبژاردن ـ سلێمانی ـ ٢٠١٨.٥.٢٢

ئەگەر هەڵبژاردنەكانی 12ی ئایار بە شەرعی ئەنجام درابن، بۆچی كۆمیسیۆن ئەنجامی هەڵبژاردنەكانی دواخست بۆ كۆتایی مانگ؟ دەكرێت پلانێك بووبێت بۆ ئەوەی حكومەتە دەسەڵاتخواز و نامیللیەكەی ئێستا بۆ خولێكی تر لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە؟

ئەو ئاماژە مەترسیدارانەی پێشتر لەبارەی ئەنجامدانی هەڵبژاردنێكی پڕ لە ساختەكاری هەبوون كۆمەڵێك گومانی زۆریان دروست كرد كە متمانەی دەنگدەریان بە پرۆسەی هەڵبژاردن كەم كردەوە، هەڵبژاردنەكەش راستەوخۆ ناڕەزایەتیان لێكەوتەوە لە ناوچەكانی وەك پارێزگای كەركوك، كە لەوێ خۆپیشاندەران داوایان كرد دەنگەكان بە دەست بژمێردرێنەوە.

پێویستە عێراق خەمی سەرەكی ئەوەبێت خۆی لە توندوتیژی و ئەگەری سەرهەڵدانی شەڕی ناوخۆ بەدووربگرێت، باشترین رێگەش بۆ ئەمە ئەنجامدانی هەڵبژاردنی نوێ و شەرعییە،ئەی دەسەڵاتداران و لایەنە سەركەوتووەكانی هەڵبژاردن چییان كردووە بۆ چارەسەركردنی ئەم تەڵەزمە؟

،،

پێویستە عێراق خەمی سەرەكی ئەوەبێت خۆی لە توندوتیژی و ئەگەری سەرهەڵدانی شەڕی ناوخۆ بەدووربگرێت، باشترین رێگەش بۆ ئەمە ئەنجامدانی هەڵبژاردنی نوێ و شەرعییە،ئەی دەسەڵاتداران و لایەنە سەركەوتووەكانی هەڵبژاردن چییان كردووە بۆ چارەسەركردنی ئەم تەڵەزمە؟

 

لێكەوتەكانی ناسەقامگیری
ناسەقامگیری بۆ عێراق مەترسیدارە. دەكرێت بە ئاسانی شەڕی تەواوەتی لێبكەوێتەوە و وا لە وڵاتەكە بكات نەتوانرێت بەڕێوە ببرێت.
دەكرێت هەلومەرجی لەوجۆرە بە ئاسانی ببێتە هۆی دروستبوونی دەسەڵاتێكی سەربازی حوكمڕان بۆ پڕكردنەوەی بۆشایی سیاسی و دەشكرێت داعشێكی نوێ سەرهەڵبداتەوە. ئەمەش مانای وایە هەوڵەكانی وڵاتە بەرەوپێشچووەكانی وەك ویلایەتە یەكگرتووەكان بۆ هێنانەوەی عێراق بۆ سەر رێڕەوی سیستەم بێسوود بوون.
كردنە دەرەوەی داعش بێ ئەنجام بوو چونكە ناسەقامگیری عێراق گەرەنتی سەرهەڵدانەوەی گروپێكی دیكەی یاخی كردووە. دەكرێت ئەنجامدانەوەی هەلبژاردنێكی دیكە كارێكی زەحمەت بێت، بەڵام لێپرسراوێتی چارەسەرە بۆ دیموكراسی.ئەوە عێراق لە ناسەقامگیری دوور دەخاتەوە و وڵاتەكە لە وەرچەرخانی دیكەی قورستر دەپارێزێت. پێویستە عێراق هەڵبژاردنی دیكەی شەرعی ئەنجام بداتەوە.
لەدوای كەوتنی سەدام حوسەین، ویلایەتە یەكگرتووەكان پەیوەندییەكی نزیكی لەگەڵ عێراقدا ماوە. لەڕووی سوپا و مەشقەوە هاوكاری عێراقی كردووە و لە پاككردنەوەی ناوچەكانی عێراق لە داعش هاوكاری كردووە. پێویستە ئاماژەش بەوە بدرێت كە ویلایەتە یەكگرتووەكان پەیوەندی لەگەڵ سەركردە گەندەڵەكاندا هەبووە، وەك ئەوەی هەبوونی پێكهاتەیەكی سیاسی بۆ سەقامگیری باشتربێت لە عێراقێكی بێ سەركردە. ویلایەتە یەكگرتووەكان لەپێناو ڕووبەڕووبونەوەی گەورەترین هەڕەشەی سەر ئاسایشی نەتەوەیی سەركێشی لەعێراقدا كرد. داعش كە گروپێكی چەكدارییە و خاوەنی ئایدۆلۆژیای ڕەگداكوتاوە ، بووە بەهەڕەشە بۆ سەر ئەمریكا. ئەگەر عێراق بەهۆی ئەم ساختەكارییەی هەڵبژارنەوە كەلەلایەن كەسانی گەندەڵەوە ئەنجام دراوە ناسەقامگیر ببێت ئەگەری هەیە وڵاتەكە توشی پشێوی و شەڕی ناوخۆیی ببێت.
بارودۆخەكە ژینگەیەكی لەبار دروست دەكات بۆ داعش بۆ دوبارە سەرهەڵدانەوەی. ئەمەش لە قازانجی ویلایەتە یەكگرتووەكاندا نابێت چونكە كاتێكی زۆر و ، توانا و سەرچاوەیەكی زۆریان سەرفكردووە ، لەكردنە دەرەوەی داعش لە عێراق ، پێویستە نەتەوە یەكگرتووەكان و ویلایەتە یەكگرتوەكان و یەكێتی ئەوروپا ، دەستێوەردانبكەن لەم هەڵبژاردنە ناپاكەدا و ، خۆیان چاودێر بن لە ژماردنەوەی دەنگەکان ئەگەر کێشە ئالۆزتر بوون سەرپەرشتی هەڵبژاردنێكی نوێ بكەن .

بۆ چارەسەركردنی ئەم دۆخە چەقیوە هەنگاو نراون

وەفدی هاریکاری نەتەوە یەکگرتووەکانی یونامی لە عێراق، داوای لەکۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان کرد لێکۆڵینەوەی خێرا و تەواوەتی بۆ ئەو سکاڵایانە بکات کە لەسەر پرۆسەی هەڵبژاردنەکە ئاراستە کران. بەڵام كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكان دوودڵ بوو. لەوە دەترسا بە لێكۆلینەوە لە سكاڵا و داواكارییەكان سیستمە ئەلیكترۆنیەكەی دەنگدان بێبایەخ ببێت، سەعید کاکەیی، كە یەکێکە لەکۆمیسیاران، دژی بڕیاری کۆمیسۆن بوو بۆ ئەنجامنەدانی بەدواداچوون بۆ داواکاری و بانگەشەکانی بوونی ساختەکاری.

پەرلەمان لای خۆیەوە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر ئەم مەسەلەیە، كەلەلایەن حیزبەكان و بەرپرسانی باڵاوە هێنرایە پێشەوە، دانیشتنێكی تایبەتی ئەنجامدا، لەڕێی ئەنجومەنی وەزیرانەوە لیژنەیەكی باڵایان پێكهێنا كە هەموو بەرپرسە باڵاكانی تێدایە، لەوانە ڕاوێژكاری ئاسایشی نیشتیمانی لە ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانی، ئەم لیژنەیە ئەركی ئەوەی پێ ڕاسپێردراوە سەیری ئەو داواكارییانە بكاتە كە بەرپرسە پەیوەندیدارەكان لەسەر بوونی گزیكاری بەرزیان كردونەتەوە.

هەڵوێستی ئێستای هێزە سیاسیەكان

ئەو هەنگاوەی حكومەت ناویەتی كردەیی نییە چونكە ئەو بەڵگانەی هێزە ئۆپۆزسیۆنەكان (كۆمەڵ، گۆڕان، یەكگرتوو، هاوپەیانی) پێشكەشیان كردووە زۆر زۆرن، سەرباری ئەوەش، بزوتنەوەی گۆڕان کە ھەڵبژاردن نییە تەزویری لێ نەکرابێت سەدان بەڵگەنامەی لایە دەری دەخەن كە یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان لە تەواوی هەرێمی كوردستان و پارێزگای كەركوك دەستیان خستووەتە هەڵبژاردنەكەوە.

عێراقییەكان لە ترسی ئەو توندوتیژییەی كە كێشەی بۆ پرۆسەكە دروست كرد دوودڵ بوون لە چوونیان بۆ دەنگدان، نزیكەی لەسەدا 51ی دەنگدەرانی ئۆپۆزسیۆن بایكۆتی هەڵبژاردنەكەیانكرد و ئەوەش پرۆسەكە دەكاتە پرۆسەیەكی نادەستوریی، بۆ ئەوەی ویستی عێراقییەكان بەدی بێت پێویستە هەڵبژاردنەكان دووبارە بکرێنەوە، کۆتا بڕیاری هێزە سیاسیەكان، بەتایبەتی هێزە ئۆپۆزسیۆنەكان، دووبارە ژماردنی دەنگەکانە یان ئەنجامدانەوەی هەڵبژاردنە.

 

author photo

نوسەر و شرۆڤەكاری سیاسی