کاریگەريى سەید قوتب لەسەر هزری سیاسیی شیعە لە نەواب سەفەوییەوە تا خامنەیی

سەید قوتب و دونیابینی سیاسیی رەوته‌ شیعە هاوچەرخەکان

کاریگەريى سەید قوتب لەسەر هزری سیاسیی شیعە لە نەواب سەفەوییەوە تا خامنەیی

555 خوێندراوەتەوە

ن: محەمەد یەسری 

29 ی ئابی 1966، بڕیاری له‌ سێداره‌دانی بیریاری ئیسلامی سه‌ید قوتب جێبه‌جێكرا، پاش ئه‌وه‌ی تۆمه‌تبار كرا به‌ كاركردن له‌سه‌ر گۆڕینی سیستمی حوكم، و هه‌وڵدان بۆ جێبه‌جێكردنی چه‌ند كارێكی تێكده‌رانه‌، به‌مه‌به‌ستی تێكدانی ئاسایشی گشتیی له‌ میسردا، گومانی تێدا نییه‌ سەید قوتب پێگه‌یه‌كی دیاری هه‌یه‌ له‌ بونیادی هزریی گروپه‌ سه‌له‌فییه‌ جیهادییه‌كاندا، له‌ژێر چه‌تری بیركردنه‌وه‌كانی قوتبدا چه‌ندین گروپی جیهادیی دروست بوون، له‌ وێنه‌ی: ته‌كفیر و هیجره‌ت، جیهاد، قاعیده‌ و رێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی داعش.

 

تێڕوانین‌ بۆ سه‌ید قوتب وه‌ك باوكی رۆحی و داڕێژه‌ری بیری ئیسلامیی شۆڕشگه‌ریی، كه‌ بانگه‌شه‌ ده‌كات بۆ هه‌ڵگرتنی چه‌ك و په‌نابردن بۆ توندوتیژی وه‌ك چاره‌سه‌ر بۆ گۆڕینی بارودۆخ تێڕوانینێكی بڵاوه‌، ئه‌ویش له‌ سۆنگه‌ی هه‌ندێك له‌ بۆچونه‌كانی قوتب، وه‌ك بانگه‌وازكردن بۆ فه‌رمانڕه‌وایی خودا،  كافركردنی هه‌موو ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییانه‌ی شه‌ریعه‌ت پراكتیزه ناكه‌ن،  جگه‌ له‌مه‌ش له‌و بۆچوونانه‌ی بیری سه‌له‌فی جیهادیی له‌سه‌ر بونیاد نراوه‌. ‌

به‌ڵام پێگه‌ی سه‌ید قوتب ته‌نها له‌ نێو گروپه‌ ئیسلامییه‌ سوننه‌كاندا نییه‌، به‌ڵكو پێگه‌یه‌كی گه‌وره‌ی له‌ نێو ڕه‌وته‌كانی بیری سیاسیی ئیسلامیی شیعیی هاوچه‌رخدا هه‌یه‌، ئه‌م بیریاره‌ جیهادییه‌ سوننه‌یه‌ خاوه‌نی رۆڵێكه‌، كه‌ نابێت نادیده‌ بگیرێت له‌ دروستكردن و و پێکهێنانی بیروباروە و پرەنسیپەکانی  چەندین رەوتی ئیسلامیی شیعەی خاوەن تێروانینی شۆرشگێریی

 

موجته‌با نەواب سه‌فه‌ویی و رێكخراوی "فیدائیه‌كانی ئیسلام"

به‌ دیاریكراوی ئه‌و بارودۆخ و هۆیانه‌ نازانرێت، كه‌ كاریگه‌ر بوون له‌سه‌ر سه‌ید قوتب تاكو لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بیر و ئه‌ده‌بیاتی هزری شیعیی بكات، به‌ڵام ده‌كرێت هه‌ر له‌ رێگه‌ی نوسینه‌كانی عه‌باس مه‌حمود عه‌قاده‌وه‌ ئاشنای ئه‌و بیرانه‌ بووبێت، هاوشان له‌گه‌ڵ نوسینه‌كانی نوسه‌ره‌ دیاره‌كانی هزری ئیسلامی هاوچه‌رخ، كاتێك له‌ قۆناغی خوێندنی زانكۆییدا ئاشنای كتێبه‌كانیان بووه‌.

