جیابوونەوە لە یەكێتی‌و گەڕانەوە بۆ ناو یەكێتی

لە ڕەسووڵ مامەندەوە تا قادر عەزیز

جیابوونەوە لە یەكێتی‌و گەڕانەوە بۆ ناو یەكێتی

2326 خوێندراوەتەوە

دیاردەی جیابوونەوەو لێكترازان یەكێكە لەسیما دیارو بەربڵاەوەكانی ناو حیزبی كوردی‌و لەو دیاردەیەشدا یەكێتی نیشتیمانی پشكی گەورەو یەكەمی هەیە‌و لەمێژووی ئەم حیزبەدا زۆرترین سەركردەو ئەندامەكانی بەكۆمەڵ ڕیزی ئەو حیزبەیان جێهێشتووە.

 

 
لەمێژووی خۆیدا، یەكێتی، هیچ ساڵێكی بە بێ ناكۆكی‌و ململانێی نێوخۆیی نە گوزەراندووەو مێژووی ئەم حیزبە پڕ پڕە لە ناكۆكی نێوخۆیی‌و جیابوونەوەی چەند جاری بەكۆمەڵ.


لە چەند قۆناغێكی مێژووی جیاوازیشدا بە قەبارەو ڕێژەیەكی زۆر سەركردەكانی ئەم حیزبە لەیەكێتی جیابوونەتەوە، وەكو جیابوونەوەی باڵی بزووتنەوەی سۆسیالستی لە بەهاری 1979بەڕێبەری رەسووڵ مامەندو جیابوونەوەی ئاڵای شۆڕش لە ساڵی 1985 بە ڕێبەری مەلا بەختیارو جیابوونەوەی باڵی ڕیفۆرم بەسەركردایەتی نەوشیروان مستەفا لە ساڵی 2009داو دوا چوونە دەرەوەی بە كۆمەڵیش لە یەكێتی، جیابوونەوەی بەرهەم ساڵح‌و كۆمەڵێك كادیری ناوەندی ئەو حیزبە بوو كە ئێستا لە ناو قەوارەی " هاوپەیمانی بۆ دیموكراسی‌و دادپەروەری" دان.

رەنگە جیابوونەوە زۆرو ململانێ هەمیشەییەكانی یەكێتی نیشتیمانی، بەشی زۆری پەیوەندی بەسرووشت‌و پێكهاتەی سەرەتای درووستبوونی ئەم حیزبەوە هەبێت، چونكە یەكێتی لەسەرەتاوە بە نیمچە بەرەیی‌و سێ گرووپ‌و باڵی جیاوازی " كۆمەڵە – بززوتنەوەی سۆسیالستی – خەتی گشتی"یەوە هاتۆتە مەیدان‌و سەركردەو بەرپرسە باڵاكانی لەئاڕاستە جیاوازە فیكرییەكان‌و تێڕوانینیان بۆ شۆڕش‌و كاری سیاسی‌و حیزبایەتی جیاواز بووە، ئەمە بەڕوونی لە قۆناغی بەر لەڕزگاری‌و لەسەردەمی شاخدا بە یەكێتی‌و سەركردەكانییەوە دیار بووە، لەبەرانبەریشدا زۆرن ئەوانەی كە جیاوازییە فیكری‌و سیاسییەكانی ناو ئاڕاستەو سەركردەكانی یەكێتی بەهۆكارێكی لاوازی ململانێ‌و جیابوونەوەكان لە یەكێتی دەزانن، بەڵكو ئەوان بڕوایانوایە ململانێ لەسەر پۆست‌و بەرژەوەندی تایبەتی هۆكاری بنەڕەتی‌و فاكتەری سەرەكیی جیابوونەوەكان بووەو ئەوەی وجودی نەبووە لەم پرسەدا، جیاوازی فیكری‌و دونیابینی سیاسییە.

،،

 
لەمێژووی خۆیدا، یەكێتی، هیچ ساڵێكی بە بێ ناكۆكی‌و ململانێی نێوخۆیی نە گوزەراندووەو مێژووی ئەم حیزبە پڕ پڕە لە ناكۆكی نێوخۆیی‌و جیابوونەوەی چەند جاری بەكۆمەڵ.


ئەوەی جێگەی سەرنجە لە پاڵ جیابوونەوەو ململانێ بەردەوامەكانداو سەرباری ئەوەی بۆ ماوەیەكی زۆریش دژایەتی سەختی یەكێتییان كردووە، ئەو كەسانەی كە ڕێبەری جیابوونەوە بەكۆمەڵەكانی سەردەمی شاخ‌و بەر لەڕاپەڕینیان كردووە، دواتر گەڕاونەتەوە ناو یەكێتی.

یەكەم جیابوونەوەی بەرفراوان‌و بەكۆمەڵ لەیەكێتی، هاتنەدەرەوەو جیابوونەوەی باڵی " بزووتنەوەی سۆسیالیستی" بوو، بەڕێبەرایەتی ڕەسووڵ مامەند لەبەهاری ساڵی 1979دا.

 

قادر عەزیز و عادل موراد 

بەر لەوەی سەركردەكانی ئەم باڵە بچنە ناو نیمچە بەرەی یەكێتییەوە، ڕەسووڵ مامەند یەكێكبوو لەو سەركردانەی باڵی بزووتنەوەی سۆسیالیستی كوردستان كە بۆچوونی وابووە دەبێت بزووتنەوەی سۆسیالیستی حیزبێكی سەربەخۆبێت‌و نەچێتە ناو نیمچە بەرەی یەكێتی نیشتیمانی كوردستانەوە، هەر ئەم بۆچوونەشی وایكردبوو كە بەردەوام كێشەی لەگەڵ مام جەلال‌و كۆمەڵەی رەنجدەرانی كوردستاندا هەبێت‌و دواتریش رابەرایەتی باڵی بزووتنەوەی سۆسیالیستی بكات بۆ هاتنە دەرەو جیابوونەوەی باڵی بزووتنەوە لە یەكێتی.

تەنها مانگێگ لەپاش هەرەسی شۆڕشی ئەیلوول، رەسووڵ مامەند لە شاری "ورمێ‌" لەماڵی عومەر دەبابە لەگەڵ هەریەكە لە ( عەلی عەسكەری‌و دكتۆر خالید سەعیدو عەلی هەژارو كاردۆ گەڵاڵی‌و مەلا ناسیح)دا بڕیاری دەستپێكردنەوەی شۆڕش دەدەن‌و پاش گەڕانەوەشیان بۆ عێراق بەڕاوێژ لەگەڵ سەیدا ساڵح یووسفی دا بڕیاری درووسكردنی حیزبێك بەناوی " بزووتنەوەی سۆسیالیستی دیموكراتی كوردستان" دەدەن‌و پاشانیش لەژێر كاریگەری عەلی عەسكەری‌و دكتۆر خالیدو عومەر دەبابەدا دەچنە ناو نیمچە بەرەی یەكێتی نیشتیمانی كوردستانەوە، چوونە ناو نیمچە بەرەی یەكێتیی رەسووڵ مامەندو ئەو ئاراستەیەی ناو بزووتنەوەی سۆسیالیست نیگەران دەكات كە پێیانوابووە دەبێت سەربەخۆبن‌و هێڵی سێهەم بن لەنێوانی مەلایی‌و جەلالیدا.

،،

بەوتەی محەمەدی حاجی مەحموود باڵی بززوتنەوە هەمووی لەگەڵ رەسووڵ مامەنددا بوون، هەتا بڵێی دژی مام جەلال‌و كۆمەڵەبوو، مام جەلالیش حەزی لەو نەبوو، بۆیە بڕیاریدا نەیەت بۆ هەكاری‌و بەر لەكارەساتی هەكاری ئیستیقالەی لەیەكێتی كرد.


لەیەكەم كۆبوونەوەی سەركردایەتی یەكێتیدا لە 31/8/ 1977 رەسووڵ مامەند دەكرێتە بەرپرسی كارگێڕی‌و دارایی یەكێتی‌و بەردەوام یەكێك بووە لەو سەركردانەی باڵی بزووتنەوەی سۆسیالیستی كە زۆرترین كێشەی لەگەڵ سەركردەكانی كۆمەڵەی رەنجدەراندا هەبووەو لەهەمانكاتیشدا لەگەڵ مام جەلالدا زۆر ناكۆكبووە.

بەوتەی محەمەدی حاجی مەحموود باڵی بززوتنەوە هەمووی لەگەڵ رەسووڵ مامەنددا بوون، هەتا بڵێی دژی مام جەلال‌و كۆمەڵەبوو، مام جەلالیش حەزی لەو نەبوو، بۆیە بڕیاریدا نەیەت بۆ هەكاری‌و بەر لەكارەساتی هەكاری ئیستیقالەی لەیەكێتی كرد.

 


نەوشیروان مستەفا لە كتێبی " لەكەناری دانووبەوە بۆ خڕەی ناوزەنگ" باسلەوە دەكات كە بەدرێژایی ساڵی 1979 رەسووڵ مامەند كێشەی لەگەڵ یەكێتیدا هەبووە، تا گەشتووەتەی ئەوەی لەمەكتەبی سیاسی‌و سەركردایەتی یەكێتی كشاوەتەوەو لەبری ئەو "تایەری عەلی والی" بۆ مەكتەبی سیاسی‌و "حاجی حاجی برایم" بۆ ئەندامێتی كۆمیتەی سەركردایەتی دەستنیشانكراوون.

پاش كارەساتی هەكاری‌و كوژرانی زۆرێك لەسەركردەكانی باڵی بزووتنەوەی سۆسیالیستی بەدەستی قیادە مووەقەتە، بەتایبەت" عەلی عەسكەری‌و دكتۆر خالید" ئیدی بزووتنەوەی سۆسیالیستی بەتەواوی دەكەوێتە دەستی رەسووڵ مامەندەوەو ئەو دەبێتە كەسی یەكەم، هەم كێشەی ناوخۆیی بزووتنەوەی سۆسیالیستیش تا ئاستێك چارەسەر دەبێت‌و بەتەواوی دەرگا بۆ رەسووڵ مامەندو هاوڕێكانی خۆش دەبێت كە دەست بە جێبەجێكردنی بیرو بۆچوونەوەكانیان بكەن،

 

ڕەسول مامەند و محەمەدی حاجی مەحمود 


هەرچەندە بەر لەكارەساتی هەكاریش رەسووڵ مامەند وازی لەیەكێتی هێنابوو، بەڵام كارەساتەكەو كوژرانی" عەلی عەسكەری‌و دكتۆر خالید" دوو لەسەركردە دیارو كاریگەرەكانی باڵی بزووتنەوە، ئیدی هەلی لەبار بۆ رەسووڵ مامەند دەرەخسێت بۆ هێنانە دەرەوەی بزووتنەوەی سۆسیالیستی لە نیمچە بەرەی یەكێتی نیشتیمانی.
جیا لەوەی كە ئاماژە بە ڕۆڵی دكتۆر مەحمود عوسمان‌و سامی عەبدولڕەحمان دەكرێت، بۆ دنەدانی باڵی سۆسیالستی‌و بەتایبەت ڕەسووڵ مامەند بۆ جیابوونەوەیان لە یەكێتی، لە هۆكاری جیابوونەوەی باڵی بزوتنەوەی سۆسیالستی لەو كاتەدا لە یەكێتی ئاماژە بەوە دەگرێت كە باڵی بزوتنەوەی مام جەلالیان بەوە تۆمەتبار كردووە كە گوێ بە سەركردایەتی بە كۆمەڵ نادات‌و بیروڕاكانی خۆی دەسەپێنێت‌و زیاتر بەلای كۆمەڵەی ڕەنجدەراندا دایدەشكێنێتەوە.

،،

زۆربوون ئەو بەرپرسانەی كە لەگەڵ رەسووڵ مامەنددا لە ساڵی 1979لەیەكێتی جیابوونەوەو حیزبی سۆسیالستیان درووستكردەوە، تەنانەت هەندێك لەوان پێشتر لە باڵی بزووتنەوەی سۆسیالستی ناو یەكێتی نەبوون‌و "عادل موراد"ی ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەكێتیشیان لەگەڵدا بوو



پاش راپەڕین‌و لە كۆتایی ساڵی 1992داو ئەوكاتەی ( پاسۆك‌و پارتی گەل‌و حسك) بڕیاری یەكگرتن دەدەن، رەسووڵ مامەند بەم یەكگرتنە ڕازینابێت‌و جارێكی دیكە حیزبی سۆسیالیست درووستدەكاتەوەو لەشاری رانیە كۆنگرە دەبەستێت‌و ساڵی دواتریش ئەوبەشەی حسك كە لەگەڵ ئەودا دەبن لە 10/2/1993 دەچنە ناو یەكێتی‌و رەسووڵ مامەند دەكرێتە ئەندامی مەكتەبی سیاسی یەكێتی، پاش شازدە ساڵ جارێكی دیكە ئەو پۆستە وەردەگرێتەوە كە لەسەرەتای دامەزراندنی یەكێتیدا هەیبوو.

زۆربوون ئەو بەرپرسانەی كە لەگەڵ رەسووڵ مامەنددا لە ساڵی 1979لەیەكێتی جیابوونەوەو حیزبی سۆسیالستیان درووستكردەوە، تەنانەت هەندێك لەوان پێشتر لە باڵی بزووتنەوەی سۆسیالستی ناو یەكێتی نەبوون‌و "عادل موراد"ی ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەكێتیشیان لەگەڵدا بوو

 

مام جەلال و ڕەسول مامەند 


دوای هاتنەدەرەوەی لەیەكێتی، لەیەكەم كۆنگرەی حیزبی سۆسیالستدا، لەساڵی 1981 عادل موراد دەنگی یەكەمی كۆنگرە بەدەست دەهێنێت.
بەهەمانجۆر عادل مورادیش لەپاش پازدە ساڵ چوونە دەرەوەی لەیەكێتی‌و تێپەڕاندنی ژیانی سیاسی لەناو حیزبی سۆسیالستدا دەگەڕێتەوە ناو یەكێتی‌و بەهۆی پرۆسەی یەكگرتنەوەی" ئاڵای شۆڕش‌و ئەو بەشەی حیزبی سۆسیالست كە لەگەڵ ڕەسووڵ مامەند" دا بوون لەگەڵ یەكێتیدا، كە لە كۆنگرەی یەكەمی یەكێتیدا لەساڵی 1992، بڕیاری لەسەر درابوو، عادل موراد لەگەڵ هەریەكە لە " رەسووڵ مامەندو شێخ محەمەد شاكەلی‌و شێروان شێروەندی‌و بەهرۆز گەڵاڵی‌و مەلابەختیارو عیماد ئەحمەدو عەدنان موفتی"دا دەكرێنە ئەندامی سەركردایەتی یەكێتی.

لە جیابوونەوەو هاتنەدەرەوەكەی باڵی بزووتنەوەی سۆسیالستدا لە یەكێتی "شەوكەتی حاجی مشیر"یش لەیەكێتی جیادەبێتەوەو لەكۆبوونەوەی یەكگرتنی "بزووتنەوەی سۆسیالست" بەسەركردایەتی رەسووڵ مامەندو لیژنەی "ئامادەكاری پارتی" بەسەركردایەتی دكتۆر مەحموود عوسمان، "شەوكەتی حاجی مشیر" دەبێتە ئەندامی لیژنەی ناوەندی، جیا لەكەسایەتییە دیارو جیابووەكانی دیكە، پاش ماوەیەكی كەم شەوكەتی حاجی مشیر دەگەڕێتەوە بۆناو یەكێتی.

 

مام جەلال و مەلابەختیار 

جیابوونەوەی مەلا بەختیارو هاوڕێكانی لەساڵی 1985‌و درووستكردنی " ئاڵای شۆڕش" لەپاش جیابوونەوەی باڵی بزووتنەوەی سۆسیالستی دووەم جیابوونەوەی بەرفراوان بوو لە یەكێتی.


ناكۆكییەكانی ئەوان لەگەڵ سەركردەكانی دیكەی یەكێتیدا مێژووەكەی هی سەرەتای درووستبوونی یەكێتی بوو، بەڵام لە ساڵی 1985دا لەگەڵ هەریەكە لە " عیماد ئەحمەدو سالار عەزیزو پشكۆ نەجمەدین"‌و چەند كەسێكی دیكەدا ئاڵای شۆڕش رادەگەیەنن.

،،

قادر عەزیز زۆرتر لەوانیدی لەدەروەی یەكێتی كاری سیاسی‌و حیزبایەتی كردو، ئەو لە پاش سی‌و حەوت ساڵ لەجیابوونەوەی لەیەكێتی گەڕایەوە بۆناو یەكێتی.


مەلا بەختیار لەپاش تێپەڕاندنی چوار ساڵ لە زیندانی یەكێتی‌و لەپاش بەربوونی لە زیندان، لەسەرەتای ساڵی 1990 لەگەڵ حیزبی زەحمەتكێشاندا یەكدەگرن‌و پاش كەمتر لەسێ ساڵ خۆی‌و هاوڕێكانی لەمیانی پرۆسەی یەكگرتنەوەی یەكێتی لەگەڵ حیزبە چەپەكاندا دەگەڕێنەوە ناو یەكێتی‌و دەبێتە ئەندامی سەركردایەتی.

قادر عەزیز زۆرتر لەوانیدی لەدەروەی یەكێتی كاری سیاسی‌و حیزبایەتی كردو، ئەو لە پاش سی‌و حەوت ساڵ لەجیابوونەوەی لەیەكێتی گەڕایەوە بۆناو یەكێتی.

نەوشیروان مستەفا لە كتێبی " پەنجەكان یەكتری دەشكێنن"دا سەبارەت بە ساڵەكانی سەرەتای یەكێتی‌و ئەو دەمەی كە هێشتا باڵی بزوتنەوەی سۆسیالستی نیمچە بەرەی یەكێتییان جێنەهێشتبوو،دەربارەی قادر عەزیز دەڵێت:" مەكتەبی سیاسی یەكێتی نوێنەری بزووتنەوەی تێدا نەبوو، قادر عەزیزیان بە نوێنەری بزووتنەوە لای مەكتەبی سیاسی دانابوو، قادر عەزیز نە ئەندامی سەركردایەتی بزووتنەوە بوو، نە هی یەكێتی، لەزۆر كۆبوونەوەدا بەشداری دەكردو وەكو پێیانووتبوو كێشەی درووستدەكردو لەگەڵ مامجەلالدا قسەیان لەیەك دەگیرا"

 

جەلال تاڵەبانی و قادر عەزیز 


قادر عەزیز كە لەگەڵ باڵی بزووتنەوەو رەسووڵ مامەنددا لەیەكێتی سی‌و نۆ ساڵ لەمەوبەر جیابوویەوە، لە كۆتایی ساڵی 1985دا لە بزووتنەوەی سۆسیالستیش جیادەبێتەوەو لەگەڵ چەند كەسێكیتردا " حیزبی زەحمەتكێشان" دروستدەكەن‌و لەساڵی 1990یش لەگەڵ ئاڵای شۆڕش دا یەكدەگرن‌و، دواجاریش دەگەڕێتەوە بۆ ناو یەكێتی‌و دەبێتە ئەندامی مەكتەبی سیاسی.

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی