هەڵەیەك لە دادگای باڵای فیدراڵی عێراقەوە

هەڵەیەك لە دادگای باڵای فیدراڵی عێراقەوە

1069 خوێندراوەتەوە


دوابەدوای بڕیاری ڕیفراندۆم لەکوردستانی باشور، وروژانی کێشەی چارەنوسی ناوچە جێ ناکۆکەکانی نێوان هەرێم و حکومەتی فیدڕاڵ، پەرلەمانتارێکی مەسیحی لەڕێگەی پەرلەمانەوە پرسیارێکی ئاڕاستەی دادگای باڵای فیدڕاڵی عێراقی کردبوو کە تێایدا داوای وەڵامی سێ پرسیاری کردبوو پرسیارەکان:


1.بەکام ناوچانە دەوترێت ناوچە کێشەلەسەرەکان : وەڵامی دادگا بۆ ئەو پرسیارە ئەوەبوو ئەو ناوچانەن کە کێشەیان لەسەر دروست دەبێت لەنێوان هەرێمی کوردستان وحکومەتی فیدڕاڵیدا. وە کاتێک پێناسەی هەرێمی کوردستانی کردوە سنورەکەشی بەپێی مادەی 53/ٲ دیاریکردوە کە ئەو زەویانەن لەپارێزگاکانی دهۆک و هەولێر و سلێمانی و کرکوک و موسڵ و دیالی کەپێش 19/3/2003 لەلایەن هەریمی کوردستانەوە بەڕێوەی دەبرێن. وەڵامی ئەم بەشەی پرسیارەکە دروستە.
2.چین ئەو پێوەرانەی کە ناوچەیەک بەکێشە لەسەر دائەنرێن: لەوەڵامی دادگادا هاتوە کەوای دەبینێ کە زەویە کێشە لەسەرەکان ئەو زەویانەن کە پێش 19/3/2003 لەلایەن هەرێمی کوردستانەوە بەڕێوە دەبرێن.


وەپێوەری ئەوەی ناوچەیەک بەکێشە لەسەر دابنرێت ئەوە لە مادەی 53/ٲ لەقانونی ادارەی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە دا هاتوە .


3.ئایا ئەو لایەنە کامەیە کەدیاری دەکات کە ناوچەیەک کێشە لەسەرە یاخود نا: دادگا پێيوایە ئەو لایەنە لەمادەی 140/یەکەمی دەستوردا دیاری کراوە بەپێ ی مادەی 53/ٲ قانونی ئيدارەی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە. وەکو لە مادە دەستوریەکەدا دیارە حکومەتی فیدڕاڵی ئەولایەنەیە کە ڕاوێژ پێشکەشی دەسەڵاتی یاسادانان دەکات دەربارەی ئەو ناوچە کێشە لەسەرانە و دەکەونە دەرەوەی سنورەکانی هەرێم وەکو لەمادەی 53/ٲ دیاریکراوە.


کێشەی گەورەی ئەم بڕیارە لەبەشی یەکەمی وەڵامی پرسیاری دوەمدایە ،چلەدێڕی 17 و 18 ی بڕیارەکەی دادگادا هاتوە، کەدەڵێت (تجد المحکمە بان الٲراضی المتنازع علیها هی تلك الٲراضی التی كانت تدار من حكومە ٲقلیم كردستان) واتە ناوچە کێشە لەسەرەکان ئەو ناوچانەن کە لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستان پێش 19/3/2003 بەڕێوە دەبران ، بەم پێیەش بێت لەبری ئەوەی كەركوك و بەشێکی موسڵ ودیالە و صلاح الدین ناوچەی کێشە لەسەربن ، ئەوا سلێمانی و هولێرو دهۆک دەبنە ناوچەی کێشە لەسەر،
(کاتی خۆی کە بۆیەکەمجار ئەو بریارەی دادگای باڵای فیدڕاڵیم بینی، وتم وەڵامی پرسیاری دوەمی تەواو نیە و هەڵەی چاپی تیایە، بۆیە داوام کرد لەو کەسەی بڕیارەکەی بۆناردم "اعتراض" لەبڕیارەکە بگیرێت تا دادگای باڵای فیدراڵی چاکی بکات) .

