بۆچی سەددام ڕەتی كردەوە كە حەبیب محەمەد كەریم ببێتە جێگری سەرۆككۆماری عێراق؟

بۆچی سەددام ڕەتی كردەوە كە حەبیب محەمەد كەریم ببێتە جێگری سەرۆككۆماری عێراق؟

5027 خوێندراوەتەوە

لە پاش قوڵبوونەوەی ناكۆكییەكانی نێوان مەلا مستەفاو باڵی مەكتەبی سیاسی‌و بەهۆی ئەو بۆشاییەی كە پاش دوورخستنەوەی ئەوان لە پارتی لە حیزبدا دروستبووبوو، نەك تەنها هەلی ئەوەی بۆ دەڕەخسێت كە بچێتە ناوەندی باڵای پارتییەوە، بەڵكو دەخرێتە شوێنەكەی برایم ئەحمەدەوەو دەبێتە سێیەم سكرتێری پارتی.

  
لە كۆنگرەی شەشەمی پارتیدا كە لە 1ی تەمووزی ساڵی 1964دا بەستراوە، بڕیاری دورخستنەوەی هەریەكە لە ( برایم ئەحمەدو مام جەلال‌و نوری شاوەیس‌و عومەر دەبابەو حیلمی عەلی شەریف‌و نوری ئەحمەد تەها)‌و چەند كەسێكیتر دەدرێت‌و بە دورخستنەوەی ئەمانیش بایەخی دكتۆر مەحمود عوسمان‌و ساڵح یووسفی لای مەلا مستەفا زۆرتر دەبێت‌و هەلی گەشتن بەناوەندی باڵای حیزب‌و سەركردایەتیش بۆ حەبیب محەمەد كەریم‌و سامی عەبدولڕەحمان دەڕەخسێت.


حەبیب محەمەد كەریم لەكۆتایی ساڵی (1932) لەناحیەی (زرباتییە)ی سەر بەپارێزگای واست لەدایكبووەو پاشان لەساڵی (1939) ماڵیان چووەتە بەغداد، خوێندی سەرەتایی‌و ناوەندی لەبەغداد تەواو كردووەو ساڵی (1952) چووەتە كۆلێژی یاسای زانكۆی بەغداد، بەڵام بەهۆی چالاكی سیاسی‌و پەیوەندی بەپارتی دیموكراتی كوردستانەوە، حەوت ساڵ لەخوێندنی زانكۆ دوور خراوەتەوەو پاشان لەساڵی (1959) زانكۆی تەواو كردووەو لەكۆلێژی یاسی زانكۆی بەغدادیش هەریەكە لەجەلال تاڵەبانی‌و موحسین دزەیی‌و شەمسەدین موفتی لەهاوڕێ‌ نزیكەكانی ئەو بوون.

،،

حەبیب محەمەد كەریم، یەكەمین بەڕێوەبەری ئێزگەی دەنگی كوردستانی عێراق بوو، ئەم ئێزگەیە لەساڵی (20)ی ئازاری (1963) لەلایەن پارتییەوە لەناوچەی ماوەت لەئەشكەوتی گوندی ( گردە ڕەش) دامەزرابوو، رۆژانە دوو كاتژمێرو نیو بەزمانی كوردی‌و عەرەبی بەرنامەی هەبووە

حەبیب محەمەد، ساڵی (1952) پەیوەندی بەپارتییەوە كردووەو دوو ساڵ دوای ئەوە كراوەتە بەرپرسی ڕێكخستنەكانی پارتی لەبەغدادو دواتریش كراوەتە ئەندامی لیژنەی مەركەزی، دوای نسكۆی شۆڕشی ئەیلوول تاساڵی (1991) وازی لەكاری سیاسی هێناوەو لەبەغدا ماوەتەوە، پاش ڕاپەڕین ماوەیەك بووەتە بەرپرسی ڕاگەیاندنی پارتی‌و سەنووسەری ڕۆژنامەی برایەتی، پاشانیش كراوەتە بەرپرسی دەستەی چاودێری‌و پشكنین لەناو پارتیدا، ساڵی (1996) لەگەرمەی شەڕی ناوخۆدا لەسەلاحەدین گوللە تۆپێك لەنزیك ئۆتۆمبێلەكەی دەتەقێتەوەو هەردوو قاچی بریندار دەبێت‌و بۆ چارەسەر ڕوو دەكاتە سوریاو لوبنان‌و بەریتانیاو لەو گەشتەیدا كە بۆ چارەسەر دەچێت لەبەریتانیا مافی پەناهەندەی سیاسی وەردەگرێت‌و دواتر لەساڵی (2000)دا لەسەر خواستی مەسعود بارزانی دەگەڕێتەوە بۆ كوردستان.
دوای چەند ساڵێك لەگەڵ نەخۆشیدا، دواجار لە 31 تەموزی ساڵی 2013داو لە تەمەنی )82( ساڵیدا، لەیەكێك لەنەخۆشخانەكانی بەیروتی پایتەختی لوبنان، كۆچی دوایی كردو تەرمەكەی لەگۆڕستانی "وادی سەلام" لەنەجەف بەخاك سپێردرا.

حەبیب محەمەد كەریم، یەكەمین بەڕێوەبەری ئێزگەی دەنگی كوردستانی عێراق بوو، ئەم ئێزگەیە لەساڵی (20)ی ئازاری (1963) لەلایەن پارتییەوە لەناوچەی ماوەت لەئەشكەوتی گوندی ( گردە ڕەش) دامەزرابوو، رۆژانە دوو كاتژمێرو نیو بەزمانی كوردی‌و عەرەبی بەرنامەی هەبووە، ئەو ڕادیۆیە هاوكات لەگەڵ نسكۆی شۆڕی ئەیلوول لەشەوی (20)ی ئازاردا پەخشەكەی ڕاگیرا.


لەخوولی یەكەمی دەرچوواندنی ڕۆژنامەی خەباتدا لەساڵی (1957- 1959) كە سەیدا ساڵح یوسفی خاوەنی ئیمتیازی رۆژنامەكە بوو، حەبیب محەمەد، لەگەڵ هەریەكە لەشەوكەت عەقراوی‌و نەجیب بابان‌و حەمەسەعید جافدا دەستەی نووسەران بووە، پاشان لەخوولی دووەمی دەرچوواندی هەمان رۆژنامەدا (خەبات) لەساڵی (1970) وە تا یازدەی ئازاری (1974)، حەبیب محەمەد بووەتە خاوەنی ئیمتیازی رۆژنامەكەو عەلی عەبدووڵاش بووەتە سەرنووسەر.


دوای دەركردنی (هەمزە عەبدوڵا)ی یەكەم سكرتێری پارتی لەحیزب، لەكۆنگرەی دووەم‌و سێیەمی پارتیدا برایم ئەحمەد وەكو سكرتێری پارتی هەڵدەبژردرێت، دوای دروستبوونی ناكۆی نێوان باڵی مەكتەبی سیاسی‌و مستەفا بارزانی‌و لێكدابڕانی برایم ئەحمەدو مام جەلال لەسەركردایەتی پارتی، حەبیب محەمەد دەبێتە سێیەم سكرتێری پارتی‌و پارتی لەمانگی حەوتی (1964)دا لەشاری رانیە بەبەشداری (900) كەس، كۆنگرەی شەشەمی گرێدەدات‌و بارزانی دەكرێتەوە بەسەرۆكی پارتی‌و حەبیب محەمەد كەریمیش دەكرێتە سكرتێری پارتی‌و شوێنەكەی برایم ئەحمەد دەگرێتەوە، دیسان لەكۆنگرەی حەوتی پارتیشدا كە لەكۆتایی ساڵی (1966)دا لەگەڵاڵە بەسترا، دیسان حەبیب محەمەد كرایەوە بەسكرتێری پارتی، پاشانیش لەكۆنگرەی هەشتەمی پارتیشدا كەساڵی (1970) لەگوندی ناوپردان بەبەشداری (500)كەس بەسترا، حەبیب محەمەد بەسكرتێر پارتی هەڵبژرێدرایەوەو تا نسكۆی شۆڕی ئەیلول ئەو سكرتێری پارتی بوو، واتە یازدە ساڵ سكرتێری پارتی‌و كەسی دووەمی ئەو حیزبە بوو.

،،

حەبیب محەمەد، لەكۆنگرەكانی پێشووی پارتیداو بەر لەوەی ببێتە سكرتێری پارتی‌و كەسی دووەمی حیزب، تەنانەت وەكو ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی هەڵنەبژێردراوە‌و نەگەشتووەتە ئاستی سەركردایەتی‌و دووربووە لەناوەندی بڕیاری حیزبەوە، بەڵام پرسیار ئەوەیە چۆن بەخێرای گەشتووەتە سەرەوەی هەڕەمەكەو بووەتە جێگەی متمانەی گەورەی مستەفا بارزانی‌و بووەتە سكرتێری پارتی

حەبیب محەمەد، لەكۆنگرەكانی پێشووی پارتیداو بەر لەوەی ببێتە سكرتێری پارتی‌و كەسی دووەمی حیزب، تەنانەت وەكو ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی هەڵنەبژێردراوە‌و نەگەشتووەتە ئاستی سەركردایەتی‌و دووربووە لەناوەندی بڕیاری حیزبەوە، بەڵام پرسیار ئەوەیە چۆن بەخێرای گەشتووەتە سەرەوەی هەڕەمەكەو بووەتە جێگەی متمانەی گەورەی مستەفا بارزانی‌و بووەتە سكرتێری پارتی، یەك لەهۆكارەكان ڕەنگە ئەو بۆشاییە گەورەیە بێت كە بەجیابوونەوەی باڵی مەكتەبی سیاسی لەپارتیدا دروستبووەو بارزانی هەوڵیداوە كەهەرچی زووە جێگەی ئەوان پڕ بكاتەوە، لەلایەكی دیكەشەوە حەبیب محەمەد لەهەموو ئەوانە خوێندەوارتر بووە كەلەگەڵ بارزانیدا مابوونەوە، ڕەنگە كارە رۆشنبیری‌و رۆژنامەنووسییەكەشی چانسی ئەوی بەهێزتر كردبێت بۆ بوونی بەسكرتێری پارتی لەو دەمەدا، چونكە ئەو یەكەمین بەڕێوەبەری ڕادیۆی دەنگی كوردستانی زمانحاڵی پارتی بووە.

جگە لەوەی كە لەكاتی گفتوگۆكانی نێوان حكومەت‌و پارتیدا، مەلا مستەفا كاروباری بەڕێوەبردنی مەكتەبی سیاسی بەهەریەكە لەحەبیب محەمەدو دكتۆر مەحمود عوسمان سپاردبوو، لەمیانی گفتووگۆكانی نێوان حكومەتی عێراقی‌و پارتیدا، لە گفتوگۆكانی نێوان مەلا مستەفاو عەبدولسەلام عارفدا، حەبیب محەمەد سەرۆكایەتی شاند گفتوگۆكردن دەكات‌و لە 13- 6 – 1966 بەیاوەری هەریەكە لە ساڵح یوسفی‌و موحسین دزەیی‌و دەچنە بەغداو لە لایەن عەبدولسەلام عارفەوە پێشوازییان لێدەكرێت.

لەڕێكەوتننامەی 11ی ئازاریشدا، حەبیب محەمەد سەرۆكایەتی وەفدێكی دیكەی پارتی كرد بۆ گفتوگۆكردن لەگەڵ حكومەتی عێراقیدا، لەو وەفدەدا هەریەكە لە"سەیدا ساڵح یوسفی‌و دارا تۆفیق‌و ئیحسان شێرزاد" هاوڕێیەتی حەبیب محەمەدیان كردو گفتوگۆكەشیان لەگەڵ حكومەتدا هیچ ئەنجامێكی نەبوو، لەگفتووگۆكەدا سەددام‌و حكومەتی عێراقی بەحەبیب محەمەدو هاوڕێكانیان وتبوو، ئەگەر بارزانی بڕوای بەگفتوگۆ هەیە، بایەكێك لەكوڕەكانی خۆی بنێرێت بۆ گفتوگۆو دانووستان، لەسەردانیشیاندا بۆ بەغداد بەمەبەستی گفتوگۆو دانووستان، حەبیب محەمەد لەبەغدا چاویكەوتووە بە(نیكۆلای شاوسیسكۆ)ی سەرۆككۆماری ئەوكاتەی ڕۆمانیا.


لەمیانی بەندەكانی ڕێكەوتننامەی نێوان حكومەتی عێراقی‌و مەلا مستەفادا، سەرباری ئەوەی كە بڕیار درابوو پێنج وەزیر بدرێت بە كورد، هاوكات بڕیاریش درابوو كە پۆستی جێگری سەرۆككۆماری عێراق بدرێت بە كورد.


مەلا مستەفا حەبیب محەمەدی پێشنیار كرد بۆ پۆستی جێگری سەرۆككۆماری عێراق، بەڵام سەددام حسین كە سەرۆكایەتی لیژنەی گفتوگۆكانی كردووە، بەوە ڕازی نەبووە، بەبیانووی ئەوەی كە حەبیب محەمەد عێراقی نییەو ئێرانییە، رەتی كردەوەو داوایكردووە كە مەلا مستەفا خۆی یان ئیدریسی كوڕی ئەو پۆستە وەربگرێت.
رەتكردنەوەی حەبیب محەمەد، لە لایەن سەددام حسەینەوە، دەبێتە دەستپێكی ناكۆی ناو ڕێكەوتنەكەو یەكێكیش دەبیچت لەهۆكارەكانی سەرنەگرتنی ڕێكەوتنەكە.


لە ساڵی 148یشدا بەبیانووی ئەوەی كە ئێرانییە، حكومەتی عێراقی ڕەگەزنامەی عێراقی لە دكتۆر (جەعفەر محەمەد كەریم)ی برای حەبیب محەمەد سەندووەتەوەو ڕەوانەی ئێران كراوەتەوە.


دكتۆر جەعفەر كە براگەورەی حەبیب محەمەدە، لە ساڵی 1910 لە ناحییەی ( زرباتییە)ی سەر بە پارێزگای كوت لە دایكبووەو لە ساڵی 1936 كۆلێژی پزیشكی تەواو كردووەو ساڵی 1939 پەویەندی بەحیزبی هیواوە كردووەو دوای هەڵوەشاندنەوەی حیزبی هیواش بووەتە ئەندامی سەركردایەتی لە حیزبی ڕزگاری، لە كاتی دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستانیشداو لە یەكەم كۆنگرەی پارتیدا، بە ئەندامی كۆمیتە ناوەندی پارتی هەڵبژێردراوە.

،،

پاش هەرەسی شۆڕشی ئەیلوول، حەبیب محەمەد كەریم دەگەڕێتەوە بۆ بەغدادو لەو دەبێت بە فەرمانبەری حكومەت، رەفیق پشدەری لەكتێبی ( كورد دوژمنی خۆت بناسە)دا باسلەوە دەكات كاتیك ئەو لەساڵە (1977)دا لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە بەتۆمەتی هاوكاری مستەفا بارزانی‌و جەلال تاڵەبانی گیراوەو لەدادگای شۆڕشە حیزبی بەعس دادگایی كراوە


بەهۆی ئەوەی كە رەگەزنامەی عێراقی لێسەندراوەتەوەو ڕەوانەی ئێران كراوەتەوە، ئەو هەر زوو لەكایەی سیاسی باشوری كوردستان‌و ناو پارتیدا ناوی نامێنێت‌و لە تارانی پایتەختی ئێران سەرگەرمی كاری پزیشكی دەبێت‌و لە 1ی ئابی ساڵی 2000دا كۆچی دوایی دەكات.

پاش هەرەسی شۆڕشی ئەیلوول، حەبیب محەمەد كەریم دەگەڕێتەوە بۆ بەغدادو لەو دەبێت بە فەرمانبەری حكومەت، رەفیق پشدەری لەكتێبی ( كورد دوژمنی خۆت بناسە)دا باسلەوە دەكات كاتیك ئەو لەساڵە (1977)دا لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە بەتۆمەتی هاوكاری مستەفا بارزانی‌و جەلال تاڵەبانی گیراوەو لەدادگای شۆڕشە حیزبی بەعس دادگایی كراوە، حەبیب محەمەد كەریم كەئەو كاتە فەرمانبەر بووە لەبەغداد، یەكێكبووە لەوكەسانەی كە لەبەردەم سەرۆكی دادگادا شاهێدی ئەوەی داوە كە بەهۆی رەفیق پشدەرییەوە ئەوان، واتە پارتی، دەنگوباسەكانی حكومەتی عێراقیان پێگەشتووە، رەفیق پشدەری ئەوەش باسدەكات كە حەبیب محەمەد لەمیانی شاهێدیدانەكەیدا ئەوەشی وتووە كە لەڕێگەی شەفیقی برای رەفیق پشدەرییەوە دوو نامە گەیەنراوەتە دەستی مەسعود بارزانی، كەسەرۆكی دەزگای پاراستن بووە لەو كاتەدا.

 
سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:


یەك: كورد لە سەدەی نۆزدەو بیستەمدا – كریس كۆچێرا – وەرگێڕانی – حەمە كەریم عارف – 2003- هەولێر.


دوو: پەرەسەندنی ژیانی حیزبایەتی لە كوردستانی باشوردا – محەمەد فاتیح – 2014- هەولێر.
سێ:

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی