چیرۆكی هەرەسهێنانی شۆڕشی ئەیلوول

شۆڕشی ئەیلوول، 14 ساڵ تەمەن‌و بە 14 ڕۆژ هەرەسی هێنا

چیرۆكی هەرەسهێنانی شۆڕشی ئەیلوول

1304 خوێندراوەتەوە

ڕێككەوتننامەی جەزائیر لە ڕۆژی هەینی 6ی ئازاری 1975 لە شاری جەزائیری پایتەختی وڵاتی جەزائیر لە نێوان محەمەد ڕەزا پەهلەوی شای ئێران و سەدام حسێن جێگری سەرۆك كۆماری عێراق و بە ناوبژیوانیی هەواری بۆمیدیەن سەرۆك كۆماری جەزائیر واژۆ كرا.

 
ڕێككەوتننامەكە خۆی ناوی (معاهدە الحدود الدولیە و حسن الجوار بین العراق و ایران)ەو بەڵام دوایی بەناوی ڕێككەوتننامەی جەزائیری 1975 ناسرا. ئەم ڕێككەوتننامەیە دەقێكی زۆر كورت و پوختە و جگە لە پێشەكییەك و پاشەكییەكی كورت كە ستایش و سوپاسی هەواری بۆمیدیەن و بانگهێشتنامەی سەرانی هەردوو وڵاتە بۆ وڵاتانی یەكتر، ناوەڕۆكەكەی تەنیا چوار خاڵەو زۆر بە كورتی نووسراوەو ناوی كوردیشی تێدا نەهاتووە، بەڵكو ناڕاستەوخۆ بە دەستەواژەی تێكدەر و پاراستنی ئاسایش و سنووربەزاندن و...تد ئاماژە بە شۆرشی كوردستان و حزبە ئۆپزیسیۆنەكانیان كراوە. هەروەها ڕێككەوتنەكە درێژەی هەبوو كە دواتر سێ پرۆتۆكۆل و ڕێكەوتنی ئاسایش و سنووری ئاویی و وشكانیی و چوار ڕێككەوتننامەی دیكەی بەدواداهات.


ڕێككەوتننامەی جەزائیر ئەنجامی ناكۆكیی و ململانێی دووردورێژی عێراق و ئێران بوو، كە درێژكراوەی هەردوو ئیمپراتۆریی عوسمانیی و سەفەوەییەكان بوو پاشتر بە میرات بۆ ئەو دوو دەوڵەتە مابووەوە. هەروەها بەشێكی ڕێككەوتننامەكەش هۆكارەكەی شۆڕشی كوردستان بوو.


پاش هەڵگیرساندنی شۆڕشی ئەیلوول، ئێران ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی كوردێكی بەرپرسی دەزگای (ساواك) بە ناوی سەرهەنگ (عیسا پەژمان) پەیوەندییان دروست كرد و پەژمان بووە لینكی نێوان ئێران و شۆڕش و تا كاتی ڕێككەوتننامەكە ئەو لەسەر كاری خۆی بەردەوام بوو. ئێران بە مادی و چەكی دژە تانك و دژە فڕۆكە و تۆپی گەورە و بچووك و چەكی ڕەشاش و سووك و فیشەك و مەشق و ڕاهێنان و تەنانەت زانیاریی و زۆر شتی تریش هاوكاریی شۆڕشی كرد. ئەمەش بۆ ئەو مەبەستەی كە عێراق ملكەچ بكات و بۆ ئێران بێتە سەر چۆك. كە لە كۆتایی كردیشی.


ئەڵبەت لەسەرتاوە شا قایل نەبوو هاوكاریی بارزانی بكات چونكە لەسەردەمی كۆماری كوردستانەوە بارزانی بە تاوانی كوشتنی سەرباز و ئەفسەرانی ئێرانی سزای لەسێدارەدانی هەبوو. بەڵام عیسا پەژمان كە كوردێكی شاپەرست بوو توانی شا قایل بكات و وتی هەندێ پارەی كەم و چەكی كۆنەی عەمبارەكانیان پێدەدەین ئەگەر بەكەڵكمان هاتن زیادی دەكەین و ئەگەر نا ئێمە زیانێك ناكەین.

،،

ڕێككەوتننامەی جەزائیر ئەنجامی ناكۆكیی و ململانێی دووردورێژی عێراق و ئێران بوو، كە درێژكراوەی هەردوو ئیمپراتۆریی عوسمانیی و سەفەوەییەكان بوو پاشتر بە میرات بۆ ئەو دوو دەوڵەتە مابووەوە. هەروەها بەشێكی ڕێككەوتننامەكەش هۆكارەكەی شۆڕشی كوردستان بوو.


بەڵام ساڵی 1970 كە بارزانی ڕێككەوتننامەی 11ی ئازاری لەگەڵ عێراق مۆر كردو شۆڕشی كوردستان گەیشتە چڵەپۆپەی سەركەوتن پرسیان بە شا و ئێرانییەكان نەكردو ساواكییەكان هەوڵیان دا بارزانی لە ڕێككەوتن سارد بكەنەوە، بەڵام ئەو بەگوێی نەكردن و كاری خۆی تەواو كرد. ئەم هەنگاوە شای تەواو تووڕە و بێزار كرد و بڕیاری دا تۆڵە لە بارزانی بكاتەوە.


لەملایشەوە ڕێككەوتنەكەی عێراق و شۆڕش هەر دەڵەمە بوو و نەمەیی. بۆیە بارزانی و شۆڕش كەوتنە نێوان دوو دوژمن و هەردووكیان خاڵی هاوبەشیان لە پشتشكاندنی شۆڕشدا بینییەوە.


سەدام حسێن كە بە ناو جێگری سەرۆك كۆمار بوو، بەڵام لەڕاستییدا دەسەڵاتدار خۆی بوو، كەوتە بیری ئەوەی چۆن خۆی لەو بەڵێن و ڕێككەوتننامەیەی 11ی ئازار بدزێتەوە و شۆڕشیش تێك بشكێنێت. بۆ ئەم مەبەستە كەوتە پرسوڕاكردن بە دۆستانی خۆی. موحسین دزەیی كەسایەتی زۆر نزیك لە بارزانی كە ماوەیەك وەزیر و ماوەیەكیش باڵیۆزی عێراق بوو لە پراگ لەسەر پشكی شۆرش، دەڵێت: یەكەم كەس كە سەدام ڕاوێژی پێكرد سەرۆكی یۆگسلاڤیا (جۆزیف بروس تیتۆ) بوو. تیتۆ سیاسەتوانێكی خاوەن ئەزموون و ماینڕەو و لێزان بوو. تیتۆ ئامۆژگاری سەدامی كرد كە هەواری بۆمیدیەنی سەرۆكی جەزائیر و بە ڕێگەی ئەوەوە بگەنە ئەمریكا و لەگەڵ شادا ئاشت ببنەوە تا ڕێگە لە شۆڕشی كورد بگرن.

Caption

 
شا و بارزانی و دیدارێكی بێئاكام

 
پاش ڕێككەوتنەكە، ڕۆژی 11/3/1975 بارزانی بەسەرۆكایەتی وەفدێك و ئەندامێتی دكتۆر مەحموود عوسمان و دكتۆر شەفیق قەزاز و موحسین دزەیی لە كۆشكی نیاوەران لە تاران سەردانی شای ئێرانی كرد. لەو دیارەدا جەنەراڵ نەسیری سەرۆكی ساواك و ئەسەدوڵای عەلەم وەزیری دەرباری شا ئامادەبوون.


نەوشیروان مستەفا دەربارەی ئەو دیدارە دەڵێت: 12ی مارت بارزانی لەگەڵ د.مەحمود و موحسین دزەیی بران بۆ دیدەنی شا. لەم دیدارەدا سەرۆكی ساواك جەنەڕاڵ نەسیری ئامادەبوو. پاش ئەوەی بارزانی دەستی شا ماچ دەكات، شا ڕێگای دانیشتنیان ئەدا و دەست ئەكات بە قسە و دەڵێ: ئێمە توانیمان ناكۆییەكانی خۆمان لەگەڵ عێراق كە 42 ساڵە نەمانتوانی بوو لابەلا بكەین بەجۆرێ بەلادا بخەین كە ئێمە دەمانویست. ئێوەش خۆتان ئازادن لەوەدا چی ئەكەن:
ـ دێنە ئێران وڵاتی خۆتانە و وەكو هاوڵاتی ئێرانی ڕەفتارتان لەگەڵ دەكەین.
ـ دەگەڕێنەوە عێراق بەڵێنم لە سەدام وەرگرتووە كەستان نەكوژێ.
ـ درێژە بە شەڕ ئەدەن ئارەزووی خۆتانە، بەڵام من ئیتر سنوور لە یارمەتیدانی جەنگیی دائەخەم.


موحسین دەزەییشەڵێت: سەعات 10ی بەیانی 11ی ئازار بارزانی و وەفدەكەی كە بریتیبوون لە دكتۆر مەحموود عوسمان ئەندامی مەكتەبی سیاسیی پارتی و دكتۆر شەفیق قەزاز نوێنەری پارتی لە تاران و موحسین دزەیی سەردانی شای ئێرانی كرد لە كۆشكی نیاوەران.
دوای ماوەیەك چاوەڕوانیی شا بە لووتبەرزییەوە هاتە ژوورەوە و سڵاوی لە ئامادەبووان كرد. ئینجا وتی: ئێوە سێ ڕێگەتان لەپێشە، یەكەم: عێراق لەسەر داواكاریی من لێبوردنی گشتیی بۆ هەمووان دەركردووە و دەتوانن بگەڕێنەوە. دووەم: لە ئێران بمێننەوە و ببنە پەنابەر. سێیەم: دەتوانن شەڕ بكەن، بەڵام ئێمە هیچ یارمەتییەكتان نادەین و لەكۆتایی مانگی ئاداردا سنوور دادەخەین.


بارزانی وتی دوو رۆژ بەرلەئێستا موحسینم ناردووەتە ناوچەكە، هەموو لەسەر ئەوە مكوڕن كە لەشەڕ بەردەوام بن.
دكتۆر مەحموودیش وتی چۆن وەڵامی میللەتەكەمان بدەینەوە و ئاخۆ چیمان پێ دەڵێن؟ شا بە توڕەییەوە وتی: پێتان دەڵێن سەركردەكانمان بە قسەی گەورە مافەكانیان بزر كردین.


منیش وتم: ئەگەر شەڕ بەردەوام بێت ئێران ڕێگە دەدات پەنابەران و خێزانەكانیان لێرە بمێننەوە؟
شا وتی: بەڵێ.


بارزانی ڕووی قسەی كردە شا و وتی: بەڕاستگۆیی دەستمان خستە ناو دەستی ئێوە نەك دەستمان ببڕن. لەوكاتەدا شا هەستایە سەرپێ وەك ئاماژەیەك بۆ كۆتایی دیدارەكە. هەموو دیدارەكە نیو سەعاتی خایاند و هاتینە دەرەوە.


چەندە باس لەبارەی ڕێككەوتنەكە و هۆكار و دەرئەنجامەكانی كرا و دەكرێت، هێندەش باسی كۆتا دیداری شاندەكەی شۆڕش و محەمەد ڕەزاشا دەكرێت، چونكە چارەنووسی شۆڕش لەوێ و بەدەستی ئەو كەسانە وەكو چرایەك كوژێنرایەوە. ئەیوب بارزانی كە ئامۆزای مەسعوود بارزانییە و هەروەها دكتۆر مەحموود عوسمانیش كە ئەوكات ئەندامی مەكتەبی سیاسیی پارتی و ئەندام ئەو وەفدەش بووە كە دیداری شایان ئەنجام داوە هەردووكیان دەڵێن: مەلا مستەفا وتبووی: ئێمە میللەتی تۆین. مادام تۆ لە ڕێككەوتنەكە ڕازیت و قازانجی ئێرانی تێدایە كە دایكی ئێمەشە، ئێمەش هیچمان لەسەری نییە. ئێمە لەژێر فەرمانی ئێوەداین، بڵێ بمرن ئەمرین، بڵێ بژین ئەژین. ئێمە دڵسۆزی ئێوە بووین و دڵسۆزی ئێوەین و دڵسۆزی ئێوە ئەمێنینەوە.
ئەم قسەیە كەسێك دەیگێڕێتەوە لە دۆستە هەرە نزیكەكانی بارزانی و جێی متمانەی زۆری بووە و ئەندامی مەكتەبی سیاسیی و ئامەدەی ئەو كۆبوونەوەیە بووە و بۆخۆی شاهیدحاڵی كۆبوونەوەكەیە.

،،

سەدام لەدوا دیداری وەفدی شۆڕش و میریییدا بە ئیدرس بارزانی وتبوو: بە باوكت بڵێ ناچارمان نەكات سازش بۆ شای ئێران بكەین.


ڕەنگە بارزانی و هاوڕێكانی بەو شێوازە خۆیان بچووك نەكردایەتەوە و قسەی سووریان بكردبا شا هێندە پێداگر نەدەبوو كە هانیان بدات ئاشبەتاڵی لێبكەن. چونكە پێش چوونی بارزانی شا دەروونی تەواو تێكچووە و شەرمەزارانە چاوی پێی كەوتووە. ئەوەتا ئەسەدوڵای عەلەم كە پێشتر سەرۆك وەزیران و لەو سەردەمەشدا وەزیری دەربار بوو، یەكێبوو لەكەسە زۆر نزیكەكانی شا و رۆژانە پێكەوە گفتوۆگیان دەكرد و گفتوگۆكانی هەموو لە كتێبێكدا بڵاوكراوەتەوە. عەلەم ڕۆژێك پاش دیداری بارزانی و شا كە خۆیشی ئامادەبووە، لە 12ی ئازار نووسوێتی: دوێنێ شا لەكاتی پێشوازیی لە ڕێبەری كوردەكان مستەفا بارزانی لە ڕووی ڕۆحییەوە ئاسایی نەبوو، هەستی بە ئیحراجی و شەرمەزاریی دەكرد.


شای ئێران لەم دیدارەدا دووجار تۆڵەی بەیاننامەی 11ی ئازاری لە بارزانی كردەوە. جاری یەكەم بارزانی لە 26ی شوباتەوە بانگكردە تاران و خۆی ڕۆیشت بۆ جەزائیر و ڕێككەوتننامەكەی مۆر كرد و هاتەوە هێشتا ئەو هەر چاوەڕێی دیدار بوو. دوووەم: دیدارەكەی خستە ڕۆژی 11ی ئازار. مەسعوود بارزانی دەڵێت: لەسەر داوای شا، بارزانی بانگهێشتی ئێران كرابوو، لە 26ی شوباتی 1975 بە یاوەری مەحموود عوسمان و موحسین دزەیی بەرەو ئێران چوو، بەڕوونی دەردەكەوێت كە شا ویستوویەتی بەهۆی ڕێككەوتن لەگەڵ بەعس لەئازاری 1970 تۆڵە لە بارزانی بكاتەوە، بەدەرفەتی زانی بارزانی لە تاران بێت و ڕێككەوتننامەكە ڕابگەیەنرێت، شا لەگەڵ گەڕانەوەی فەرمانی بە سەرۆكی ئەركان (سەرتیپ زەهاوی) كرد دەستەی تۆپخانە و بنكەكانی موشەكی لە كوردستان بكێشێتەوە، ئەو كارانە بەبێ ئاگاداری ئێمە كرا، بروسكەمان بۆ شەفیق قەزازی نوێنەری خۆمان لە تاران نارد.


موحسین دەزەیی دەڵێت: ئێوارەی ڕۆژی 10ی ئازار جەنەڕاڵ نەسیری سەردانی بارزانیی كرد و وتی بەیانی واتە رۆژی 11ی ئازار شا پێشوازیی دەكات. لێرەدا دڵڕەشی و ڕق و كینەی ڕەشی شا لە شۆڕشی كورد بە گشتیی و كەسێتی بارزانی بە تایبەتی بەدیاركەوت، بە ئەنقەست 11 ئازاری بۆ پێشوازیكردنەكە دەستنیشان كردبوو وەكو تۆڵەسەندنەوەیەك لە شۆڕش، چونكە ئەو ڕۆژە یادی مۆركردنی ڕێكەوتننامەی ئادار بوو.


ئەو هاوكارییانەشی كە ئێران دابینی دەكرد زۆرینەی لەژێردەستی خۆیدا بوو. بۆ نموونە لە وتارێكی ڕۆژنامەی (لۆمۆند)ی فەرەنسییدا هاتووە كە: ئێران هەرگیز نەیهێشتووە كوردەكان لەبەشی سێ ڕۆژ زیاتر تەقەمەنییان لەبەردەستدابێت، كۆمەكی سوپای ئێران بۆ لەشكری كورد زۆر بەقورسی خرابووە ژێر چاودێرییەوە. ئەمەش مانای وایە شۆڕش هەموو هێلكەكانی خۆی خستبووە سەبەتەی شاوە بۆیە بە هەفتەیە كۆتایی بەو شۆڕشە 14 ساڵییە هێنرا.
ئایا سەركردایەتی ئەوكاتی كورد ئاگاداری ئەو پیلانە نەبوون؟


ڕێككەوتن و ئاشتبوونەی دوو وڵاتی نەیار و دژ بەیەك شتێك نییە بە هەفتە و دوو هەفتە ئەنجام درابێت. حەتمەن پێشنەی زیاتری هەیە و جموجووڵی زۆری كاربەدەستانی عێراق و ئێرانی پێوە دیار بووە و تەنانەت باڵیۆزەكەی عێراق لە پراگ كە سەركردەیەكی شۆڕشە (موحسین دزەیی) هەستی بەو جموجووڵانە كردبوو، سەركردایەتییشی لێ ئاگادار كردبوو.


كاتێك شا چاوی بە ئەنوەر ساداتی سەرۆك كۆماری ئەوكاتی میسر دەكەوێت و ئەو هەوڵەی عێراق و ئێران دەبیستێت. خودی بارزانی لێ ئاگادار دەكاتەوە. كریس كۆچیرا لە كتێبەكەیدا دەڵێت: لە 20/2/1975 سەفیری میسر لە بەیرووت بە نوێنەری بارزانی ڕاگەیاند كە سەرۆك سادات حەز دەكات نوێنەری جەنەڕاڵ بارزانی ببینێت. دوای 48 سەعات سامی لە كوردستانەوە بۆ تاران ڕۆیی و لەوێشەوە بۆ قاهیرە. لە 28ی شوبات سامی چاوی بە سادات كەوت و دواتریش محەمەد حەسەنەین هەیكەلی بینی. سەرۆك سادات بە سامی وت: لە جەزائیر ڕێكەوتنێك لەنێوان عێراق و ئێران دەكرێت و ئەم ڕێكەوتنە پەیوەندی بە كوردیشەوە هەیە.
تەنانەت هەیكەل كە چاودێرێكی سیاسیی دیار و پیاوێكی بەئاگایە و سەرۆكەكان حساب بۆ خوێندنەوە و لێدوانەكانی دەكەن. بە سامی دەڵێت ئەگەر عێراق و ئێران ڕێككەوتن ئەوكات ئێوە چی دەكەن؟


هەروەها لەمانەش ڕوونتر ئەو قسەیەی سەدام حسێنە كە زۆر ڕاشكاوانە بە ئیدریس بارزانییدا بۆ مەلا مستەفای ناردبوو. سەدام لەدوا دیداری وەفدی شۆڕش و میریییدا بە ئیدرس بارزانی وتبوو: بە باوكت بڵێ ناچارمان نەكات سازش بۆ شای ئێران بكەین.

،،

شای ئێران  دووجار تۆڵەی بەیاننامەی 11ی ئازاری لە بارزانی كردەوە. جاری یەكەم بارزانی لە 26ی شوباتەوە بانگكردە تاران و خۆی ڕۆیشت بۆ جەزائیر و ڕێككەوتننامەكەی مۆر كرد و هاتەوە هێشتا ئەو هەر چاوەڕێی دیدار بوو. دوووەم: دیدارەكەی خستە ڕۆژی 11ی ئازار


بەڵام سەركردایەتی سیاسیی كرد لەو قۆناغەدا هێندە هۆشیار نەبوون هەست بەو مەترسییە بكەن و خۆیان بۆ پێشهاتەكانی ئامادە بكەن. تا كتوپڕ كەوتنە ناو ڕووداوەكانە بەخۆیان نەزانی. تەنانەت ئەوكاتەی ڕێككەوتنەكەش واژۆ كرابوو و شایش گەڕابووەوە هێشتا سەركردە دیارەكانی كورد كە لە تاران بوون مقۆمقۆیان بوو كە ئایا پیلان لە كورد كراوە یان نا؟ موحسین دزەیی دەڵێت من دەمگوت: مەترسی لەسەر كورد هەیە و هاوڕێكانم نكوڵییان دەكرد. ئەوەندە بێتاقەت بووم ئەو شەوە خەوم لێنەكەوت. بۆ ڕۆژی دوایی چوومە شوێنی حەوانەوەی بارزانی بینیم نیگەرانی بە دەموچاوی هەموویانەوە دیارە. لەپڕ نوێنەری شۆڕش لە تاران (دكتۆر شەفیق قەزاز) وەژوور كەوت و بروسكەیەكی لە برایان ئیدریس و مەسعوود بارزانییەوە بۆ سەرۆك بارزانی هێنابوو، ناوەرۆكی بروسكەكە ئەوەبوو كە سەرجەم چەكە پاڵپشتەكان و هۆكاری بەرگریی زەوی و ئاسمانیی حكومەتی ئێران بەشەو كشاونەتەوە و تەگبیری خۆپاراستن و بەرگرییان كردووە و ئێمەشیان ئاگادار نەكردووەتەوە. ئینجا زانیمان پیلانەكە راستە.

 

شۆڕشی چواردەساڵەی ئەیلوول هەرەسی پێهێنرا


سەركردە و فەرماندە و پێشمەرگەكان جیاوازییان هەبوو لەوەی ئایا هەرەس بە شۆڕش بێنن و بچنەوە ماڵی خۆیان، یان درێژە بە خەبات و تێكۆشان بدەن. لەسەرەتاوە مەلا مستەفاش دوودڵ بووە، لە لای شا وتوویەتی تۆ چی دەڵێی ئێمە وا دەكەین. لەملایشەوە كە دەیبسیتەوە زۆرێك لە سەركردەكان بەتایبەتی باڵی مەكتەبی سیاسیی (جەلالییە كۆنەكان) دەیانویست درێژە بە خەبات بدەن. لەسەرێكەوە دەترسا شۆڕش بمێنێتەوە و لەدەستی ئەو و بنەماڵەكەی دەربچێت. لەسەرێكیشەوە گومانی هەبوو بە درێژەدان بە شۆڕش یەكەم ڕووبەڕوونەوە و هێرش بۆ سەر خۆی و بنەماڵەكەی بێت. بۆیە چەند ڕۆژێك شەنوكەوی بارودۆخەكەیان كرد. لەولایشەوە شا دوا مۆڵەتی پێ وتبوو كە كۆتایی مانگی ئازارە.


نازناز محەمەد مەلا قادر كە باوكی ئەندامی پێشووی مەكتەبی سیاسیی پارتییە لە كتێبەكەیدا دەڵێت: بارزانی بەر لە دیداری لەگەڵ شا و پاش ئەو ئەو دیدارەش تا 19/3/1975 بڕیاری بەردەوامیدانی بەشۆڕش دابوو. بەڵام دوای ئەم ڕیككەوتە لەژێر كۆمەڵێ هەڕەشەی جدی بۆ سەر پێشمەرگەی شۆڕش لەلایەن ڕژێمی ئێرانەوە، فەرمانی كۆتایی شۆڕشی دەركرد. ئەویش دوای ئەوەی كە شا دەرفەتی دابوو بە سوپای عێراقی بچنە ناوەوەی خاكی ئێران و پێشمەرگە گەمارۆ بدەن. كە بێگومان هەڕەشەی جدییش بوو لەسەر ژیانی بارزانی و سەرانی تری حزب. سەرەڕای ئەوەی بارزانی تەمەنی 72 ساڵ بوو و تووشی نەخۆشییەكی كوشندەش بووبوو بۆیە حەماسەتی ساڵانی 1947ی نەبوو كە سێ سنووری وڵاتانی دراوسێی بڕی و لە ئاوی ئاراس پەڕییەوە بۆ یەكێتی سۆڤیەت. تەمەن و نەخۆشی ڕێگەیان لێ گرتبوو.
ئەمەش بە دیاریكراوی دوو خاڵ دەكاتە هۆكاری هەرەس. یەكەم: پیری و بەساڵاچوونی بارزانی. دووەم: نەخۆشییەكەی بارزانی، كە دواتر بەو نەخۆشییە سەری نایەوە.


نەوشیروان مستەفا دەڵێت: 20ی مارت بارەگای بارزانی بروسكەی بۆ هەموو فەرماندەی هێزەكان لێدابوو واز لە شەڕ بهێنن. چەكەكان بشكێنن و تەقەمەنی و دەبوكانیان بتەقیننەوە و بچن بۆ ئێران. لەوكاتەوە كادر و پێشمەرگەكانی پارتی لە ناڕەزاییدا ئەم بڕیارەیان ناو نا (ئاشبەتاڵ) و وەكو زاراوەیەكی سیاسی كەوتە سەر زمانی خەڵك و بڵاوبووەوە.


محەمەدی مەلا قادریش كە خۆی سەركردەیەكی دیاری پارتی بوو دەڵێت: رۆژی بیستی ئازار بروسكەیەك هات لە بارزانی و مەكتەبی سیاسییەوە دەڵێت بڕیارمان دا بە كۆتاییهێنان بە شۆڕش. بروسكەكەم جارێكی تر خوێندەوە كوڕێكم لەگەڵ بوو ناوی عەبدوڵا سوارەبوو خزمم بوو، بەرانبەرم ڕاوەستابوو منیش پشتم دابوو بەدارێكەوە تەماشای منی كرد تێكچووم و ئاسایی نیم، وتی: مامۆستا ئەوە مەلا مستەفا شەهید بووە؟ گوتم نەخێر لە مەلا مستەفا گەورەتر، كوردستان، كوردستان شەهید بووە. ئیتر دەستی كرد بە گریان.


بەڵام دكتۆر مەحموود عوسمان كە زۆر ئاگاداری نهێنی و وردەكارییەكانی ناو شۆڕش و پارتیی و بارەگای بارزانییە، پێی وایە دەكرا شۆڕش بەردەوام بێت و شۆڕش لە ڕووی مادی و سەربازییەوە دۆخی باش بووە. ئەو دەڵێت: شۆڕش پارەیەكی زۆری هەبوو كە بە بڕی (24) ملیۆن دیناری عێراقی ئەوكاتە دەخەمڵێنرا. بێجگە لە قازانجی فرۆشگاكانی شۆڕش. هەروەها لە ڕووی چەك و تەقەمەنییەوە لانی كەم (15) ملیۆن فیشەكی جۆراوجۆری تفەنگ و ڕەشاش و (500) هەزار گوللە تۆپی جۆراوجۆر و (60) هەزار پێشمەرگەی هەمیشەیی و زیاتر لە (40) هەزار هێزی بەرگریی میللی چەكدار و دەیان جۆر ڕەشاش و بازكا و تۆپی قورس و سووك و هاوەنی هەبوو.

،،


نەوشیروان مستەفا دەڵێت: 20ی مارت بارەگای بارزانی بروسكەی بۆ هەموو فەرماندەی هێزەكان لێدابوو واز لە شەڕ بهێنن. چەكەكان بشكێنن و تەقەمەنی و دەبوكانیان بتەقیننەوە و بچن بۆ ئێران. لەوكاتەوە كادر و پێشمەرگەكانی پارتی لە ناڕەزاییدا ئەم بڕیارەیان ناو نا (ئاشبەتاڵ) و وەكو زاراوەیەكی سیاسی كەوتە سەر زمانی خەڵك و بڵاوبووەوە.


شۆڕش ئەم توانا گەورەیەی لەبەردەست بوو كەچی یەك مانگیش درێژی پێ نەدرا. تەنانەت عیسا پەژمان دەڵێت ماوەیەك بەرلە شەڕی 1974، 62 ملیۆن دۆلار دراوەتە دەستی بارزانی. بۆیە ناكرێت بڵین شۆڕش توانای دارایی لاواز بووە. بەڵام پاش هەرەس پارەكەیان لە بانكەكانی دەرەوە خستە ناو حساباتی بنەماڵەكەوە و كەس نەیزانی چی بەسەرهات.


بەمشێوەیە شۆڕشی كوردستان كە تەمەنی 14 ساڵ بوو (1961 ـ 1975) بە 14 ڕۆژ (6 ـ20ی ئازار) كۆتایی پێهێنرا و لە كۆتا ساتەكانی ڕۆشتن بۆ ئێرانیش هەندێك لە زیندانییە سیاسییەكانی ناو بەندیخانەكانی شۆڕش، لە جیاتی لێخۆشبوون كوژران.


سەرەنجام بە بڕیاری تایبەتی بارزانی كوانووی شۆڕش كوژێنرایەوە و بەیەكجاری ئاشبەتاڵی لێكرا. لەوكاتەشەوە ئەو وشەیە بووەتە زاراوەیەكی باوی كوردستان.
موحسین دزەیی دەڵێت: ئێزگەی دەنگی كوردستان تا ڕۆژی 21ی ئازار بەردەوام بوو بۆ دواجار ئەو یادەی كردەوە و پاشان تەقێنرایەوە.


ڕۆژی 25ی ئازار، بارزانی كاك مەسعوود و دكتۆر مەحموود عوسمان و سامی عەبدوڕڕەحمان و دارا تۆفیقی لەگەڵ بوو. بارزانی نوێژی نیوەڕۆی كرد و داوامان لێكرد واباشترە ناوچەكە جێبهێڵین و بچینە ناو خاكی ئێرانەوە، سەعات دووی پاش نیوەڕۆی 25/3/1975 هەموومان بەدڵێكی تەنگ و خەمێكی قووڵەوە بەڕێكەوتین.

 

لێكەوتەكانی ڕێككەوتننامەی جەزائیر

ئەم ڕێككەوتننامەیە بوو بە ئاگرێك و كوردستان و عێراق و ئێرانی سووتاند. بۆ كورد ماڵوێرانكەر بوو، هەرەسی شۆڕش و خۆكوشتنی زۆر فەرماندە و پێشمەرگە و بێئومێدبوونی گەورە و ڕاگواستن و چۆڵكردنی بەشێكی زۆر لە گوندەكانی سەرسنوور و زاڵبوونی بەعس بسەر كوردستانی لێ كەوتەوە. بەڵام خاڵێكی زۆر ئیجابییش لەو نسكۆیە ئەوەبوو پرۆسەی دیموكراسیی هێنایە كوردستان و فرەحزبی دروست بوو. حوكمی تاكە حزب و یەك بنەماڵەیی بەسەر تەواوی كوردستان بە یەكجاری كۆتایی هات.


بۆ عێراق و ئێرانیش هەر زیان بوو، ئەوانیش لێی نەحەسانەوە و دوای شكستی شای ئێران سەدام ڕێككەوتننامەكەی دڕاند و وتی ئەوە هەڵوەشایەوە و كۆتایی پێهات. ئیتر شەڕی هەشت ساڵەی عێراق و ئێران و وێرانكرانی كوردستان و كیمایی و ئەنفالكردن و سووتان و خاپووركردنی هەزاران گوند و چەندین شار و شارۆچكەی بەدوای خۆیدا هێنا و دواجار سەری سەدامیش و شایشی خوارد.

 

بۆ ئەم راپۆرتە سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
1ـ گفتگوهای من با شاه: اسدالله علم.
2ـ ڕێكەوتننامەی جەزائیر و ڕەهەندەكانی لەسەر كێشەی كورد لە كوردستانی باشوور: كامەران بابان زادە.
3ـ كورد لە سەدەی نۆزدە و بیست: كریس كۆچیرا.
4ـ الحركە التحرریە الكردیە 1958 ـ 1975: ایوب بارزانی.
5ـ تندباد حوادپ، گفتوگو با عیسا پژمان: عرفان قانعی فرد.
6ـ سیاسەتی ئێران بەرانبەر بزووتنەوەی رزگاریخوازی نەتەوەیی كورد: نازناز محەمەد عەبدولقادر.
7ـ ژیانی سیاسیی لە باشووری كوردستان 1975 ـ 1991: سەلام عەبدولكەریم.
8ـ مصگفی البارزانی اللاسگورە والحقیقە: د. فاچل البراك.
9ـ لە كەناری دانووبەوە بۆ خڕی ناوزەنگ: نەوشیروان مستەفا ئەمین.
10ـ تقییم مسیرە الپورە الكردیە وانهیارها والدروس والعبر المستخلصە منها: الحزب الدیمقراگی الكردستانی، اللجنە التحچیریە.
11ـ وێستگەكانی ژیانم: موحسین دزەیی. بەشی دووەم.
12ـ سەربردە: محەمەد مەلا قادر.

 

author photo

نوسه‌ر و ڕۆژنامه‌نوس، ئه‌زمونى 17 ساڵ كارى ڕۆژنامه‌وانى