سەركردەكان بۆچی درۆ دەكەن؟

درۆ وەك چەكێك لە پێناو مانەوەدا

سەركردەكان بۆچی درۆ دەكەن؟

1099 خوێندراوەتەوە

كتێبی "سەركردەكان بۆچی درۆ دەكەن؟"لە نوسینی نوسەری ئەمریكی "جۆن جەی میرشەمیر"ە.وەرگێڕ "فاروق جەمیل" لە عەرەبیەوە بۆ كوردی وەرگێڕاوە و لە ساڵی 2017دا بە بڕی 259 لاپەڕەی قەبارە بچووك لە دەزگای "ئایدیا" چاپ و بڵاوی كردووەتەوە.

  
نوسەری ئەم كتێبە لە بارەی درۆكردن لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا گەیشتووە بەو ئەنجامەی كە زۆرجار لە ئاستی نێودەوڵەتیدا درۆ دەكرێت، وڵاتان درۆ وەك چەكێك بەرامبەر نەیار و دۆستەكانیشیان لە ناوخۆ و دەرەوەشدا بەكاردەهێنن چونكە پێیانوایە لە بەرژەوەندی وڵاتەكەیاندایە.


كتێبی ناوبراو جگە لە دەروازە و پێشەكی لە (9) بەش پێكدێت كە بە خستنەڕووی پێناسەی درۆكردن دەست پێدەكات‌و بە خستنە ڕووی لیستێك درۆی نێودەوڵەتی و دیاریكردنی ئەوكاتانەی كە وڵاتان درۆی تێدادەكەن و خستنە ڕووی كاریگەرییە نەرێنییەكانی درۆی نێودوڵەتی بەردەوام دەبێت و بە خستنە ڕووی ئەنجامی بەدەستهاتوو لەسەر بابەتەكە كۆتایی دێت، كە تیایدا ئاماژە بەوە دەكات هەرچەندە درۆ ڕەفتارێكی قێزەونە بەڵام سەركردەكان بێ‌ جیاوازی باوەڕیان وایە كە درۆ ئامڕازێكی گرنگە لە بەڕێوە بردنی وڵاتداو پێوویستە لە بارودۆخە جیاوازەكاندا بەكاربهێنرێت.ئاماژە بەوەش دەكات ئەگەرچی درۆكردن هەندێكجار ئامانج دەپێكێت بەڵام مەرامی هەمیشەیی و بەردەوام بەدی ناهێنێت.

،،

نوسەری ئەم كتێبە لە بارەی درۆكردن لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا گەیشتووە بەو ئەنجامەی كە زۆرجار لە ئاستی نێودەوڵەتیدا درۆ دەكرێت، وڵاتان درۆ وەك چەكێك بەرامبەر نەیار و دۆستەكانیشیان لە ناوخۆ و دەرەوەشدا بەكاردەهێنن چونكە پێیانوایە لە بەرژەوەندی وڵاتەكەیاندایە.

 

 

پێناسەی درۆ كە جۆرێكە لە چەمكی "چەواشەكاری"


سەبارەت بە پێناسەكردنی ڕەفتاری "درۆ" نوسەری كتێبەكە درۆ وەك یەكێك لە جۆرەكانی چەمكی "چەواشەكاری" هەژمار دەكات و بۆ تێگەیشتن لە درۆ بە پێویستی دەزانێت سەرەتا پێناسەی "چەواشەكاری" بكات و پاشان هەرسێ‌ جۆرەكەی "چەواشەكاری"پێناسە دەكات كە بریتین لە"درۆ، هەڵبەستن، پەردەپۆشكردن(شاردنەوە)".

نوسەر لە پێناسەی چەمكی چەواشەكاریدا دەنوسێت " چەواشەكاری بریتییە لەوەی كە كەسێك بەدەستی ئەنقەست چەند هەنگاوێكی مەترسیدار دەنێت بۆ ئەوەی خەڵكانی دیكە حەقیقەتی تەواوی مەسەلەیەكی دیاریكراو نەزانن" نوسەر لە ل48 وای وتووە.
لە ڕوانگەی نوسەری كتێبەكەوە "درۆ" كە یەكێكە لە جۆرەكانی چەواشەكاری، بریتییە لەوەی كە "مرۆڤ قسەیەك دەكات خۆی دەزانێت ناڕاستە یان گومانی لێی هەیە، بەڵام خوازیارە وەك ڕاستیەك نیشانی خەڵكی بدات" نوسەر لە ل48- 49 وای وتووە.

جۆری دووەمی چەواشەكاری كە بریتییە لە "هەڵبەستن" لای نوسەر بەم جۆرە پێناسەكراوە كە بریتیە لەوەی " كەسێك چیرۆكێك دەگێڕێتەوە و تیشك دەخاتە سەر ڕووداوێكی دیاریكراو ئینجا بە گوێرەی بەرژەوەندی خۆی پێكیانەوە دەبەستێتەوە، بەڵام لە بایەخی ڕاستیەكانی دیكە كەم ناكاتەوە و پشتگوێیان ناخات، واتە ڕووداوە دیارەكان بە شێوەیەك دەخاتە ڕوو كە لە بەرژەوەندی خودی كەسەكەدا بێت" نوسەر لە ل49- 50 وای وتووە.
پەردەپۆشكردن( شاردنەوە) جۆری سێیەمی چەواشەكارییە، بریتیە لە " بەندكردن و شاردنەوەی ڕاستیەكان بۆ ئەوەی كار نەكاتە سەر هەڵوێستی تاك، لەم حاڵەتەدا تاك بێدەنگی هەڵدەبژێرێت چونكە دەیەوێت زانیاریەكان لە كەسێك بشارێتەوە" نوسەر لە ل51 وای ووت .582

ووتەکان،،

نوسەر لە پێناسەی چەمكی چەواشەكاریدا دەنوسێت " چەواشەكاری بریتییە لەوەی كە كەسێك بەدەستی ئەنقەست چەند هەنگاوێكی مەترسیدار دەنێت بۆ ئەوەی خەڵكانی دیكە حەقیقەتی تەواوی مەسەلەیەكی دیاریكراو نەزانن" نوسەر لە ل48 وای وتووە.

  
جۆرەكانی درۆی نێودەوڵەتی


دوا بەدوای پێناسەكردنی چەمكی"چەواشەكاری" و جۆرەكانی لە كتێبەكەدا لیستێك درۆی نێودەوڵەتی خراوەتە ڕوو كە نوسەر لە چوارچێوەی ژماردنیاندا ئاماژەی پێداوە. لە ل39دا نوسەر باس لەوەدەكات كە بەشێوەیەكی گشتی سەركردەكان لە بەر دوو هۆكاری جیاواز درۆ دەكەن:
1. بۆ خزمەتی بەرژەوەندیە نیشتیمانیەكان بە "درۆی ستراتیژی" ناو دەبرێت.
2. بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە تایبەتییەكانی سەكردەكان یان هاوڕێكانیان بە "درۆی خۆپەرستانە(تاكەكەسی) ناو دەبرێت .

لە چوارچێوەی ئەم دوو جۆر درۆیەدا نوسەر (7) جۆری درۆی نێودەوڵەتی دەژمێرێت كە ئەوانیش "وروژاندنی دڵەڕاوكێ‌، هەڵبەستنی ئەفسانەی نەتەوەیی، ڕووماڵكردنی ستراتیژی، درۆ لیبراڵیەكان، ئیمپریالیزمی كۆمەڵایەتی، داپۆشینی قێزەون، داپۆشینی ستراتیژی"ن . لەگەڵ ئەوەشدا ئاماژە بەوەدەكات كە ترسناكترین جۆری درۆ ئەوەیە كە سەركردەكان لەگەڵ گەلی خۆیان دەیكەن، بەم پێیە هەریەك لە جۆرەكانی "وروژاندنی دڵەڕاوكێ‌، هەڵبەستنی ئەفسانەی نەتەوەیی، ڕووماڵكردنی ستراتیژی، داپۆشینی قێزەون" دەچنە قاڵبی ئەو جۆرە درۆ ترسناكانەی كە سەركردەكان لەگەڵ گەل دەیكەن.

لە نێوان دوو جۆری سەرەكیەكەی درۆ كە بریتیبوون لە "درۆی ستراتیژی و درۆی خۆپەرستانە(تاكەكەسی)" حەوت جۆر درۆیان لە خۆگرتبوو، نوسەر (5) جۆر درۆ، لە ژێر چەتری "درۆی ستراتیژی"دا پۆلێن دەكات كە وەك ئاماژەی پێدەكات زیاتر لە كتێەبەكەیدا فۆكەسی لە سەر ئەم جۆرەی درۆی نێودەوڵەتییە، ئەوانیش بریتین لە "درۆی نێوان وڵاتان، وروژاندنی دڵەڕاوكێ‌، داپۆشینە ستراتیژییەكان، دروستكردنی ئەفسانەی نەتەوەیی، درۆی لیبراڵی". نوسەر پێی وایە هەردوو جۆری درۆی "بڵاوكردنەوەی ترس و پەردەپۆشكردنی ستراتیژی" ترسانكتیرن جۆرن لەم پێنج جۆرەدا چەنكە ئەم دوو درۆ لەگەڵ گەل دەكرێن، ڕەنگە لە ئاستی سیاسەتی دەرەوەش كێشە دروست بكات .

،،

لە نێوان دوو جۆری سەرەكیەكەی درۆ كە بریتیبوون لە "درۆی ستراتیژی و درۆی خۆپەرستانە(تاكەكەسی)" حەوت جۆر درۆیان لە خۆگرتبوو، نوسەر (5) جۆر درۆ، لە ژێر چەتری "درۆی ستراتیژی"دا پۆلێن دەكات كە وەك ئاماژەی پێدەكات زیاتر لە كتێەبەكەیدا فۆكەسی لە سەر ئەم جۆرەی درۆی نێودەوڵەتییە

 

هەرچەندە نوسەر چەند نمونەیەك لە جۆرەكانی درۆی نێودەوڵەتی باس دەكات، بەڵام نزیكترین نموونەی مێژووی درۆ لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا كە كتێبەكە ئاماژەی پێدەكات ئەو درۆیانەیە كە بەرپرسانی ئیدارەی "جۆرج بۆش" كردیانە بەهانەی داگیركردنی عێراق لە ساڵی 2003 دا.
نوسەری ئەم كتێبە دەنوسێت "لە سەروبەندی ئامادەكاری بۆ جەنگی عێراقدا ئیدارەی سەرۆك بۆش چوار درۆی سەرەكی بڵاوكردەوە، هەر بۆیە نوسەر تیشكیان دەخاتە سەر كە لە میدیاكانەوە بانگەشەی بۆكراوە .

"كەسایەتیە دیارەكانی ئیدارەی سەرۆك بۆش بەدرۆوە دەیان وت: تەواو دڵنیان و هیچ گومان هەڵناگرێت كە سەدام چەكی كۆكوژی هەیە. هەروەها درۆی ئەوەشیان دەكرد كە گوایە سەدام هاوپەیمان و دۆستی ئوسامە بن لادنە. چەندینجار لێدوانیاندا كە گوایە سەدام دەستی هەیە لە تەقینەوەكانی 11ی سێپتەمبەری 2001ی ولایەتە یەكگرتووەكان. جگە لەمەش ساڵێك پێش جەنگەكە لەكاتێكدا بڕیاری جەنگەكەیان دابوو، سەرۆك بۆش و راوێژكارەكانی دەیان وت: خوازیاری رێگە چارەیەكی ئاشتیانەین بۆ قەیرانی عێراق، چونكە جەنگ دوابژاردەمانە" نوسەر لە ل24 وادەڵێت.

،،

سەبارەت بەو كاتانەی سەكردەی وڵاتان درۆی تێدا دەكەن، نوسەر پێیوایە ئەو وڵاتانەی كە لە ناوچە مەترسیدارەكانی ململانێدان و لە بەردەم هەڕەشەی دوژمندان زیاتر ناچارن پەنا بەرنە بەر درۆكردن. نوسەر لەم كتێبەدا 10 جۆر كاتی درۆكردنی دیاری كردووە كە سەركردەكان پەنای بۆ دەبەن،

 

 

كاتەكانی درۆی نێوان وڵاتان

سەبارەت بەو كاتانەی سەكردەی وڵاتان درۆی تێدا دەكەن، نوسەر پێیوایە ئەو وڵاتانەی كە لە ناوچە مەترسیدارەكانی ململانێدان و لە بەردەم هەڕەشەی دوژمندان زیاتر ناچارن پەنا بەرنە بەر درۆكردن. نوسەر لەم كتێبەدا 10 جۆر كاتی درۆكردنی دیاری كردووە كە سەركردەكان پەنای بۆ دەبەن، لێرەدا ئاماژە بە (4) جۆریان دەكەین:

جۆری یەكەم: ئەم درۆیانە كاتێك دەكرێن كە سەركردەكان هەندێكجار زیادەڕۆیی دەكەن لە وێناكردنی توانای وڵاتی خۆیان بە ئامانجی سڵكردنەوەی دوژمن و تەنانەت ترساندنیشی .

- جۆری دووەم: ئەم جۆرە درۆیانە سەركردە كاتێك دەیكات بۆ پەردەپۆشكردنی توانا جەنگیەكانی سوپاكەی، یان چەكێكی دیاریكراو،تەنانەت شاردنەوەی لە وڵاتە نەیارەكان. ئامانجی ئەم چەواشەكاریەش بۆ ئەوەیە كە هیچ وڵاتێك توڕە نەكات و ببێتە هۆی پەلاماردانی وڵاتەكەیی و تێكشكاندنی تواناكانی .
- جۆری سێیەم: ئەم جۆرە درۆیانە كاتێك دەكرێت كە سەرانی وڵاتێك نیازە دوژمنكاریەكانیان بەرامبەر وڵاتێكی دیكە دە شارنەوە بۆ ئەوەی وڵاتی بەرامبەر نەزانێت كە پەلامار دەدرێت .
- جۆری چوارەم: ئەم جۆرە درۆیانە كاتێك دەكرێت كە وڵاتێك نیازە دوژمنكاریەكانی لە وڵاتی بەرامبەر دەشارێتەوە نەك بە ئامانجی كارئاسانی بۆ پڕۆسەی پەلاماردانەكە بەڵكو بۆ خۆپاراستن لە توڕەكردنی ئەو وڵاتەی كە پەلامار دەدرێت .


لە چوارچێوەی خستنە ڕووی وەڵامی ئەوپرسیارەی كە بۆچی وڵاتان درۆ لەگەڵ یەكتر دەكەن، نوسەر ئاماژە بەوە دەكات كە هۆكاری سەرەكی درۆی سەركردەی وڵاتان بۆ جەماوەری وڵاتێكی تر بە دەستهێنانی باڵادەستی ستراتیژییە بەسەریاندا. سەركردەكان لایانوایە باشترین بژاردەی خۆپارێزی ئەوەیە كە وڵات هێزی خۆی هەبێت و بەسەر وڵاتانی دیكەدا زاڵ و باڵادەست بێت .

،،

بۆ نمایشكردنی لایەنە نێگەتیڤ و خراپەكانی درۆ، نوسەر دەنوسێت: بەردەوامیدان و دوبارەكردنەوەی درۆ زیانی گەورە لە دەزگایەكی سیاسی دەدات چونكە دەبێتە هۆی دروستكردنی كلتوری چەواشەكاری ژەهراوی . لەگەڵ ئەوەش نوسەر دەنوسێت: درۆی بەرپرسە حكومیەكان بەرامبەر یەكتر، یان بەرامبەر جەماوەر دەبێتە هۆی لەمپەر لەبەردەم پڕۆسەی بڕیارسازی لە دەوڵەتدا

  
لایەنە نەرێنیەكانی درۆی نێودەوڵەتی


بۆ نمایشكردنی لایەنە نێگەتیڤ و خراپەكانی درۆ، نوسەر دەنوسێت: بەردەوامیدان و دوبارەكردنەوەی درۆ زیانی گەورە لە دەزگایەكی سیاسی دەدات چونكە دەبێتە هۆی دروستكردنی كلتوری چەواشەكاری ژەهراوی . لەگەڵ ئەوەش نوسەر دەنوسێت: درۆی بەرپرسە حكومیەكان بەرامبەر یەكتر، یان بەرامبەر جەماوەر دەبێتە هۆی لەمپەر لەبەردەم پڕۆسەی بڕیارسازی لە دەوڵەتدا ئیتر دەوڵەتەكە دیموكراسی بێت، یان نا .

سەرباری ئەوانەش نوسەر دەنوسێت: ڕەنگە درۆی دووبارە ببێتە مایەی لاوازكردنی سەروەری یاسا كە وەك دڵ وایە بۆ ژیانی دیموكراسی.
پاشانیش نوسەر دەنوسێت: تەشەنەكردنی دیاردەی درۆكردن لە وڵاتێكی دیموكراسیدا دەشێت وا لە هاوڵاتیان بكات هەست بە نامۆیی بكەن تا ڕادەی لەدەستدانی متمانە كردن بە حكومەتە دیموكراسیەكەیان، دوورنیە بەو هۆیەشەوە پشتیوانی شێوازێك لە شێوازەكانی حكومڕانی خۆسەپێن بكەن .

 

لە ئەنجامدا


ئەگەر چی درۆكردن ڕەفتارێكی قێزەون و بێزراوە، بەڵام نوسەر ئاماژە بەوە دەكات كە " درۆكردن لە ئاستێكی بەرفراواندا ڕێگە پێدراوە وەك چەكێكی ستراتیژی لە سیاسەتی دەرەوەدا (هەرچەندە رەقتارێكی بێزراویش بێت) لە بەر ئەم هۆكارە سەركردە و دیپلۆماتەكان دەگمەن سزا دەدرێن كاتێك پەردە لەسەر درۆكانیان هەڵدەماڵدرێت كە لەگەڵ وڵاتێكی تر كردوویانە.


بە پێچەوانەشەوە درۆكردن هەڵەیە ئەگەر مەسەلەكە لۆكاڵی و ناوخۆیی بێت چونكە بە دەگمەن مەترسی لەسەر دەوڵەت هەیە كاتێك مەسەلەكە پەیوەست بێت بە سیاسەتێكی ناوخۆییەوە، هەربۆیە پێویست بە درۆكردن لەگەڵ گەل ناكات".

 

author photo

 بەکالۆریۆس لە زمانی کوردی، ئەزمونی شەش ساڵ کاری ڕۆژنامەوانی لە میدیای نوسرا و بیستراودا