ئیدلب له‌ چاوه‌ڕوانی كاره‌ساتێكی مرۆیی گه‌وره‌دا

به‌شار ئه‌سه‌د: تاوه‌كو 10ی ئه‌یلول ئیدلب كۆنترۆڵ ده‌كه‌ینه‌وه‌

ئیدلب له‌ چاوه‌ڕوانی كاره‌ساتێكی مرۆیی گه‌وره‌دا

825 خوێندراوەتەوە

به‌شار ئه‌سه‌دی سه‌رۆكی سوریا ئاشكرای كرد، كه‌ ئۆپراسیۆنی پاك كردنه‌وه‌ی ئیدلب له‌ 10ی ئه‌یلول تێپه‌ڕ ناكات، به‌مه‌ش مه‌ترسی كاره‌ساتێكی گه‌وره‌ی مرۆیی له‌و شاره‌ و كۆمه‌ڵكوژی كردنی هاوڵاتیانی سڤیل بۆته‌ شتێكی حه‌تمی، چونكه‌ سه‌ركرده‌كانی جیهان به‌ ئاشكرا هۆشداری له‌ كۆمه‌ڵكوژی و به‌كارهێنانی چه‌كی كۆمه‌ڵكوژی ده‌كه‌ن، گرنگ نیه‌، كێ چه‌كی قه‌ده‌غه‌كراو به‌كارده‌هێنێت و ئه‌نجامی لێكۆڵینه‌وه‌كانیش دوای هێرشه‌كان چی ده‌بێت، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ هاوڵاتیانی مه‌ده‌نی ده‌بنه‌ قوربانی ململانێ و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی زلهێزانی جیهان.

 
ده‌مانه‌وێت له‌ ڕاپۆرتێكی شیكاریدا تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر دواین پێشهاتی ئیدلب و چاره‌نوسی دانیشتوانه‌كانی كه‌ له‌به‌رده‌م كاره‌ساتێكی مرۆیی و قڕكردندان.


یه‌كه‌م: ئیدلب و پێگه‌ی جوگرافی و دانیشتوان و كه‌شوهه‌وا:
ئیدلب پارێزگایه‌كی سوریایه‌و ده‌كه‌وێته‌ باكوری ئه‌و وڵاته‌وه‌، به‌هۆی زۆری داری زه‌یتون تیایدا پێی ده‌وترێت ( ئیدلبی سه‌وز)ئه‌م شاره‌ به‌ دووری 60كیلۆ مه‌تر ده‌كه‌وێته‌ باشوری خۆرئاوای (حه‌ما)، هه‌روه‌ها 330 كم له‌ دیمه‌شقی پایته‌خته‌وه‌ دووره‌. له‌ ڕووی ئیداریه‌وه‌ سه‌ر به‌ پارێزگای ئیدلبه‌، واته‌ خۆی شارێكی سه‌ربه‌خۆیه‌و خۆی سه‌نته‌ره‌.


به‌ پێی سه‌رژمێری ساڵی 2004 ژماره‌ی دانیشتووانی126.284 كه‌س بووه‌، به‌ڵام به‌ پێی ئاماری 2010 ژماره‌ی دانیشتووانی گه‌یشتۆته‌ 164.983 كه‌س، ئه‌م شاره‌ زۆرینه‌ی عه‌ره‌به‌ و كه‌مێكیش له‌ كورد و تورك تیایدا ده‌ژین، له‌ ڕووی ئاینیه‌وه‌ زۆرینه‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی مسوڵمانی سونه‌ مه‌زهه‌بن، به‌ڵام مه‌سیحی و دروزیش به‌شێكی تری پێكهاته‌ی ئاینی ئه‌م شاره‌ پێكده‌هێنن، به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ڕێژه‌ی گه‌شه‌كردنی ئیدلب(5.15)یه‌، به‌مه‌ش ده‌بێته‌ دووه‌مین شاری سوریا له‌ ڕووی گه‌شه‌ی دانیشتوانیه‌وه‌.