،،

بەم شێوەیەش بێت ئەوا بە تەواوەتی هەموو خاکی پارێزگاکانی سلێمانی و هولێرو دهۆک دەبنە ناوچەی کێشە لەسەر، لەکاتێکدا تەنها بەدانانی پیتێکی (لا) لەبەردەمی وشەی (تدار) بابەتەکە چارەسەر دەبوو


هەرچەند دەقی وەڵامەکە بۆ پرسیاری یەکەم بەڕونی دەڵێت ناوچە کێشە لەسەرەکان ئەو ناوچانەن کەجێگای ناکۆکی نێوان حکومەتی هەرێم و حکومەتی فیدڕاڵن، واتە هەر ناوچەیەک یەکێک لەو دوانە داوای بکەن ولایەنی بەرامبەر دەست بەرداری نەبێ بەناوچەی کێشە لەسەر دائەنرێت، بەمەرجێک لەگەڵ مادەی 53/ٲقانونی ئيدارەی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە بێتەوە، کە لەوێدا جوگرافیا و دەسەڵاتەکانی هەرێمیشی دیاریکردوە ودانی پێداناون.

کەواتە ناکرێت هەولێر و سلێمانی و دهۆک وناوچەکانی تری ژێر دەسەڵاتی هەرێم پێش 2003 ناوچەی کێشە لەسەر بن، بەڵکو هەڵە لەبڕیارەکەدایە، چونکە بێجگە لە نەگونجانی لەگەڵ مادەی 140ی دەستور ، ومادەی 58 و 53/ٲ قانونی ئيدارەی دەوڵەت بۆ قۆناغی ڕاگواستن، ئەم وەڵامەی پرسیاری دوەمەی کەلەبڕیارەکەدا هاتوە، پێچەوانەی وەڵامەکەی دادگا خۆشیەتی بۆ پرسیاری یەکەم لەهەمان بڕیاردا، هەر بۆیە کاتێک اعتراض لە بڕیارەکەی دادگا گیرا ، دادگای ناوبراو هەستی کرد بڕیارەکەی هەڵەی تێدایە و لە 29/11/2017 بڕیارێکی ڕاستکردنەوەی بۆ بڕیارەکەی پێشوی دەرکرد ، بەڵام بڕیاری ڕاستکردنەوەکەش نەیتوانی هەڵەو ناکۆکیە دەستورییەكەی بڕیارەکەی یەکەمی دادگا ڕاست بکاتەوە.

بڕیاری دووەمی دادگا تەنها بەروارەکەی لابردوە( کەدەڵێت ئەو بەروارەی لەسەرەتای دێڕی 18 هەیە لادەبرێت کە 19/3/2003 و بەم شێوەیەش بڕیارەکە ڕاست دەکرێتەوە )،بەڵام بەلابردنی بەروارەکە نەتوانرا چارەسەری نادەستوری بونی ئەو بەشەی بڕیارەکە بکرێت، چونکە دوای لابردنی بەروارەکەش بڕیارەکە بەم شێوەیەی لێ دێت(تجد المحکمە بان الٲراضی المتنازع علیها هی تلك الٲراضی التی كانت تدار من حكومە ٲقلیم كردستان) واتە ناوچە کێشە لەسەرەکان ئەو ناوچانە دەگرێتەوە کەلەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە بەڕێوەدەبران.


بەم شێوەیەش بێت ئەوا بە تەواوەتی هەموو خاکی پارێزگاکانی سلێمانی و هولێرو دهۆک دەبنە ناوچەی کێشە لەسەر، لەکاتێکدا تەنها بەدانانی پیتێکی (لا) لەبەردەمی وشەی (تدار) بابەتەکە چارەسەر دەبوو بڕیارەکە بەم شێوەیەی لێدەهات ((تجد المحکمە بان الٲراضی المتنازع علیها هی تلك الٲراضی التی كانت لاتدار من حكومە ٲقلیم كردستان فی النص المتقدم قبل 19/3/2003 ) .

ئەو کات ماناکەی دەبوە ئەوەی ناوچە کێشە لەسەرەکان ئەو ناوچانە دەگرێتەوە، کە پێش 2003 لەلایەن حکومەتی هەرێمەوە بەڕێوە نەبراون ، و مادەی 53/ٲ یان بەسەردا دەچەسپێت.

 
چونکە مادەی 58 قانونی ئيدارەی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە بەوردی باسی لەناوچە کێشەلەسەرەکان کردوە لەڕوی بابەتی و لەڕوی جوگرافیشەوە ،لەڕوی بابەتيةوە ڕونی کردۆتەوە ئەو ناوچانەن کە ڕژێمی پێشو هەستاوە بەبەکارهێنانی زوڵم وزۆر بەمەبەستی گۆڕینی دیمۆگرافی تیاياندا لەشێوەی ڕاگواستن و دورخستنەوەو بەزۆر کۆچ پێکردن و نیشتەجێ کردنی خەڵکی ناوچەكانی تری عێراق لەشوێنیان و پێنەدانی کارو گۆڕینی شوناسی نەتەوەییان .

بەم پێ یەش هەموو ئەو ناوچانەی ڕژێمی بەعس ئەو سیاسەتانەی بەئامانجی گۆڕینی دیمۆگرافی تیا پەیڕەو کردون ناوچەی کێشە لەسەرن.

،،

دواجار بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدڕاڵی کۆتایین و باڵايیان هەیە بەسەر هەمواندا بۆیە تەنها ڕێگەی دادگاکە خۆیمان بەدەستەوەیە بۆ ڕاستکردنەوەی بڕیارکەو ئێستاش دوای ئەوەی ئیشمان بۆکردوە بڕیارە لەماوەیەکی کورتا دادگا بەبڕیارەکەدا بچێتەوەو جارێکی تر ڕاست کردنەوەی بۆبکات.


هەروەها لەناو مادەی 58/ٲ قانونی ئيدارەی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوەدا دا ناوی کەرکوک بەچەسپاوی هاتوە وبەم شێوەیەش هەموو پارێزگایکەرکوک بەدەقێکی ڕون بەناوچەی کێشەلەسەر ناوبراوە کەاجتهادو تفسیر هەڵناگرێت، هەروەها لەبڕگەی (ب مادەی 58)قانونەکەشدا باسی ئەوە دەکات کە ڕژێمی پێشوو هەڵساوە بەگۆڕینی سنوری ئیداريی بەئامانجی سیاسی و لەسەر سەرۆکایەتی وحکومەتی عێراقیە کە توصیاتی پێویست پێشکەش بە ئەنجومەنی نیشتمانی بکات بۆ چارەسەرکردنیان.

ئەمەش بەڵگەیەکی تری ڕونە کە ئەو ناوچانەی کێشە لەسەر دیاریدەکات کە سنوری کارگێڕیان گۆڕانی تیاکراوە بە ئامانجی گۆڕینی دیمۆگرافی، لە نمونەی دابڕانی قەزاکانی وەکو چەمچەماڵ و دوزو کفری و کەلار لە کەرکوک وخستنە سەری قەزای تر کە دانیشتوانەکەی عەرەب و تورکمانن .


بەڵام دواجار بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدڕاڵی کۆتایین و باڵايیان هەیە بەسەر هەمواندا بۆیە تەنها ڕێگەی دادگاکە خۆیمان بەدەستەوەیە بۆ ڕاستکردنەوەی بڕیارکەو ئێستاش دوای ئەوەی ئیشمان بۆکردوە بڕیارە لەماوەیەکی کورتا دادگا بەبڕیارەکەدا بچێتەوەو جارێکی تر ڕاست کردنەوەی بۆبکات.

 

author photo

ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق