رۆڵی چین لە ئایندەی سوریادا

ئاوەدانکردنەوەی سوریا پێویستی بە ٣٨٨ ملیار دۆلارە

رۆڵی چین لە ئایندەی سوریادا

740 خوێندراوەتەوە

 لەدەسپێکی ساڵی ڕابردوە حوکمەتی سوریا چەندین سەرکەوتنی سەربازی بەدەسهێناوە لە ڕۆژهەڵات و باشووری سوریا، لەدەسپێکی مانگی تەمووزەوە شارۆچکەی "دارا"یان گەڕاندەوە بۆ ژێر سێبەری هەژموونی ئاڵای ئەسەد، کە ئەمەش قوڵترین ئاماژەی سەرەکەوتنی ڕژێمی ئەسەد نمایشدەکات لە دەسپێکردنی ڕاپەڕینەکەی ساڵی ۲۰۱۱، لەگەڵ هەموو ئەو تەوژمانەی کە پەلاماری ئەسەدیان داوە ، میدیاکان ، سیاسەت دروسکەران ، لە دەسپێکردنی ورژاندنی پرسێکی نوێدان ئەویش ئەوەیە جەنگی سوریا کۆتایپێدێت و دواتر چی ڕودەدات ؟ لەنێو ئەم هاوکێشەیشدا زەقترین پرس خۆی نمایشدەکات ئەویش "بونیادناوەی سوریایە".

بەشار ئەسەد لەم دۆخە کۆستئامێزەدا ڕایدەگەیەنێت بونیادناوەی وڵاتەکەم تێچوەکەی دەگات بە ۱۹٥ ملیار دۆلار، بەڵام بانکی جیهانی ئەم ژمارە تێکدەشکێنێت و پێیوایە خەرجی بونیاد نانەوەی سوریا دەسوڕێتەوە لە چواردەوری ۲٥۰ ملیار دۆلار، "UN" لەنوێترین ئاماریدا دەڵێت سوریا پێویستی بە ۳٨٨ ملیار دۆلارە بۆ بونیادناوە، ڕەنگە ئەسەد توانای دەستبەرکردنی سەرمایەیکی لەم قەبارەیەی نەبێت، ئەمەش لە پاش ئەو کۆنفرانسەی کە لە "تونس" بەسترا لە ساڵی ڕابردوو، تێیدا ئەم پرسە تاوتوێکرا و پیانوابوو دۆزینەوەی "کەناڵێکی سەرمایە و سپۆنسەر" دەکرێت شیاوبێت بۆ کۆمڵگایەکی مەدەنی بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ، بۆ کردنەوەی ئەو گرێ کوێرەیەی کە لە گەردنی حوکمەتی سوریا ئاڵاوە.

ئەسەد دەڕوانێت بۆ "دۆستە نزیکەکانی" ئەوانیش ئێران و ڕوسیایە و "چین" ڕابەرایەتیان بکات، ئەمەش چین والێدەکات بەوپەڕی توانای خۆیەوە "پارەی کاش" پێشکەش بکات بۆ بونیادناوەی سوریا.

لەو کاتەی کە ئەسەد دەیویست، چین بێتوانابوو لەپێدانی و دەستەبەرکردنی ئەو ئاستە "فەندین، دەستەبەر سەرمایە"ی کە ئەسەد خوازیارێتی، یان ئەو بڕە سەرمایە کە بانکی جیهانی خەمڵاندویەتی، لە مانگی تەمووزی ۲۰۱۷، چین پێشنیاری "۲ ملیار دۆلار" وەبەرهەمێنانی کردوە وەک یارمەتیەک بۆ بونیادناوەی ژێرخانی سوریا لەڕێگای "چین-عەرەب یەکێتی ئاڵوگۆرکراو".

دواتر لە تەموزی ساڵی ۲۰۱٨ چین جاڕی بەخشینی ۲۳ ملیار دۆلار قەرز-یارمەتیدان، بۆ پشتیوانیکردنی سەرجەم ئەو پرۆژە و کارانەی کە دەچنە نێو هەرەوەزی کۆڕبەندی "چین- دەوڵەتانی عەرەب"، بەڵام ئەو دەستەبەریە بەشکرابوو لە نێو ۲۲ دەوڵەتی ئەندامی کۆمکاری عەرەبی، ئەمەش پێناچێت سوریا یەکەم وەرگری ئەم دەستەبەریەبێت.

چۆن شرۆڤە و شیکاری بۆ ئەم بەشداریکردنە ڕونەی چین لەم پرۆسەیەدا دەکرێت ؟ چی دەتوانێت دەنگدانەوە بۆ ئەم پرۆسەیە دروستبکات ؟  بێگومان تیۆرێکانی پەیوەندیە نێودەوڵەتییەکان بەسودترینە، بەتایبەتی سێ قوتابخانە سەرەکێکە ئەوانیش " ڕیالیزم، لیبرالیزم، بونیادنەران".

،،

 لە تەموزی ساڵی ۲۰۱٨ چین جاڕی بەخشینی ۲۳ ملیار دۆلار قەرز-یارمەتیدان، بۆ پشتیوانیکردنی سەرجەم ئەو پرۆژە و کارانەی کە دەچنە نێو هەرەوەزی کۆڕبەندی "چین- دەوڵەتانی عەرەب"، بەڵام ئەو دەستەبەریە بەشکرابوو لە نێو ۲۲ دەوڵەتی ئەندامی کۆمکاری عەرەبی، ئەمەش پێناچێت سوریا یەکەم وەرگری ئەم دەستەبەریەبێت.

 

هەریەک لەم قوتابخانانە کۆمەڵێک تێگەیشتن پێشکەش دەکەن سەبارەت بە "بەشداری چین" لەم پرۆسەیەدا، هەرچەندە بونیادنەران داینامیکترین مەفهووم پێشکەش دەکەن بە بەراورد بە سێ قوتابخانەکەی دیکە.

بۆ ڕیالیستەکان جیهان "ئەنارکیە"واتە بانگهێشتی جیهانێکی بێ حوکمەت دەکەن، بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان باڵاترین ئامانجی دەوڵەتە لە دەرەوە، سەرنجەکان چڕدەبنەوە لەسەر مانەوەی دەوڵەت، هاوکاری لەگەڵ دەوڵەتانی دیکە ڕودەدەن بەڵام ئەوان پەلێکشی دۆخی "هەڕەش و ترس" دەکەن، لەم کەیسەشدا قورسە بڕوانیەنە "سوریا" چونکە بەهۆی دۆخی لاوازیەوە دەناڵێنت کە بۆ ماوەی ۷ ساڵە داخزاوەتە نێو کارەساتبارترین شانۆی جەنگی خوێناویەوە، بۆیە ئاساییە گەر ترس و هەڕەش بۆ سەر "چین" دروستبکات.

قوڵتر بڕوانیە دەوڵەتی سوریا، لە پلاتۆرمە پاشکۆیەکان و لەسەر سەکۆی شانۆی جەگی سوریا چەندین "گروپ جیاواز" بەدیارکەوتن کە بەتەواوەتی بە چەمکی "شەڕ و توندوتیژیی" توابوونەوە، بەتایبەتی "گروپە پەڕگیرخوازە ئیسلامێکان" وەک "ڕێخراوی تیرۆرستی داعش" کە ڕوبەرێکی فراوانی زەوی زەوتکردبوو لە سوریا و عێراق لە دوای ساڵی ۲۰۱٤.

داعش ڕایگەیاند کە سیاسەتی چینی دژە موسوڵمانانە دژبە "کەمایەتی-ئەویگور" کە لە هەرێمی خینجیانن، ئەمەش بوو بە پاڵنەرێکی بەهێز بۆ هاندانی کەمایەتی ئەویگور دژ بە دەوڵەتی چین و هەروەها نزیکە "۳۰۰" چەکداری ئەم کەمایەتیە کە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی چین نیشتەجێن چونە خاکی سوریا بۆ بەشداربوون لە هەڵمەتی توندئاژۆیەتی داعش.

 کردەوە و بەرژەوەندیە نەتەوەیەکانی چین یارمەتیدەرن بۆ بنیادناوەی سوریا، بەڵام ڕیالیستەکان دوودڵن لەبارەی "قوڵی ئەم لە ئەستۆگرتەنەوە"، چین وا خەریکە پەیکەێکی بۆ هەڵدەسێنرێتەوە لەم چێوەیەدا، بەرژەوەندیە بازرگانێکانی تووشی کشانێکی بێ مەودا بوون لە خۆرهەڵاتی ناویندا لە ساڵی ۲۰۰۰ "لە کاتێکدا چەتری هەژموونی ئەمریکا ڕێگری لە هەموو بارانێکی بەرژەوەندی دەوڵەتانی دیکە دەکرد کە بەسەر ناوچەکەدا ببارێت، بەڵام چین درزی چۆڕاوەکردنی دۆزیوەتەوە خۆی دڵۆپاندوە بەسەر ناوچەکەدا " و بۆیە ئەمەش هانی سەرۆکی پێشوی ئیدارەی ئەمریکا "باراک ئۆباما" دا بڵێت "چین ئەسپسوارێکی ئازادە لەم ناوچەیەدا".

 

لیبرالیزم دەتوانێت "داعش" بەکاربێنێت بۆ پاساودانی پارادیمی تیۆری قوتابخانەکەی سەبارەت بە بڕگەی مەعریفی پەیوەندیە نێودەوڵەتێکان، هەروەک دەڵێن لە سیستەمێکی پێکەوە - بەسراودا (ئینتەرکۆنێکت سیستەم)، دەوڵەتان پشتیان بەستووە بەیەکتر، بەپێچەوانە ڕیالیستەکانەوە، تیڕوانینی لیبرالیزم زیاتر خەسڵەتی گەشبینی پێوەدیارە، دەوڵەتان لەڕوی ئابورییەوە کارلێک دەکەن، لەڕێگای بازرگانی و گەشەسەندنەوە، زۆر بەکەمی دەچنە پرۆسەی ناکۆکیەوە، "بەڵام تێچوو ئەم دەقە تیۆریانە لە دۆخی دیفاکۆتدا قورسترە"، بەڵام قازەنجەکان بەڕێکی بەدەست دەهات لە ئەنجامی هەڵکشانی جوڵەی بازرگانی و هاندانی چالاکی ئابووری و لە پاشان هاریکاری، کەواتە سەرجەم گەمەکە ئیجابیە.

ئەم تێڕوانینەی لیبرالیزم، بوو بەهۆی دروستبونی چەندین ڕێکخراو نێودەوڵەتی وەک "EU" ، "IMF و بانکی جیهانی ، سەرباری هەموو ئەمانە ، دەستەبەرکردنی پارە بۆ بانکی جیهانی و دواتر خەرجکردنی لە پێناو دەوڵەتی هەژارەکاندا، دەوڵەتە خاوەن سامانەکان دەتوانن یارمەتی دوولایەنە دەستەبەربکەن بەشێوەیکی ڕاستەوخۆ، ناوەندێک بۆ هەردوو شێوەکە کە ئەم بیرۆکەیە کە "بازرگانی و یارمەتی" خاڵێکی جەوهەریە بۆ گەشە و دەرکەوتنی وڵاتان.

،،

پرسی سوریا پرسێکی جێگومانە لەوەی کە ئایا چین دەتوانێت جیاوازیەک دروستبکات، لە ۲۰۱٥ چین گەورەترین بانکی گەشەسەندنی هەرێمی دروستکرد لەژێر ناوی " بانکی وەبەرهەمێنانی ژێرخانی ئاسیا" و چین تێیدا دامەزرێنەر و خاوەن پشکی سەرەکیە.

 

پرسی سوریا پرسێکی جێگومانە لەوەی کە ئایا چین دەتوانێت جیاوازیەک دروستبکات، لە ۲۰۱٥ چین گەورەترین بانکی گەشەسەندنی هەرێمی دروستکرد لەژێر ناوی " بانکی وەبەرهەمێنانی ژێرخانی ئاسیا" و چین تێیدا دامەزرێنەر و خاوەن پشکی سەرەکیە، هەموو پشکەکان تێیدا ڕونکراوەتەوە لە لایەن دەوڵەتانی ئەندامی گەشەسەندوەوە،و ئەوانەی کە دایانەوێت بزانن چۆن ئەم بانکەیە "سیستەمە دارایەکانی" تەرخاندەکات لەشێوەی قەرز و پارەدان و مامەڵە دارایەکانی دیکە، بەڵام ئەم بانکە هەتا ئێستا هیچ جۆرە جاڕدانێکی سەبارەت بە پرۆژەکانی نەداوە لە سوریادا.

 

 هاوکات" چین بەوپەڕی بێ فیزیەوە خوازیاری بەستنی پەیوەندی ئابووری دوولایەنەیە لەگەڵ سوریا". تەنانەت پێش ساڵی ۲۰۱۱ ، بازرگانی و وەبەرهێنان لەنێوان هەر دوو وڵاتدا بەشێوەیکی زۆر کەمبوو، گەر بێتوو لە چوارچێوەی بەراوردکاریدا دایبنێن دەبینین چین چالاکانە پەیوەندیە بازرگانێکانی و بەرهەمێنانی وزەی لەگەڵ دەوڵەتانی کەنداو و ئێراندا بەرەوپێشەوبردوە.

 هەروەها پەیوەندیە سیاسیەکانی چین کەمترە لەگەڵ سوریا گەر بەراورد بکرێت لەگەڵ پەیوەندی دیمەشق بە تاران و مۆسکۆ، چونکە لەم دۆخەدا "دیمەشق پڕ- شیرترین ئاژەڵە بۆ دەمی برسی مۆسکۆ و تاران"، بۆیە ئەوەجێی پرسە کە ئایا مەودای پێویست هەیە بۆ بازرگانی چین-سوریا و کاریگەرێکانی لەسەر کەمکردنەوەی دەرنجامەکان و لێکەوتەکانی جەنگ.

بونیادنەراکان (کۆنستراکتفیزم) سێ جۆر تێڕوانین پێشکەش دەکەن بۆ دۆخی نوێ سوریا کە تێیدا دەیانەوێت هەڵسنەوەیەکی ڕاستەقینەی کۆمەڵایەتی لە ڕوی شوناس و بونیادەوە بۆ سوریا بکەن، "سوریا دەوڵەتێکی شکستخواردوە" بوەتە هۆی ناسەقامگیری و نائارامی ناوچەیی گەورە، بۆیە چین دووچاری بەرداشی "دەرفەت_بەرەنگاری" دەبێتەوە ، وەک هەڕەشەکانی داعش و داواکاریەکانی لە کەمایەتی تاریکپۆشەکانی ئەویغور، هێڵە جیاکەرەوەکان دەوڵەت لەنێوان سیاسەتی ناوخۆی و نێودەوڵەتیدا، ئەمەش وادەکات هەڵچون و ڕژانێک دروستبێت لە حەوزی گومانی چین، و ترسەکانی لە دانیشتوانەکانی باکوری ڕۆژهەڵاتی (کەمایەتی ئەویغور) و پاساوی کردەوەکانی لە هەرێمی خینجیان وەک بەشێکی فراوانتر و جەنگی نێودەوڵەتی دژ بە تیرۆریزم ، لە کاتێکدا ناکۆکێکانی سوریا باشترین دەرفەتن بۆ چین تاوەکو وەک هێزێکی بڕواتە سەر پلاتفۆڕمی ئەکتەرە کاریگەرە جیهانێکان.

 چین وەک هێزێکی هەستاوەی جیهانی ڕۆڵێکی کاریگەر دەبینێت لەهاوکێشەی ناکۆێکاندا "چین باشترین تەنفبازی سەر پەتی سێرکی ناکۆێکانە".

تێڕوانینێکی دیکە بونیادنەراکان پێیوایە "چین هەمیشە ڕوبەڕوی دژە هاوتاکانی دەبێتەوە" . بەشێوەیکی فراوان، هەر سێ لایەنەکە دەتوانن کاردانەوەیان بۆ ناکۆێکان هەبێت لە دوو ڕێگای سەرەکیەوە، یان دەبێت لەخۆیبگرێت و تاکۆتای بەڕێوەیببات ، یان چارسەریبکات و یان بیانگۆڕێت یان زەمینەسازی بۆ چەرەسەرکردنی بکات تاکۆتای، ئەم تێڕوانیەی دواتریان زۆرجار دەناسرێت بە "بونیادناوەی ئاشتیانەی-لیبراڵ" لەم شێوەیەدا (پێکهێنانی دامەزراوەی سیاسی نوێ، دەستوورەکان، هەڵبژاردنی فرەحیزبیانە، پشتیوانی دارای بۆ ڕێخراوە کۆمەڵایەتێیە مەدەنێکان) ئەمەش خواستی زۆرینە حوکمەت و لایەنەکانی ڕۆژئاوایە.

بەپێچەوانەی ڕۆژئاواوە، چین کاردانەوەی دیکەی هەیە بۆ ڕەوشەکە پێیوایە پێویستە پیادەی لەم بنەمایە بکرێت بۆ چارەسەرکردن " بڕینەوەی دەستەکانە بۆ دەستێوەردان" بۆیە بەتوندی بەگژی "دەستێوەردانی سیاسەتی ناوخۆی دەوڵەتاندا دەچێتەوە"، نایەوێت بەشێوەیەکی سادە بڕوانێتە ناکۆکێکان و قەیرانەکان، چین کار لەسەر چارەسەرکدنی ڕەوشی سوریا بەمشێوەیە دەکات، " لەپێشدانانی چالاکیە بازرگانێکان بۆ بەهێزکردنی گەشەسەندن و هەڵسانەوە ئابووری، دۆزینەوەی ڕێگایەک بۆ زاڵبوون بەسەر سکاڵاکاندا" و ئەمەش نەشونامی دراوی سوریا بەدوای خۆیدا دێنێت کە نزیکە ۷ ساڵە توشی داکشان و لەدەستانی بەهای بووە بەهۆی جەنگی ناوخۆوە.

یارمەتێکان بە بەهێزکردن ڕژێمی ئەسەد دەسپێدەکات و بەکردنەدەرە و لەدەستدانی باڵانسی هێزی ڕۆژئاوا کۆتایدێت لەکۆتایدا، بونیادنەراکان ئەم بەشداریکردنەی چین دەخەمڵێن بە باشترین بەشداریکرن بۆ بونیادناوەی سوریا ، وە ئەوە نیشان دەدەن کە پێویستە هێزە جیهانێکان بەشوێن شوێنپێکانی چیندا هەنگاوبنێن بۆ ڕێکخستنەوە و چارەسەری ناکۆکێکان ، وە هەردوو ڕیالیست و لیبرال دەستەبەری چەند شرۆڤە و شیکاری دەکەن کە بۆچی دەوڵەتێکى وەک چین بەشداردەبێت لە بونیادنەوەی دەوڵەتێکی شکستخواردوی وەک سوریا بەڵام خۆی لەخۆیدا ئەوان دەگەنەوە بە ناتەواوی لە بۆچوندا،  تێڕوانینی بونیادنەراکان یارمەتی دەرێکی باشە بۆ پڕکردنەوەی ئەم کەلێنە، پێزانین بە گرنگی ڕۆڵی نۆرمەکان ، بۆیە لەنێو هەموو ئەو مشتومڕوو و بەربەرەکانێدا هێزێک چارەسەر دەدۆزێتەوە بۆ سوریا ئەویش "چینە" و لەکاتی پێویست هەڵمەتدێنێت بۆ بونیادناوەی سوریا.

 نوسینی: Gury Burton ـ گۆفاری فۆرن پۆڵەسی

وەرگێرانی: هەڵۆ ساڵح