،،

ئه‌م شاره‌ زۆرینه‌ی عه‌ره‌به‌ و كه‌مێكیش له‌ كورد و تورك تیایدا ده‌ژین، له‌ ڕووی ئاینیه‌وه‌ زۆرینه‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی مسوڵمانی سونه‌ مه‌زهه‌بن، به‌ڵام مه‌سیحی و دروزیش به‌شێكی تری پێكهاته‌ی ئاینی ئه‌م شاره‌ پێكده‌هێنن.


كه‌شوهه‌وای ئیدلب به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی وشكه‌ و هاوشێوه‌ی كه‌شوهه‌وای ناوچه‌كانی ده‌ریای ناوه‌ڕاسته‌، به‌راورد به‌وه‌ی كه‌ شارێكه‌و كه‌وتۆته‌ سه‌ر كه‌نار ده‌ریا بارانی كه‌م لێده‌بارێت، به‌شێوه‌یه‌ك ساڵانه‌ له‌(495مم) تێپه‌ڕ ناكات، به‌ڵام بارانی زستانه‌ به‌شی ئاودانی ده‌خڵ و دان و زه‌یتونه‌كان ده‌كات،ئابوری ئه‌و شاره‌ زیاتر له‌سه‌ر به‌رهه‌مه‌ كشتوكاڵیه‌كانه‌.

ئیدلب له‌ هاویندا پله‌ی گه‌رمی له‌ نێوان (30-45) پله‌دایه‌، له‌ زستانیشدا پله‌ی گه‌رمی له‌ نێوان(-3 بۆ13) پله‌دایه‌، ڕێژه‌ی شێی كه‌مه‌.


دووه‌م: ئیدلب له‌ كاتی هه‌ڵگیرسانی شۆِرشی گه‌لانی سوریا له‌ ساڵی 2011دا:
ئیدلب وه‌ك زۆرنه‌ی شاره‌كانی تری سوریا، له‌ كۆتاییه‌كانی ئازاری 2011 به‌شداری له‌ شۆڕشی گه‌لانی سوریادا كرد( ئه‌و شۆڕشه‌ به‌هۆی هه‌ڵه‌ی ئۆپۆزسیۆن و گروپه‌ چه‌كداریه‌كانه‌وه‌ له‌ ڕێڕه‌ی خۆی لایدا، له‌ ئێستادا له‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ وه‌ك شۆڕشگێر سه‌یری سه‌ركرده‌ به‌رهه‌ڵستكاره‌كان ناكرێت، به‌ڵكو زۆرنه‌یان وه‌ك تیرۆرست سه‌یر ده‌كرێن)، هاوڵاتیانی شاره‌كه‌ و شاروشارۆچكه‌كانی ئه‌و پارێزگایه‌ ڕژانه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان و داوای (چاكسازی سیاسی)یان ده‌كرد، دواتر خۆپیشاندانه‌كان بوونه‌ سه‌رتاسه‌ری، ئه‌وه‌بوو ئۆپۆزسیۆن له‌ ساڵی 2015 به‌ یه‌كجاری له‌ ژێر ده‌ستی ڕژێمی سوریا ده‌ریهێنا و كۆنتڕۆڵی كرد، بۆیه‌ له‌و كاته‌وه‌ ئه‌م شاره‌ بۆته‌ مه‌یدانی جه‌نگ و به‌رده‌وام گروپه‌ چه‌كدارییه‌كان له‌ نێوان خۆیاندا هه‌وڵی كۆنتڕۆڵ كردنی ئه‌و شاره‌یان ده‌دا، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی حكومه‌تی سوریاش هه‌وڵی زۆری داوه‌ بیخاته‌وه‌ ژێر كۆنترۆڵی خۆی، به‌ڵام دواتر له‌ دانوستانی ( ئاستانه‌6)دا بڕیاردار ئه‌م شاره‌ بكرێته‌ ناوچه‌یه‌كی ( كه‌م شه‌ڕ) ، به‌ڵام له‌ ئۆكتۆبه‌ری 2017ه‌وه‌ سوپای سوریای ئازاد به‌ پاڵپشتی توركیا، به‌رده‌وام هه‌وڵی كۆنترۆِل كردنه‌وه‌ی داوه‌، بۆیه‌ چه‌ند جارێك هێرش كراوه‌ته‌ سه‌ر شاره‌كه‌ له‌وانه‌:


• له‌ 23/3/2015 سوپای فتح( كه‌ له‌ چه‌ند گروپێكی چه‌كداری ئۆپۆزسیۆن پێكهاتبوون و دواتر له‌یه‌ك هه‌ڵوه‌شا، ئۆپراسیۆنێكی بۆ كۆنترۆِڵ كۆدنه‌وه‌ی شاره‌كه‌ ڕاگه‌یاند، دوای پێنج ڕۆژ له‌ شه‌ڕو پێكدادان توانی ته‌واوی شاره‌كه‌ كۆنترۆِل بكات.


• 25/4/2018 سوپای فتح جه‌ختی له‌ كۆنترۆڵ كردنی ته‌واوی پردی( شغور) له‌ ریفی ئیدلب كرده‌وه‌، كه‌ ده‌روازه‌ی ئیدلبه‌ بۆ شاری لازقیه‌ ی شوێنی له‌ دایك بوونی سه‌رۆكی سوریا.


• كۆتایی 2015كۆتایی مانگی هه‌نگوینی جه‌یشی فه‌تح بوو، چونكه‌ ئه‌و سوپایه‌ له‌ یه‌ك هه‌ڵوه‌شایه‌ و چه‌كدارانی (تحریر الشام)كۆنترۆِلی ئه‌و شاره‌یان كرد، ئیداره‌ی خۆیان دامه‌زراند و كۆتاییان به‌ ئیداره‌ی جه‌یشی فتح هێنا.

 

fgv
دەروازەی شاری ئیدلب ـ سوریا


پاشان ئیدلب بووه‌ گۆڕه‌پانی جه‌نگ له‌ نێوان ( نوسره‌ و احرار الشام و حركه‌ احرار و جیش الحر) و هه‌ریه‌كیان ده‌یویست بیخانه‌ ژێر كۆنتڕۆڵی خۆی، بۆیه‌ له‌ 15/9/2017 وڵاتانی به‌شدار له‌ ئه‌ستانه‌( توركیا، ئێران، روسیا) ئاشكرایان كرد كه‌ ڕێكه‌وتوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئیدلب بكرێته‌ ناوچه‌یه‌كی كه‌م شه‌ڕ، به‌ڵام ئه‌و وڵاتانه‌ هه‌ر خۆیان پابه‌ندی ڕێكه‌وتنامه‌كه‌ی خۆیان نه‌بوون، چونكه‌ چه‌ندین پێكدادان به‌ هاوكاری ڕوسیا و توركیا ئه‌نجامدرا، له‌ رۆژی 7/10/2017 ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان سه‌رۆك كۆماری توركیا ڕایگه‌یاند پارێزگای ئیدلب ئۆپراسیۆنێكی نوێ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت و سوپای سوریای ئازاد به‌ ئاگاداری روسیا هێرش ده‌كاته‌ سه‌ری ، توركیاش به‌بێ ئه‌وه‌ی سنور ببه‌زێنێت پاڵپشتی سوپای سوریای ئازاد ده‌كات.


ئێستا كه‌ دۆخی سیاسی و سه‌ربازی حكومه‌تی دیمه‌شق باش بۆته‌وه‌، ڕژێمی ئه‌سه‌د ده‌یه‌وێت هێرش بكاته‌ سه‌ر ئه‌و شاره‌ و كۆنترۆڵی بكاته‌وه‌، هێرشی چاوه‌ڕوانكراوی سوریا بۆ سه‌ر ئیدلب نیگه‌رانی كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی لێكه‌وتۆته‌وه‌، چونكه‌ ترسیان هه‌یه‌ هه‌مان سیناریۆی (خان شه‌یخون و دۆما) دووباره‌ ببێته‌وه‌ و چه‌كی كیمیاوی قه‌ده‌غه‌ كراو له‌لایه‌ن به‌شه‌ڕهاتووه‌كان، به‌تایبه‌ت سوپای سوریا به‌كاریبهێنێت.


سێیه‌م: هێرشی چاوه‌ڕوانكراوی سه‌ر ئیدلب و مه‌ترسیه‌كانی هێرشه‌كه‌:
به‌شار ئه‌سه‌د سه‌رۆك كۆماری سوریا ئاشكرای كرد، كه‌ هێرش ده‌كه‌نه‌ سه‌ر ئیدلب، هه‌روه‌ها هێرشه‌كه‌ له‌ رۆژی 10/9/2018 تێپه‌ڕ ناكات، ئه‌مه‌ش واته‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئۆپراسیۆنی كۆنتڕۆڵ كردنه‌وه‌ی ئیدلب ته‌نها چه‌ند ڕۆژێكی كه‌می ماوه‌.


له‌لایه‌كی تره‌وه‌، رۆژنامه‌ی ( روسیسكایا غازیتا)ی ڕووسی ئاشكرای كرد كه‌ سوپای سوریا له‌ چوارچێوه‌ی ئاماده‌كاریه‌كانیان بۆ گرتنه‌وه‌ی ئیدلیب، چه‌ك و كه‌ره‌سته‌ی ئه‌ندازیاری بۆ نزیك شاره‌كه‌ گواستۆته‌وه‌، له‌و كه‌ره‌ستانه‌ی كه‌ سوپای سوریا گواستویه‌تیه‌وه‌ (ئێم تی ئۆ 20)ه‌، كه‌ بۆ دروستكردنی پرد له‌سه‌ر ده‌ریا و له‌مپه‌ره‌كان به‌كاردێت و تانكی (تی55)ی له‌سه‌ر جێگیر كراوه‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ چه‌ندین چه‌كی پێشكه‌وتویان بۆ جه‌نگێكی یه‌كلا كه‌ره‌وه‌ گواستۆته‌وه‌.

،،

سوپای سوریا له‌ چوارچێوه‌ی ئاماده‌كاریه‌كانیان بۆ گرتنه‌وه‌ی ئیدلیب، چه‌ك و كه‌ره‌سته‌ی ئه‌ندازیاری بۆ نزیك شاره‌كه‌ گواستۆته‌وه‌، له‌و كه‌ره‌ستانه‌ی كه‌ سوپای سوریا گواستویه‌تیه‌وه‌ (ئێم تی ئۆ 20)ه‌، كه‌ بۆ دروستكردنی پرد له‌سه‌ر ده‌ریا و له‌مپه‌ره‌كان به‌كاردێت و تانكی (تی55)ی له‌سه‌ر جێگیر كراوه‌.


به‌ وته‌ی ڕۆژنامه‌كه‌ سوپای سوریا ته‌واو خۆی بۆ كۆنترۆِڵ كردنه‌وه‌ی شاره‌كه‌ ئاماده‌ كردووه‌ و چاوه‌ڕێی فه‌رمانه‌.
ئۆپراسیۆنی كۆنترۆڵ كردنه‌وه‌ی ئیدلب هه‌ر زوو كاردانه‌وه‌ی نێوده‌وڵه‌تی لێكه‌وته‌وه‌، سه‌ركرده‌كانی جیهان هۆشداریان دایه‌ ڕژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د له‌ ئه‌گه‌ری به‌كارهێنانی چه‌كی كیمیاوی بۆ كۆنتڕۆڵ كردنه‌وه‌ی شاره‌كه‌.


دۆناڵد ترامپ سه‌رۆكی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ تویتێكیدا ڕۆژی سێ شه‌ممه‌ ڕایگه‌یاند: ( پێویست ناكات سه‌رۆك به‌شار ئه‌سه‌د به‌ هێرشه‌كانی دۆخی ئیدلب خراپتر بكات، روس و ئێرانیه‌كان هه‌ڵه‌یه‌كی مرۆیی مه‌ترسیدار ده‌كه‌ن به‌ به‌شداری كردنیان له‌و كاره‌ساته‌ مرۆییه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌دا، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی كوشتنی سه‌دان هه‌زار كه‌س، مه‌هێڵن ئه‌وه‌ ڕووبدات!).

 

dfc
خەڵکی ئیدلب لە ڕێگەی رێرەوێکی روسیەوە شارەکە جێدەهێڵن ـ سوریا


ڕوسیا له‌ وه‌ڵامی تویته‌كه‌ی دۆناڵد ترامپ ڕایگه‌یاند كه‌ پێویسته‌ كێشه‌ی تیرۆرستانی ناو ئیدلب چاره‌سه‌ر بكرێت، له‌و باره‌یه‌وه‌ دیمیتری بیسكۆف وته‌بێژی سه‌رۆكایه‌تی روسیا له‌ كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌وانیدا وتی): بێگومان پێویسته‌ كێشه‌ی تیرۆرستانی ئیدلب چاره‌سه‌ر بكرێت،ئێمه‌ ده‌زانین كه‌ سوپای سوریا توانای چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و كێشه‌یه‌ی هه‌یه‌، هۆشداری دان به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ مه‌ترسی و به‌ڵگه‌یه‌ك هه‌بێت، پێناچێت ئه‌وه‌ كارێكی مه‌نهه‌جی و سه‌رتاسه‌ری بێت، ئه‌وه‌ی مه‌ترسی دروست كردووه‌ و كاره‌سات ده‌خوڵقێنێت تیرۆرستانن).


هه‌روه‌ها ئیمانوئێل ماكرۆن سه‌رۆكی فه‌ره‌نسا رایگه‌یاند، كه‌ وڵاته‌كه‌ی ئاماده‌یه‌ گورزێكی سه‌ربازی نوێ له‌ ڕژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د بوه‌شێنێت، گه‌ر حكومه‌تی سوریا چه‌كی كیمیاوی به‌كاربهێنێت، هه‌روه‌ها داوای له‌ حكومه‌تی ڕوسیا و توركیا كرد، كه‌ سوریا ناچار بكه‌ن و به‌ ده‌یالۆگ كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌ن، چونكه‌ حكومه‌تی سوریا مه‌ترسیه‌كی گه‌وره‌ی لێده‌كرێت كه‌ كاره‌ساتێكی مرۆیی بخوڵقێنێت.

،،

ئیمانوئێل ماكرۆن رایگه‌یاند كه‌ وڵاته‌كه‌ی ئاماده‌یه‌ گورزێكی سه‌ربازی نوێ له‌ ڕژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د بوه‌شێنێت، گه‌ر حكومه‌تی سوریا چه‌كی كیمیاوی به‌كاربهێنێت، هه‌روه‌ها داوای له‌ حكومه‌تی ڕوسیا و توركیا كرد، كه‌ سوریا ناچار بكه‌ن و به‌ ده‌یالۆگ كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌ن.


سه‌باره‌ت به‌ مانه‌وه‌ی ئه‌سه‌دیش، سه‌رۆكی فه‌ره‌نسا وتی: من مه‌رجی پێش وه‌خته‌م بۆ لابردنی ئه‌سه‌د دانه‌ناوه‌، به‌ڵام مانه‌وه‌ی به‌ هه‌ڵه‌یه‌كی كوشنده‌ ده‌زانم.
توركیاش كه‌ به‌شێكه‌ له‌ قه‌یرانی سوریا، به‌ تایبه‌ت دوای داگیركردنی عه‌فرین، هه‌وڵی فراوانكردنی جێنفوزی خۆی ده‌دات، ده‌رباره‌ی ئیدلب، ئه‌نكه‌ره‌ له‌ سه‌ر زاری مه‌ولود چاویش ئۆغلۆ ڕایگه‌یاند، پێویسته‌ سه‌ره‌تا تیرۆرستان دیاری بكرێن، پاشان هێرش بكرێته‌ سه‌ر شاره‌كه‌، بۆیه‌ هێرشی به‌ربڵاو و بۆردومانی هه‌ڕه‌مه‌كی كارێكی ڕاست نیه‌،وتیشی ئێستا نزیكه‌ی 3 ملیۆن كه‌س له‌ ئیدلبن، تیرۆرستانیش له‌ خۆرهه‌ڵاتی حه‌ما و غۆته‌ی ڕۆژهه‌ڵاتن، ئه‌مانه‌ مه‌ترسیان بۆ سه‌ر هاوڵاتیانی سڤیل دروستكردووه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ سه‌ره‌تا شوێنی تیرۆرستان دیاری بكرێن، پاشان هێرش بكرێت، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هێرشی سه‌رتاسه‌ری واته‌ی كۆمه‌ڵكوژی خه‌ڵكی ئیدلبه‌.


ئه‌نگێلا مێركڵ ڕاوێژكاری ئه‌ڵمانیا له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌له‌فونیدا له‌گه‌ڵ دۆناڵد ترامپ نیگه‌رانی خۆی له‌ دۆخی ئیدلب ده‌ربڕی و داوای پاراستنی گیانی مه‌ده‌نی و گفتوگۆی لایه‌نه‌كانی كرد.


چواره‌م: ده‌رئه‌نجام:
به‌ سه‌یركردنی ڕووداوه‌كانی ئیدلب و ئاماده‌كارییه‌كانی سوپای سوریا بۆ كۆنتڕۆڵكردنه‌وه‌ی ئه‌و شاره‌، ئه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئۆپراسیۆنی پاك كردنه‌وه‌ی شاره‌كه‌ له‌ تیرۆرستان بۆته‌ كارێكی حه‌تمی و دێته‌ دی، به‌ تایبه‌ت دوای ئه‌وه‌ی سه‌رۆكی سوریا به‌ ئاشكرا كاتی هێرشه‌كه‌ی ئاشكرا كرد، هه‌روه‌ها هۆشدارییه‌كانی سه‌ركرده‌كانی جیهان ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات، كه‌ مه‌ترسیه‌كی گه‌وره‌ له‌سه‌ر ژیانی هاوڵاتیانی سڤیلی ئیدلب هه‌یه‌، هۆشدارییه‌كان ده‌بێت به‌ گرنگیه‌وه‌ سه‌یر بكرێت، چونكه‌ له‌ ڕابردوودا هه‌ركات هۆشداری له‌ هێرشی كیمیاوی و كۆمه‌ڵكوژی كرابێت، ئه‌وه‌ هێرشه‌كه‌ ئه‌نجامدراوه‌، به‌تایبه‌ت پێشتر هۆشداری له‌ هێرشی كیمیاوی بۆ سه‌ر خان شه‌یخون دۆما درابوو، دواتر هێرشه‌كه‌ش ئه‌نجامدرا، بۆیه‌ به‌ سه‌یركردنی ڕووداوه‌كانی ڕابردوو مه‌ترسی جدی له‌سه‌ر دانیشتوانی ئیدلب به‌دی ده‌كرێت،تاكو ئێستاش هیچ گه‌ره‌نتیه‌ك نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هاوڵاتیانی ئه‌و شاره‌ له‌و هێرشانه‌ بپارێزرێن و پێش ده‌ستپێكردنی ئۆپراسیۆنه‌كه‌ بۆ شوێنێكی ئارام بگوزارێنه‌وه‌، ئه‌م مه‌ترسیانه‌ی ئاماژه‌مان پێكرد له‌ چه‌ند ڕۆژی داهاتوودا، پێده‌چێت له‌ ئه‌رزی واقیعدا ببینرێن.

 

author photo

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی