توركیا وترس له‌ زیندوبوونه‌وه‌ی سیڤه‌ر

توركیا وترس له‌ زیندوبوونه‌وه‌ی سیڤه‌ر

1321 خوێندراوەتەوە

به‌رپرسانی ئه‌نقه‌ره‌ ئاڵۆزبوونی په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریكا ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ بوونی پلانێكی پێشوه‌خته‌ دژ به‌ توركیا به‌تایبه‌تی له‌ دوای گۆڕینی سیستمی سیاسی بۆ سه‌رۆكایه‌تی و هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی (ئه‌ردۆگان) به‌سه‌رۆك كۆماری توركیا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌و بڕوایه‌دان كه‌ ئه‌گه‌ر توركیا قه‌شه‌ ئه‌ندرۆش ئازاد بكات ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌ ئاسایی نابنه‌وه‌ و ئه‌مه‌ریكا سوور ده‌بیت له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنی پلانه‌كه‌ی خۆی و سه‌پاندنی كۆمه‌ڵێك مه‌رجی قورس به‌سه‌ر توركیادا.

  

ده‌سه‌ڵاتدارانی توركیا وای ده‌بینن كه‌ ئه‌و مه‌رجانه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ جارێكی تر توركیا بگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ ژێر هه‌ژموونی خۆیان و واز له‌ خه‌ونی سه‌ربه‌خۆیی ئابووری و سیاسی بهێنێت، ئه‌وان ئه‌م مه‌رجانه‌ به‌ سیڤه‌رێكی دووه‌م له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن و دۆخه‌كه‌ش وه‌ك كۆتاییه‌كانی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م ده‌چوێنن به‌تایبه‌تی به‌رامبه‌ر به‌ كێشه‌ی كورد.

له‌ كۆنگره‌ی سیڤه‌ردا كه‌ له‌ ساڵی (1920) به‌سترا، نوێنەری كورد به‌سه‌رۆكایه‌تی شه‌ریف پاشا بوو، كه‌ دانوستكارێكی سه‌ركه‌وتوو و به‌توانا بوو، توانی جه‌خت له‌سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ به‌ندێك بكاته‌وه‌ كه‌ دان بنێت به‌ مافه‌ ڕه‌واكانی گه‌لی كورددا، سه‌ره‌تا له‌ ئۆتۆنۆمییه‌وه‌ ده‌ستی پێ ده‌كرد و پاش ساڵێكیش ده‌گۆڕا بۆ مافی چاره‌ی خۆنووسین و بونیادنانی ده‌وڵه‌تی كوردی (ئه‌گه‌ر كورده‌كان له‌ ڕاپرسییه‌كدا ده‌نگیان بۆ دا) سنووری جوگرافی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌گه‌یشته‌ سه‌ر ده‌ریای ناوه‌ڕاست، به‌ڵام وڵاتانی زلهێزی ئه‌و كاته‌ سنووره‌كه‌یان له‌ باشوری ئه‌رمینیاوه‌ دانابوو هه‌تا ده‌گاته‌ ڕژهه‌ڵاتی فورات.

،،

توركیا هه‌موو هه‌وڵێك ده‌دات كه‌ نه‌هێڵێت دروست بوونی كیانێكی كوردی ببێته‌ حاڵه‌تێكی دیفاكتۆ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ بچه‌سپێت ئه‌وا ڕاسته‌وخۆ ده‌بێته‌ مایه‌ی زیندوبونه‌وه‌ی په‌یمانی سیڤه‌ر و ئه‌و كیانه‌ش له‌و سنووره‌ بچووكه‌دا ناوه‌ستێت، به‌ڵكو به‌پیشتیوانی ئه‌مه‌ریكا و فه‌ره‌نسا و به‌ریتانیا ده‌توانن سنووره‌كه‌ی فراوان بكه‌ن و بیگه‌یه‌ننه‌ ئه‌و سنورانه‌ی كه‌ په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر دیاری كردووه‌.

ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ین ئه‌و دۆخه‌ نوێیه‌ی ئێستا له‌ سوریادا دروست بووه‌ ترسێكی گه‌وره‌ی بۆ توركیا درووست كردووه‌، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ده‌بینین له‌ دووساڵی ڕابردوودا توركیا ده‌ستی به‌ هه‌ڵمه‌ته‌ سه‌ربازیه‌كانی كردووه‌ بۆ سه‌ر ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوای فورات و هێرشی قه‌ڵغانی فورات و چڵه‌ زیتونی ده‌ست پێ كرد و زۆر له‌و ناوچانه‌ی خسته‌وه‌ ژێرده‌سه‌ڵاتی خۆی، ئه‌ویش به‌مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی كه‌ كانتۆنه‌كانی ڕۆژئاوا له‌یه‌ك داببڕێت و نه‌هێڵێت بگه‌نه‌ سه‌ر ده‌ریای ناوه‌ڕاست، ترسی توركیا له‌وه‌دایه‌ كه ‌هه‌مان ئه‌و ووڵاتانه‌ی په‌یمانی سیڤه‌ریان مۆركردووه‌ ئێستا له‌ناوچه‌كه‌دا هه‌ن .

توركیا هه‌موو هه‌وڵێك ده‌دات كه‌ نه‌هێڵێت دروست بوونی كیانێكی كوردی ببێته‌ حاڵه‌تێكی دیفاكتۆ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ بچه‌سپێت ئه‌وا ڕاسته‌وخۆ ده‌بێته‌ مایه‌ی زیندوبونه‌وه‌ی په‌یمانی سیڤه‌ر و ئه‌و كیانه‌ش له‌و سنووره‌ بچووكه‌دا ناوه‌ستێت، به‌ڵكو به‌پیشتیوانی ئه‌مه‌ریكا و فه‌ره‌نسا و به‌ریتانیا ده‌توانن سنووره‌كه‌ی فراوان بكه‌ن و بیگه‌یه‌ننه‌ ئه‌و سنورانه‌ی كه‌ په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر دیاری كردووه‌.

له‌ كۆنگره‌ی سیڤه‌ردا كه‌ له‌ ساڵی (1920) به‌سترا، نوێنەری كورد به‌سه‌رۆكایه‌تی شه‌ریف پاشا بوو،

له‌به‌ر ئه‌وه‌ توركیا هه‌موو جۆره‌ هه‌وڵێك ده‌دات له‌ ڕووی سیاسی و سه‌ربازییه‌وه‌ كه‌ ڕێگه‌ له‌ یه‌كگرتنه‌وه‌ی كانتۆنه‌كان بگرێت، به‌رده‌وامیش فشار ده‌خه‌نه‌ سه‌ر ئه‌مه‌ریكیه‌كان كه‌ پشتیوانیه‌كانیان له‌ڕوی ماددی و مه‌عنه‌وییه‌وه‌ بۆ په‌یه‌ده‌ كۆتایی پێ بهێنن، هه‌روه‌ها هاوشێوه‌ی پارتی كرێكاران به‌ بزوتنه‌وه‌یه‌كی تیرۆریستی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن و هاوشێوه‌ی داعش له‌گه‌ڵ توركیادا هێرشیان بكاته‌سه‌ر، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ عێراق و ئێراندا له‌ هه‌وڵی داڕشتنی پلانێكی سه‌ربازی دایه‌ بۆ هێرش كردنه‌ سه‌ر قه‌ندیل.

توركیا له‌ ئێستا دا له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ هه‌مان سیاسه‌تی كه‌ماله‌ییه‌كانی دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌می هه‌یه‌ بۆ ڕێگرتن له‌ دروست بوونی ده‌وڵه‌تێكی كوردی.

كه‌مال ئه‌تاتورك به‌ ناچاری دانی نا به‌ په‌یمانی سیڤه‌ردا به‌ڵام دواجار به‌هۆی هه‌ندێك پلانی سیاسیه‌وه‌ توانی خۆی له‌ جێبه‌جێكردنی بدزێته‌وه‌و په‌یمانی لۆزان له‌گه‌ڵ ئه‌و ووڵاته‌ زلهێزانه‌دا مۆر بكات، ئه‌تاتورك بۆ خۆدزینه‌وه‌ له‌ په‌یمانی سیڤه‌ر په‌نای بۆ ڕوسیای به‌لشه‌فی بردوو بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش چه‌ندان ڕێكه‌وتنی سه‌ربازی له‌گه‌ڵدا مۆركردن، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ توانی چه‌ند سه‌ركه‌وتنێكی سه‌ربازی به‌سه‌ر یۆناندا به‌ده‌ست بهێنێت و به‌مه‌ش ئه‌تاتورك بووه‌ سه‌ركرده‌یه‌كی كاریزمای توركه‌كان و مه‌ترسیشی له‌سه‌ر فه‌رنساو به‌ریتانیا و ئه‌مه‌ریكا درووست كرد، كه‌ ئه‌گه‌ر له‌په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر په‌شیمان نه‌بنه‌وه‌ ئه‌وا به‌ته‌واوی ده‌چێته‌پاڵ ڕوسیا و ڕۆڵی ئه‌وان به‌ته‌واوی له‌ناوچه‌كه‌دا لاواز ده‌كات،

ئه‌و ووڵاتانه‌ش له‌ پێناو پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆیاندا له‌ په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر پاشگه‌زبونه‌وه‌ . له‌ ئێستاشدا هه‌مان سیناریۆ له‌ ئارادایه‌، توركیا ده‌یه‌وێت به‌ نزیكبوونه‌وه‌ له‌ ڕوسیا و پشتیوانی له‌پلانه‌ سه‌ربازیه‌كانی و كڕینی مووشه‌كی 400 S فشار له‌ ووڵاتانی ڕۆژئاوا بكات كه‌ هاوكارییه‌ سه‌ربازییه‌كانیان بۆ په‌یه‌ده‌ كۆتایی پێ بهێنن و پشتیوانی له‌ سیاسه‌ته‌كانی توركیا بكه‌ن دژ به‌ (PKK) .

توركیا له‌ ئێستادا له‌سه‌ر دوو ته‌وه‌ر كاره‌كانی خۆی ده‌كات، یه‌كه‌میان فشار دروست كردنه‌ له‌سه‌ر ئه‌مه‌ریكاو فه‌ره‌نساو به‌ریتانیا كه‌ په‌یمانامه‌یه‌كی تر هاوشێوه‌ی لۆزان له‌گه‌ڵ توركیادا مۆربكه‌ن، كه‌ ڕێگه‌ له‌ درووستبوونی هه‌ر كیانێكی كوردی بگرن كه‌ له‌ناوچه‌كه‌دا درووست ببێت.

،،

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌وه‌ی جێگه‌ی نیگه‌رانیه‌ ئیداره‌ی ئه‌مه‌ریكا كه‌ئێستا به‌سه‌رۆكایه‌تی ترامپ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، هاوشێوه‌ی سیاسه‌ته‌كانی سه‌رۆكی ئه‌مه‌ریكا (هاردینگ) وایه‌ كه‌ته‌نها به‌شوێن پشتیوانیكردنه‌وه‌یه‌ له‌ كۆنزه‌رڤاتیزمه‌كان و ڕاسیزمه‌كان كه‌به‌گشتی خۆی له‌ ئینجیلیه‌ نوێیه‌كاندا ده‌بینێته‌وه‌، سه‌رۆكی یه‌كه‌م سیڤه‌ری یه‌كه‌می له‌بار برد، به‌ڵام ئایا تره‌مپ چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م دۆخه‌ نوێیه‌دا ده‌كات و ڕاستگۆیی خۆی بۆ كورد ده‌سه‌لمێنێت

دووه‌میان به‌رده‌وام كارله‌سه‌ر تێكدانی یه‌كڕیزی كورد ده‌كه‌ن و به‌مه‌ش توانیویه‌تی ئینتیمای به‌شێك له‌ پارته‌ كوردییه‌كان بۆ لای خۆی كێش بكات و هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌تا ئێستا كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی كورد نه‌به‌ستراوه‌ و نه‌توانراوه‌ كورد ببێته‌ خاوه‌ن گوتارێكی یه‌كگرتوو، به‌ڵام مه‌ترسیه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ئه‌مجاره‌شیان وڵاته‌ زلهێزه‌كان كورد ته‌نها بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌كاربهێنن و سورنه‌بن له‌سه‌ر ئه‌و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ به‌كوردی ده‌ده‌ن، چونكه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا بینیمان كه‌ ئه‌مه‌ریكاو به‌ریتانیاو فه‌ره‌نسا چۆن بێده‌نگ بوون له‌ هێرشه‌كانی حه‌شدی شه‌عبی بۆ سه‌ر كه‌ركوك و داگیركردنه‌وه‌ی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان، ئه‌ویش له‌پێناو ئه‌و ڕێككه‌وتنانه‌ی كه‌ كۆمپانیا نه‌وتیه‌كانیان مۆریان كردبوو له‌گه‌ڵ حكومه‌تی عێراقدا.

(کەمال ئەتاتورک)دامەزرێنەری کۆماری تورکیا و یەکەم سەرۆک کۆماری تورکیا

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌وه‌ی جێگه‌ی نیگه‌رانیه‌ ئیداره‌ی ئه‌مه‌ریكا كه‌ئێستا به‌سه‌رۆكایه‌تی ترامپ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، هاوشێوه‌ی سیاسه‌ته‌كانی سه‌رۆكی ئه‌مه‌ریكا (هاردینگ) وایه‌ كه‌ته‌نها به‌شوێن پشتیوانیكردنه‌وه‌یه‌ له‌ كۆنزه‌رڤاتیزمه‌كان و ڕاسیزمه‌كان كه‌به‌گشتی خۆی له‌ ئینجیلیه‌ نوێیه‌كاندا ده‌بینێته‌وه‌، سه‌رۆكی یه‌كه‌م سیڤه‌ری یه‌كه‌می له‌بار برد، به‌ڵام ئایا تره‌مپ چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م دۆخه‌ نوێیه‌دا ده‌كات و ڕاستگۆیی خۆی بۆ كورد ده‌سه‌لمێنێت و ئایا هێزه‌ سیاسیه‌ كوردییه‌كانیش پلانیان چییه‌ بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌م‌ دۆخه‌ نوێیه‌دا و چۆن ده‌توانن له‌ پێناو هێنانه‌دی مافه‌ ره‌واكانی گه‌لی كورد دا مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكه‌ن؟

 

author photo

نوسەر و ڕۆژنامەنوس