هه‌ر له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنی ئه‌ستێره‌ی سه‌ید قوتب له‌ رووی ئه‌ده‌بی و هزریه‌وه‌، وتار و نوسینه‌كانی چه‌ندین ئاماژه‌ی هه‌ڵده‌گرت، كه‌ هاوسۆزیی ئه‌ویان له‌گه‌ڵ هه‌ندێك بیر و بنه‌ما لێ ده‌خوێنرایه‌وه‌، كه‌ مۆركێكی شیعیی ئاشكرایان پێوه‌ بوو، له‌ نمونه‌ی ئه‌وانه‌، كتێبه‌كه‌ی "دادگه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ئیسلامدا"، كه‌ تێیدا ره‌خنه‌ی توند ئاڕاسته‌ی چه‌ندین كه‌سایه‌تی گرنگ ده‌كات لای سوننه‌، له‌وانه‌ عوسمانی كوڕی عه‌ففان، ئه‌بوسوفیانی كوڕی حه‌رب، و موعاویه‌ی كوڕی و عه‌مری كوڕی عاس.

 

dfd
سه‌ید قوتب 1906 ـ 1966

هه‌روه‌ها قوتب له‌م كتێبه‌یدا ستایشی "بزوتنه‌وه‌ی قه‌رمه‌تی" ده‌كات و پێیدا هه‌ڵده‌دات، له‌ كاتێكدا ئه‌و بزوتنه‌وه‌یه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌ گروپه‌ شیعیه‌ باتنییه‌كان، كه‌ دژی خەلافه‌تی عه‌باسی جه‌نگاوه‌ له‌ سه‌ده‌ی چواری كۆچیدا،  قوتب ستایشی بزوتنه‌وه‌كه‌ی كردووه‌ به‌وه‌ی "گوزارشتی له‌ رۆحی ئیسلام كردووه‌، به‌ وه‌ستانه‌وه‌ دژی قۆستنه‌وه‌ی ئاین و ده‌سه‌ڵاتی سته‌مكار و جیاوازیی چینایه‌تی".

 

،،

"ئه‌گه‌ر بۆچوونی سه‌ید قوتب ده‌رباره‌ی هه‌ردوو خه‌لیفه‌ ئه‌بوبه‌كر و عومه‌ر لاببه‌ین، كه‌ تێیدا پێچه‌وانه‌ی بۆچوونی شیعه‌ قسه‌ی كردووه‌، به‌ڵام بۆچوونی ته‌واو هاوتایه‌ له‌گه‌ڵ شیعه‌دا له‌ تێڕوانین بۆ عوسمانی كوڕی عه‌ففان و بنه‌ماڵه‌ی ئومه‌ییه‌، هه‌روه‌ك چۆن بۆچوونی له‌ باره‌ی عه‌لی كوڕی ئه‌بوتالیبه‌وه‌ هاوتا و ڕێكه‌ له‌گه‌ڵ شیعه‌دا".

 

ئه‌م ئاماژانه‌ وای له‌ توێژه‌ری سوری محه‌ممه‌د سه‌ید ره‌ساس كردووه‌، له‌ كتێبه‌كه‌یدا "الإخوان المسلمون و إیران"دا بڵێت: "ئه‌گه‌ر بۆچوونی سه‌ید قوتب ده‌رباره‌ی هه‌ردوو خه‌لیفه‌ ئه‌بوبه‌كر و عومه‌ر لاببه‌ین، كه‌ تێیدا پێچه‌وانه‌ی بۆچوونی شیعه‌ قسه‌ی كردووه‌، به‌ڵام بۆچوونی ته‌واو هاوتایه‌ له‌گه‌ڵ شیعه‌دا له‌ تێڕوانین بۆ عوسمانی كوڕی عه‌ففان و بنه‌ماڵه‌ی ئومه‌ییه‌، هه‌روه‌ك چۆن بۆچوونی له‌ باره‌ی عه‌لی كوڕی ئه‌بوتالیبه‌وه‌ هاوتا و ڕێكه‌ له‌گه‌ڵ شیعه‌دا".

dfc
موجته‌با نه‌واب سه‌فه‌ویی و سه‌ید قوتب ـ میسر ـ 1953

 

یه‌كه‌م دیداری نێوان سه‌ید قوتب و یه‌كێك له كه‌سایه‌تییه‌ دیاره‌كانی شیعه‌ له‌ ساڵی 1953 روویدا، كاتێك بیریاری میسری سه‌ید قوتب پێشوازی له‌ پیاوی ئاینی ئێرانی موجته‌با نەواب سه‌فه‌ویی كرد، سه‌فه‌ویی سه‌رۆكی رێكخراوی كۆمه‌ڵی ئیسلامیی بوو، كه‌ پاشتر به‌ناوی "فیدائیه‌كانی ئیسلام"ه‌وه‌ ناسرا. ‌

محه‌ممه‌د سه‌ید ره‌ساس باس له‌وه‌ ده‌كات، كه‌ ئه‌و دوو پیاوه‌ به‌ درێژایی ماوه‌ی مانه‌وه‌ی سه‌فه‌ویی له‌ میسر پێكه‌وه‌ بوون، سه‌ید قوتب كه‌ له‌و كاته‌دا پێگه‌یه‌كی دیاری هه‌بوو له‌ نێو ریزه‌كانی ئیخوان موسلیمیندا، به‌رپرسی یه‌كه‌م بوو له‌ ئاماده‌كردن و رێكخستنی سه‌ردانه‌كه‌دا.

پیاوی ئاینیی ئێرانیی و به‌ڕێوبه‌ری رێكخراوی گفتوگۆی ئاینی له‌ ئێران حه‌مید غه‌ریب ره‌زا، جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ ئه‌و سه‌ردانه‌ كاریگه‌ری گه‌وره‌ی هه‌بوو له‌ ریزه‌كانی ئیخوان موسلمیندا، چونكه‌ "نەواب سه‌فه‌وی كه‌سێتییه‌كی دیار و كاریزمایی كاریگه‌ری هه‌بوو له‌ كاری شۆڕشگێڕیدا، بزوتنه‌وه‌كه‌ی جوڵه‌یه‌كی پێشوه‌خت بوو بۆ ئه‌و شۆڕشه‌ ئیسلامییه‌ی، خومه‌ینی رێبه‌رایه‌تی ده‌كرد له‌ دواییدا".

 

erd
نه‌واب سه‌فه‌ویی له‌ كاتی له‌ سێداره‌داندا ـ تاران ـ 1956.1.18

 

ره‌زا خاڵێكی گرنگی روونكردۆته‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بزوتنه‌وه‌ ئیسلامییه‌كان، به‌بێ جیاوازی ئه‌وه‌ی شیعه‌ن یان سوننه‌، له‌ چل و په‌نجاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، توانیوبیان له‌ چوارچێوه‌ی كێشمه‌كێش و ململانێی تایفی و مه‌زهه‌بی بێنه‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌وه‌ش وایكرد بتوانن سوود له‌ ئه‌زموونی كه‌سانی تر وه‌ربگرن و بگه‌ن به‌ خاڵی هزری هاوبه‌ش له‌ نێوانیاندا.

 

محه‌ممه‌د باقر سه‌در و حزبی ده‌عوه‌

   محه‌ممه‌د سه‌ییاد، توێژه‌ر له‌ په‌یمانگای نێوده‌وڵه‌تی بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ ئێرانییه‌كان، ئه‌وه‌ی روونكردۆته‌وه‌، كه‌ كاریگه‌ری گه‌وره‌ی بیری سه‌ید قوتب له‌سه‌ر ڕه‌وته‌ شیعیه‌ هاوچه‌رخه‌كان به‌ته‌واویی له‌ بیریاری گه‌وره‌ی عێراقی محه‌مه‌د باقر سه‌در و حزبی ده‌عوه‌ی شیعیدا ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ زۆرێك له‌ بیر و بۆچوونه‌كانی  ئەو له‌گه‌ڵ بۆچونه‌كانی سه‌ید قوتبدا یه‌كده‌گرێته‌وه‌.

له‌ ناوه‌ڕاستی په‌نجاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، بیریاری دیاری شیعه‌ محه‌مه‌د باقر سه‌در حزبی ده‌عوه‌ی دامه‌زراند و هه‌ندێك له‌ كه‌سایه‌تییه‌ دیاره‌كانی شیعه‌ی عێراق له‌و كاته‌دا به‌شدارییان كرد له‌ دامه‌زراندنیدا.

سه‌ركرده‌ی پێشووی ئیخوان سه‌روه‌ت خه‌رباوی، له‌ كتێبه‌كه‌یدا "أئمه‌ الشر: الإخوان و الشیعه‌"، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ جۆرێك له‌ هاوپه‌یمانیی له‌ نێوان حیزبی ده‌عوه‌ و حیزبی ئیسلامی عێراقی سوننیی باڵی سیاسیی كۆمه‌ڵه‌ی ئیخوان موسلمین له‌ عێراقدا دروست بوو، ئه‌مه‌ش رێگه‌ی خۆشكرد بۆ زۆرێك له‌ بیر و بۆچونه‌كانی سه‌ركرده‌ و بیرمه‌نده‌كانی ئیخوان له‌ میسر بگوازرێته‌وه‌ بۆ عێراق له‌ژێر په‌رده‌ی ئه‌م هاوپه‌یمانێتیه‌ سیاسییه‌دا، بۆچونه‌كانی سه‌ید قوتبیش بێگومان توانیویه‌تی جێگه‌یه‌كی شایسته‌ بۆ خۆی بدۆزێته‌وه‌ له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی ئه‌و كاتی عێراق.

 

DFC
محه‌مه‌د سادق سه‌در 1935 ـ 1980

 

گرنگترین بۆچونه‌كانی قوتب كه‌ دزه‌ی كردبوو بۆ حیزبی ده‌عوه‌، بریتی بوو له‌ پێویستی به‌رپاكردنی ئیسلام وه‌ك سیسته‌م له‌ یه‌كێك له‌ وڵاتاندا، تاكو ببێته‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان به‌ره‌و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی ئیسلامیی جیهانیی، كه‌ هیچ سنور و چوارچێوه‌یه‌كی جوگرافی نه‌یوه‌ستێنێت، ئه‌مه‌ش له‌ژێر دروشمی فه‌رمانڕه‌وایی ره‌های خودا به‌ ته‌نها، كه‌ زۆر جار سه‌ید قوتب له‌ نوسینه‌كانیدا ئاماژه‌ی به‌مه‌ داوه‌.

پێگه‌ی قوتب لای سه‌ركرده‌كانی حیزبی ده‌عوه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئاشكرا له‌ كاتی ده‌ستگیركردنی یه‌كه‌مجاریدا ده‌ركه‌وت، به‌ دیاریكراوی له‌ ساڵی 1964، ئه‌ویش كاتێك محه‌ممه‌د باقر سه‌در داوای له‌ سه‌رۆكی عێراق عەبدولسەلام عارف كرد، كه‌ نێوه‌ندگیری بكات لای سه‌رۆكی میسر جه‌مال عەبدولناسر  تاكو سه‌ید قوتب ئازاد بكات، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ كرداریی له‌ مانگی 5ی 1964دا روویدا، به‌گوێره‌ی ئه‌وه‌ی ساڵح وه‌ردانی له‌ كتێبه‌كه‌یدا "الشیعه‌ فی مصر"دا باسی كردووه‌.

پشتیوانیی سه‌در بۆ سه‌ید قوتب جارێكی تر دووباره‌ بویەوە له‌ پاش ده‌رچوونی بڕیاری له‌سێداره‌دان به‌سه‌ر سه‌ید قوتبدا، ئه‌حمه‌د عه‌بدوڵا ئه‌بوزه‌ید عاملیی، له‌ كتێبه‌كه‌یدا "محمد باقر الصدر : سيرة ومسيرة"، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ سه‌در زۆر به‌ خێرایی چووه‌ بۆ لای خاڵۆی موڕته‌زا ئال یاسین سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ی زانایانی نه‌جه‌ف، قایلی كردووه‌ به‌ ناردنی بروسكه‌یه‌كی ناڕه‌زایی بۆ سه‌رۆكی میسر وه‌ك ڕه‌خنه‌ گرتنێك له‌ بڕیاره‌كه‌، خۆی هه‌ستاوه‌ به‌ نوسینی بروسكه‌كه‌، كه‌ تێیدا هاتبوو: "ئه‌گه‌ر ئه‌م زانایه‌ هیچی نه‌بێت ته‌نها ته‌فسیره‌كه‌ی نه‌بێت -فی ظلال القرآن-، ئه‌وا ئه‌وه‌ی به‌سه‌ داكۆكیكاری بێت لای خودا له‌ ڕۆژی دواییدا".

هه‌رچه‌نده‌ سه‌در پاش ماوه‌یه‌كی كه‌م له‌ دامه‌زاندنی حیزبی ده‌عوه‌، پاشه‌كشه‌ی كرد له‌ پێگه‌ سه‌ركردایه‌تییه‌كه‌ی، به‌ڵام هه‌ر كاریگه‌ر مایه‌وه‌ به‌ بۆچوونه‌كانی سه‌ید قوتب، ئه‌وه‌ش به‌ روونی له‌ ژماره‌یه‌ك له‌ كتێب و به‌رهه‌مه‌كانیدا ده‌رده‌كه‌وێت، له‌وانه‌ بۆ نمونه‌ كتێبی "اقتصادنا"، كه‌ تێیدا كاریگه‌ر بووه‌ به‌ كتێبی "دادگه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ئیسلامدا"ی سه‌ید قوتب.

 

خومەینی و قوتب و شۆرشی ئیسلامیی

بۆچوونی توێژه‌ران جیاوازه‌ سه‌باره‌ت به‌ كاریگه‌ری بیری سه‌ید قوتب له‌سه‌ر شۆڕشی ئیسلامی له‌ ئێراندا به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، و له‌ بیركردنه‌وه‌كانی روحوڵای خومه‌ینی له‌ سیاسه‌تدا به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت.

خومه‌ینی، فه‌رمانده‌ و داینه‌مۆی شۆڕشی ئیران، ساڵی 1969 كتێبه‌ سیاسییه‌ گرنگه‌كه‌ی خۆی بڵاوكرده‌وه‌، له‌ژێر ناونیشانی "حكومه‌تی ئیسلامی"، دروست پاش تێپه‌ڕبوونی سێ ساڵی ته‌واو به‌سه‌ر‌ له‌سێداره‌دانی قوتبدا، كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌رگای ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ژماره‌یه‌ك له‌ لێكۆڵه‌رانی بیری هه‌ردوو پیاوه‌كه‌ كرده‌وه‌، كه‌ باس له‌ ئه‌گه‌ری ئاگادار بوونی خومه‌ینی له‌ نوسینه‌كانی بیرمه‌ندی میسری قوتب بكه‌ن، له‌گه‌ڵ كاریگه‌ر بوونی خومه‌ینی به‌ بیری سیاسیی قوتب و ئاڕاسته‌كردنی به‌ره‌و بونیادنانی ده‌وڵه‌تێكی ئیسلامی خاوه‌ن مۆركی ئاینی.

توێژه‌ر محه‌مه‌د سه‌یاد ئه‌وه‌ی باس كردووه‌، كه‌ "ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ خومه‌ینی سه‌رسام بووبێت به‌ كه‌سێتی و بیری سه‌ید قوتب یاخود هاوسۆز بووبێت له‌گه‌ڵیدا، به‌ڵام قسه‌كردن له‌سه‌ر كاریگه‌ر بوونی راسته‌وخۆ ڕه‌نگه‌ قورس بێت، چونكه‌ ژێرخانی كه‌سی و دۆز و بارودۆخی هه‌ردووكیان، ته‌واو جیاواز بووه‌ له‌وی تر".

له‌لای خۆیه‌وه‌، حه‌مید غه‌ریب ره‌زا ده‌ڵێت: "خومه‌ینی بیری خۆی له‌باره‌ی حكومه‌تی ئیسلامییه‌وه‌ پێش ناسینی بۆچوونه‌كانی قوتب داڕشتبوو، به‌ڵام ئه‌و جوڵه‌ شۆڕشگێڕانه‌ی بیری قوتب له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ئیسلامییه‌كاندا دروستی كرد، ده‌نگی گه‌یشته‌ ئێرانیش، وه‌ك یه‌كێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامییه‌ گه‌وره‌كان، هه‌ر بۆیه‌ سه‌یره‌ بیری قوتب له‌گه‌ڵ ئه‌ندێشه‌كانی خومه‌ینی داببڕێن له‌یه‌ك پێش ڕووداوه‌كانی شۆڕشی ئیسلامی".

له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌ماندا، هه‌ندێك له‌ توێژه‌ران به‌شێوه‌یه‌كی ئاشكرا و راسته‌وخۆ بیری شۆڕشگێڕانه‌ی خومه‌ینی ده‌به‌ستنه‌وه‌ به‌ بیره‌كانی قوتبه‌وه‌، له‌نێویاندا توێژه‌ری لوبنانی و سه‌رۆكی ناوه‌ندی به‌یروت بۆ لێكۆڵینه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست دكتۆر هه‌یسه‌م مەزاحیم، ئه‌مه‌ش له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كیدا له‌ژێر ناونیشانی "ئیمام خومه‌ینی له‌ نێوان فه‌رمانڕه‌یه‌تیی خودا و ویلایه‌تی فه‌قیهدا" دەردەکەوێت.

 

DFD
ئایه‌توڵا خومه‌ینی 1902 ـ 1989

 

موزاحیم  وتویەتی، كه‌ "هیچ گومان له‌وه‌دا نییه قسه‌كردنی خومه‌ینی له‌باره‌ی یه‌كتاپه‌رستی و تاككردنه‌وه‌ی خودا له‌ په‌رستندا، ته‌نها له‌ ڕووی بیروڕا و په‌رستنه‌وه‌ نه‌بووه‌، به‌ڵكو روویه‌كی سیاسیشی هه‌بووه‌، له‌مه‌وه‌ ئه‌ندێشه‌كانی خومه‌ینی راسته‌وخۆ هاوتایه‌ له‌گه‌ڵ بیردۆزه‌ی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی خودا له‌لای هه‌ریه‌ك له‌ ئەبو عەلای مەودودی و سه‌ید قوتب، كه‌ به‌ دارێژه‌ڕی سه‌ره‌كی ئه‌و بیردۆزه‌یه‌ داده‌نرێن، ئه‌مه‌ش به‌و واتایه‌ی خومه‌ینی كاریگه‌ر بووه‌ به‌ بیری ئه‌و دوو پیاوه‌، هه‌رچه‌نده‌ پاشتر به‌سه‌ر هێڵێكی تایبه‌تدا ده‌ڕۆیشت كه‌ خۆی دایمه‌زراند، و له‌دواییدا سه‌ری كێشا بۆ جێگیركردنی بیردۆزه‌ی ویلایه‌تی فه‌قیهـ". ‌

سه‌رسامبوونی خومه‌ینی به‌ قوتب له‌ چه‌ندین وێنه‌ و هه‌ڵوێستی پاش سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی ئیسلامیشدا له‌ ساڵی 1979 ده‌ركه‌وت. بۆ نمونه‌، له‌ پاش روداوی تیرۆركردنی سه‌رۆكی پێشووی میسر ئه‌نوه‌ر سادات له‌ ساڵی 1981، له‌سه‌ر ده‌ستی گروپێك له‌ چه‌كدارانی كۆمه‌ڵه‌ی جیهادی میسری كه‌ كاریگه‌ر بوو به‌ بۆچونه‌كانی قوتب، له‌ بانگه‌واز كردن بۆ فه‌رمانڕه‌وایی خودا و كافركردنی كۆمه‌ڵگه‌ و به‌كارهێنانی توندوتیژی دژی ده‌سه‌ڵات، له‌م كاته‌دا خۆشیی و ئاهه‌نگگێران سه‌رجه‌م ناوچه‌كانی ئێرانی گرته‌وه‌، وێنه‌ی جێبه‌جێكاری پرۆسه‌كه‌ خالید ئیسلامبولی له‌ گۆڕه‌پانه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئێراندا به‌رزكرایه‌وه‌، هه‌روه‌ها یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین شه‌قامه‌كانی تارانی پایته‌خت كرا به‌ناوییه‌وه‌.  

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، بڵاوبوونه‌وه‌ی نوسخه‌كانی كتێبی "فی ظلال القرآن"ی سه‌ید قوتب له‌ شار و شارۆچكه‌ جیاوازه‌كانی ئێراندا، به‌ڵگه‌یه‌كی به‌هێزه‌ له‌سه‌ر گرنگی قوتب بۆ شۆڕشی ئێران، ئێران به‌ فه‌رمی دانی به‌مه‌دانا كاتێك له‌ ساڵی 1984  پولێکی بەریدی دەرکرد کە وێنه‌ی سه‌ید قوتبی له‌ زینداندا پێش له‌سێداره‌دانی لەسەر دانرابوو.

 

خامنەیی و سەید قوتب 

رێبه‌ری ئێستای شۆڕشی ئیسلامی ئێران به‌ یه‌كێك له‌و سه‌ركرده‌ شیعه‌ هاوچه‌رخانه‌‌ داده‌نرێت، كه‌ زۆرترین كاریگه‌ربوونی هه‌یه‌ به‌ بۆچوونه‌كانی قوتب، ساڵی 1966 له‌كاتی به‌شداریكردنی له‌ كاری شۆڕشدا هاوشان له‌گه‌ڵ خومه‌ینی مامۆستایدا دژی رژێمی پاشایه‌تی ئێران، خامنه‌یی بڕیارێكی ده‌ركرد به‌ دروستكردنی چاپخانه‌یه‌ك بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و كتێبانه‌ی هانی مسوڵمانان ده‌ده‌ن بۆ دووباره‌ خوێندنه‌وه‌ی ئیسلام وه‌ك ره‌وتێكی شۆڕشگێڕیی دژی سته‌م و زۆرداریی.

له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ خامنه‌یی بڕیاریدا كتێبێكی قوتب به‌ ناوی "المستقبل لهذا الدین - داهاتوو بۆ ئه‌م ئاینه‌یه‌" وه‌ربگێڕدرێت و بڵاوبكرێته‌وه‌، كه‌ تێیدا بۆچونه‌كانی خۆی ده‌رباره‌ی دژایه‌تی كردنی ئیمپریالیزمی رۆژئاوایی به‌گشتی و ئه‌مه‌ریكیی به‌ تایبه‌ت خستووەتەڕوو، كه‌ به‌بڕوای ئه‌و ڕه‌وتێكی مادیی دوور له‌ بنه‌ما و به‌ها ڕه‌وشتییه‌كانه‌.

له‌ژێر ناونیشانی "به‌یاننامه‌یه‌ك دژی شارستانێتی ڕۆژئاوا"، مه‌لایه‌كی گه‌نجی 27 ساڵ كتێبه‌كه‌ی قوتبی وه‌رگێڕا، خامنه‌یی له‌ پێشه‌كییه‌كه‌یدا بۆچوونی خۆی ده‌رباره‌ی كتێبه‌كه‌ و خاوه‌نه‌كه‌ی ده‌ربڕیووه‌، نوسیویه‌تی: "ئه‌م كتێبه‌، سه‌ره‌ڕای بچوكی قه‌باره‌ی، هه‌نگاوێكی گه‌وره‌ و كارایه‌ له‌م رێگه‌ په‌یامداره‌دا، نوسه‌ره‌ گه‌وره‌ به‌ڕێزه‌كه‌ی له‌ به‌شه‌كانی كتێبه‌كه‌دا هه‌وڵیداوه‌، كه‌ وێنه‌یه‌كی حه‌قیقیی له‌باره‌ی ئاینه‌وه‌ بخاته‌ ڕوو، پاش ئه‌وه‌ی ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئاین به‌رنامه‌ی ژیانه‌، دروشمه‌ ئاینیه‌كان به‌رز و پیرۆز نابن ته‌نها كاتێك نه‌بێت گوزارشت له‌ ڕاستییه‌كانی ئاین بكه‌ن، به‌ شێوازێكی به‌رز و بیرێكی بابه‌تیانه‌ سه‌لماندویه‌تی كه‌ جیهان ڕووه‌و په‌یامی ئێمه‌ دێت و داهاتوو بۆ ئه‌م ئاینه‌یه‌".

هه‌روه‌ها خامنه‌یی هه‌رله‌و پێشه‌كییه‌دا ئاماژه‌ به‌ كتێبێكی تری قوتب ده‌كات كه‌ ئه‌ویش "تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی بیركردنه‌وه‌ی ئیسلامی"یه‌، له‌باره‌ی ئه‌م كتێبه‌وه‌ ده‌ڵێت: "یه‌كێكه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌ به‌نرخه‌كانی و تازه‌گه‌ری تێدایه‌ ... وه‌رگێڕی ئه‌م كتێبه‌ سه‌رقاڵی وه‌رگێڕانی ئه‌ویشه‌، به‌م نزیكانه‌ ده‌خرێته‌ به‌رده‌ست خوێنه‌رانی لێكۆڵینه‌وه‌ ئیسلامییه‌ شیكارییه‌كان".

،،

سەید قوتب و خامنه‌یی هه‌ردووكیان له‌سه‌ر بیری جێبه‌جێكردنی ئیسلام و رزگاركردنی كۆمه‌ڵگه‌ی ئیسلامی له‌ ژێرده‌سته‌یی و شكستی شارستانیی له‌به‌رده‌م عه‌لمانییه‌ت و شوێن كه‌وتنی رۆژئاوادا یه‌كده‌گرن، له‌ژێر دروشمی ئیسلام چاره‌سه‌ره‌، ئه‌وه‌ش ئه‌و دروشمه‌یه‌ كه‌ كۆلكه‌ی هاوبه‌شی نێوان هه‌ردوو ڕه‌وته‌كه‌یه‌.

 

سه‌رسامی خامنه‌یی ته‌نها به‌و دوو كتێبه‌ی باسكران نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ڵكو له‌ هه‌مان كاتدا ئاماژه‌ی به‌ به‌رهه‌مه‌كانی تری قوتب كردووه‌ و دەڵێت: "كتێبه‌كانی تری نوسه‌ر و بیریاری موجاهید هه‌ر یه‌كه‌یان هه‌نگاوێك له‌سه‌ر ڕێگه‌ی روونكردنه‌وه‌ی بنه‌ماكانی په‌یامی ئیسلامیی له‌ خۆ ده‌گرن، ئه‌و بانگه‌شانه‌ی كه‌ ئیسلام تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن به‌ دووریی له‌ ڕێبازی دروستی زانستیی هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌".

 

ERD
عه‌لی خامنه‌یی

 

حه‌مید غه‌ریب ره‌زا له‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر پێشه‌كی خامنه‌یی بۆ ئه‌و كتێبه‌ی قوتب، پێیوایه‌ ئامانجه‌ هاوبه‌شه‌كانی هه‌ردووكیان کۆدەکاتەوە و دەڵێت: "هه‌ردووكیان له‌سه‌ر بیری جێبه‌جێكردنی ئیسلام و رزگاركردنی كۆمه‌ڵگه‌ی ئیسلامی له‌ ژێرده‌سته‌یی و شكستی شارستانیی له‌به‌رده‌م عه‌لمانییه‌ت و شوێن كه‌وتنی رۆژئاوادا یه‌كده‌گرن، له‌ژێر دروشمی ئیسلام چاره‌سه‌ره‌، ئه‌وه‌ش ئه‌و دروشمه‌یه‌ كه‌ كۆلكه‌ی هاوبه‌شی نێوان هه‌ردوو ڕه‌وته‌كه‌یه‌".

 كاریگه‌ربوونی خامنه‌یی به‌ سەید قوتب ته‌نها له‌ چوارچێوه‌ی بڕوابوون به‌ جیهانیی بوونی ئاینی ئیسلامدا ناوه‌ستێت، وه‌ك چۆن له‌ وه‌رگێڕانی چه‌ند به‌شێك له‌ ته‌فسیری "فی ظلال القرآن"دا ڕوونی كردووەته‌وه‌، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی فراوان له‌ ئێراندا بڵاوبویەوە.

له‌ سه‌رده‌می خامنه‌ییدا، بۆچوونه‌ جیهادییه‌كانی قوتب له‌باره‌ی خۆ دوورگرتن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كافران و فه‌رمانڕه‌وایی خودا، توانی ڕێگه‌ بدۆزێته‌وه‌‌ بۆ چوونه‌ نێو به‌رنامه‌كانی خوێندنی چه‌كدارانی سوپای پاسه‌وانی شۆڕشی ئێران.

تا ئه‌م ساته‌ش ژیان و بۆچوونه‌كانی سەید قوتب له‌ ئێراندا ئاماده‌یی هه‌یه‌، چه‌ندین دیداری هزری و كۆنفرانسی زانستی بۆ گفتوگۆكردن و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بۆچونه‌كانی باوكی رۆحی بیری سه‌له‌فی جیهادیی ده‌به‌سترێت، بۆ نمونه‌ ئه‌و دیداره‌ی له‌ مانگی 2ی 2015دا به‌سترا، كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ روناكبیره‌ دیاره‌كانی ئێران ئاماده‌ی بوون.

 

و: عەلی شێخ وەهاب

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك