چارەسەری پرسی كورد لە توركیا

لە نێوان دەرفەتە لەدەستچووەكان و شانسەكانی ئایندەدا

چارەسەری پرسی كورد لە توركیا

580 خوێندراوەتەوە

ئەبوبەكر عەلی

بەشی یەکەم

 

پێشەكی


مەسەلەی كورد لە توركیا، لە دەستپێكردنی خەباتی چەكدارانەی پەكەكە، لە ساڵی (1984)ەوە دەستپێناكات، بەڵكو دەگەڕێتەوە بۆ ساتەوەختی یەكەمی دامەزراندنی كۆماری توركیا، تێروانینی كەمالیزمیش لە چوارچێوەی دەوڵەتدا بۆ كورد و كێشەكەی، دەچێتە چوارچێوەی یەكێ‌ لە نمونە هەرە خزاچەكانی، ئاپارتاید و جیاكاری و بەڵكو سەركوت و تواندنەوەی نەتەوەیی. باجی خۆپێناسەكردن بە كورد، یاخود كوردبوون زۆر جار قەستی سەر و ماڵی بە دواوە بووە.

ئەم واقیعە مێژوویەش وایكردووە، شتێ‌ دەربارەی هەوڵی چارەسەركردنی ئاشتیانە بۆ مەسەلەی كورد بە درێژایی مێژووی كۆماری توركان لە گۆڕێدا نەبێت، چونكە نەك هەر گفتوگۆ لەگەڵا هێزەكانی ناسیۆنالیزمی كوردی لە كوردستانی باكوردا، ڕێگەپێدراو نەبووە، بەڵكو كارێكی لەو جۆرە ڕەمزی خیانەت و ناپاكی بووە و بەرەنجامی نەرێنی جۆراوجۆریشی پێكەوتۆتەوە. بەڵام لەگەڵا گۆڕانكارییە جیهانیەكانی نیوەی دووەمی هەشتاكان و سەرەتای نەوەدەكاندا، دژ بە یەكی پارادۆكسەكانی ناو هەناوی سیستمە سیاسیەكەی كەمالیزم بەرەو قوڵبونەوە و فراوان بوون چوون، چونكە دەستگرتنی كوێرانە و ئەرسەدۆكسانە بە بنەماكانی كەمالیزمەوە، ڕێگای گەشەكردن و بەرەو پێشبردنی ڕاستەقینەی لە توركیا بڕیبوو.

هەڵكشانی شانسی پارتە مەشرەب ئیسلامیەكان لە نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوودا، بە شێوەیەكی بەرایی مەودای خستە نێوان لۆژیكە تەقلیدیەكەی كەمالیزم بۆ مامەڵە كردن لەگەڵا كورد و مەسەلەی كوردا، لەگەڵا پێویستیەكانی دووبارە بیناكردنەوەی كۆمار و چارەسەركردنی كێشە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیە كەڵەكە بووەكانی. هەر بۆیە دوای هەنگاوە سەرەتاییەكانی ئۆزاڵا كە چونگە خوێناویەكانی سیستم نەیهێشت هەنگاوی تری بەدوادا بێت، نەجمەددین ئەریەكانیش لە تەوەدەكاندا كەناڵێكی پەیوەندی لەگەل پەكەكەدا كردەوە. كە دواتر دەهۆڵی بۆ لێدرا و لێ‌ ی كرا بە هەڵڵا.


هاتنە سەر كاری پارتی داد و گەشەپێدان وەكو پارتێكی موحافیزەكاری دیموكراسی مەشرەب ئیسلامی، لە ساڵی (2002)دا لە هەندێ‌ ئاستدا با زۆر ڕادیكاڵیش نەبێت، دابڕانێكی لەگەڵا كەمالیزم و جۆری مامەڵەی دەوڵەت لەگەڵا كورد و مەسەلەی كوردا هێنایەكایەوە. ئەمەش شتێكی ئاسایی بوو، چونكە لە ڕووی مێژوویەوە ئیسلام و ئیسلامیەكان و كورد دوو ناسنامەی سەركوتكراوی توركیا بوون، كە سیستم بەشێكی گرنگی ڕەوایەتیی خۆی لە دژایەتی ئەوانەوە وەردەگرت! ئەمەش وایكردبوو، هەموو كرانەوەیەك بە ڕووی یەكێ‌ لەو دوو ناسنامەدا، یاخود دەسكەوتی ئەو، بە قازانجی ئەویتر بشكێتەوە. گەرچی مەبەستی راستەوخۆشیان لە هەنگاوەكانیاندا ئەوە نەبێت،

بە حوكمی ئەوەش لۆژیك پێمان دەڵێت ئەگەر عەقڵانیەتی سیاسی نادیار نەبێت، دەبێت لە سیمادان بە قۆناغی دوای كەمالیزم هێزە كوردی و مەشرەب ئیسلامیەكان هاوپەیمان و پشتیوانی یەكبن. سەركەوتنی داد و گەشەپێدان و بە دەستەوە گرتنی جڵەوی دەسەڵات، جارێكی تر و بە شێوەیەكی چوارچێوەدارتر و ڕوونتر، مەسەلەی كوردی خستەوە ناو ڕۆژەڤی سیاسەت لە توركیادا.

،،

ئەوەی ئێمەش لەم وەرەقەدا خستومانەتە ڕوو، جگە لە ئاوڕدانەوەیەكی خێرا بەلای دۆخی كورد و مەسەلەی كورد لە سایەی دەوڵەتی نوێ‌ ی توركیادا، وەستانە لەسەر پێواژۆی ئاشتی و جوان سوود وەرنەگرتنی پێویست لەو دەرفەتە و هۆكارەكانی شكستهێنانی


لەم ڕوەشەوە هەندێ‌ هەنگاو نران تا گەیشتنە گفتوگۆكردنێكی دوو قۆڵی نافەرمی، كە لە باریدا بوو ببێتە بناغەی گفتوگۆی فەرمی و ئاشكرا بۆ چارەسەركردنی كێشەكان. هەوڵەكانیش لەم بارەوە لە سۆنگەی بەربەستە یاساییەكان و ناوەندێكی بەرینی قانگ دراو بە دژایەتی كورد، لە ژێر ناولێنانی گشتیدا ئەنجام دەدران وەك (یەكیەتی و برایەتی) و (كرانەوەی دیموكراسی)، لەو نێوەندەدا پێواژۆی ئاشتیش بووە وەسفكردنێكی سیاسی بۆ هەوڵێكی دوولایەنە بە مەبەستی خاوكردنەوەی گرژیەكان و هەنگاو نان بەرەو چارەسەریی.

بەڵام بە داخەوە هەوڵەكان لە سۆنگەی كۆمەڵێ‌ هۆكارەوە، كە لەم وەرەقەدا ئاماژەیان پێكراوە، وەك ئەوەی پێویستبوو نەچوونە پێش و سەركەوتوو نەبوون، بەڵام سەرەڕای ئەوە بێ‌ دەستكەوتیش نەبوون. چونكە داد و گەشەپێدان مەسەلەی كوردی لە قوتووە مێژوویەكە هێنابووە دەرەوە، ئاسانیش نیە جارێكی تر بە شێوەی ڕابردوو بچێتەوە ناوی، بە حوكمی ئەوەی مەسەلەكە گەورە بووە و ڕەهەندی نوێ‌ ی بەخۆوە گرتووە. هەموو ئەوەی لە نێوان (2013-2015) ڕوویاندا، جگە لە دەسكەوتە كلتوریەكان، مەسەلەی كوردی لە مەسەلەیەكی ئەمنیەوە گۆڕی بە مەسەلەیەكی سیاسی. لەو پێناوەشدا هەدەپە و پەكەكە و ئۆجالان، بە ئاستی جیاواز بە موخاتەب وەرگیران. بۆیە لە ئێستادا بە كردەوە لەبەردەم شكستی هەوڵێكی چارەسەری ئاشتیانە و گفتوگۆیەكی دوو قۆڵیدان. واتە مەسەلەی ئاشتی پاشخان و مێژوویەكی بۆ دروست بووە، دووبارە نكوڵی كردن لە مەسەلەی كورد لەسەر زمانی ئۆردوگان بۆ ڕازیكردنی بەدەستهێنانی دەنگەكانی مەهەپە و دەنگی ناسیۆنالیستەكانی توركیا، هیچ لەو ڕاستیە ناگۆڕێت.

ئەوەی ئێمەش لەم وەرەقەدا خستومانەتە ڕوو، جگە لە ئاوڕدانەوەیەكی خێرا بەلای دۆخی كورد و مەسەلەی كورد لە سایەی دەوڵەتی نوێ‌ ی توركیادا، وەستانە لەسەر پێواژۆی ئاشتی و جوان سوود وەرنەگرتنی پێویست لەو دەرفەتە و هۆكارەكانی شكستهێنانی، لەگەڵا ئاسۆكانی داهاتوو بوون و نەبوون و ئەگەری شانسی دووبارە دەستپێكردنەوەی . با لە فۆرم و شێوازێكی نوێشدا بێت. گرنگە سەرنجی ئەوەش بدەین كە بەشێ‌ لە لێكدانەوەكان لە چاوی حیزبی دەسەڵاتداری توركیاوەیە، بە مەبەستی ئەوەی جوانتر لەوەی دەگوزەرێت تێبگەین، بە پلەی یەكەمیش قسەكردنمان دەربارەی دەرفەتی لەدەستچوو شانسی داهاتوو لەگەڵا لایەنی كوردیە، بە حوكمی ئەوەی لە ئاستی نەتەوەییدا لێپرسراوێتی ڕوومان تێدەكات و دەبێت ئەوەندەی بە ئێمە دەكرێت دیدێكی ڕەخنەیمان بۆ ڕابردوی خۆمان هەبێت بەمەبەستی ئایندەیەكی جیاواز و باشتر‌و سوود وەرگرتن لە دەرفەتەكان و تەوزیفكردنی تواناكان

 

 

بەشی یەكەم : لە دامەزراندنی كۆمارەوە تا شكستخواردنی گفتوگۆكان.


وێستگەی یەكەم : سیاسەتی نكولی كردن لە كورد و كاردانەوە بەرامبەری


كورد لە سەرو بەندی شەڕی ڕزگاری توركیا و هێزە داگیركەرە بیانیەكاندا, لەمەڕ داهاتووی چارەنووسی خۆی هاودید نەبوو, هەندێ‌ داوای سەربەخۆیی دەكرد و هەندێ‌كی تر داوای خۆبەڕێوەبەری لە چوارچێوەی كۆماری توركیای نوێدا. بە كردەوەش بەشێ‌ لە كوردان بەشداری شەڕەكە بوون. كەمال ئەتاتوركیش بۆ سوود وەرگرتن لە هێز و توانایان و قایل كردنیان بە چاوبڕینە چارەسەری خۆبەڕێوەبەری، وادەی حوكمڕانیی نێوخۆیی پێدان، كە كۆماری چاوەڕوانكراو و دەوڵەتی نوێ‌ ،وڵاتی هاوبەشی كورد و تورك دەبێت، بەلام بە سەركەوتنی بزووتنەوەی بەرهەڵستكاریی و یەكلا بوونەوەی دەسەڵات بۆ كەمال ئەتاتورك و دەست و دابەرەكەی و مۆركردنی پەیمانی شومی لۆزان.

نەك هەر توركیای نوێ‌ نەبووە وڵاتی هاوبەشی كورد و تورك‌و پێكهاتەكانی تر بەڵكو لە سۆنگەی وەڵانانی پێوەری نەتەوەیی بۆ دیاریكردنی كەمینەكان، لەلایەن هێزە بڕیار بە دەستەكانی خۆرئاوا و كەمالیەكانەوە، كورد لە باكوری وڵاتەكەیدا، كە پێشتر لە پەیمانی سیڤەردا بەڵێنی بنیاتنانی دەوڵەتی لەسەر بەشێكی بەرین لە خاكەكەی پێدرابوو، وەك كەمینەش دانی پێدا نەنرا، بە هەڵگرتنی دروشمی (یەك ئاڵا و یەك زمان و یەك دەوڵەت)یش، تەنانەت نكوڵی لە بوونیشی كرا. نكوڵیەكەش باس لە ڕابردوو نەبوو, چونكە لە ڕابردوودا كورد توخمێكی پێكهێنەری دیاری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوو، بەڵكو رووی لە ئایندە بوو. واتە لە سایەی توركیادا و باوەڕبوون بەو بنەما ڕەگەزپەرستانەی،دەڵێت: (( ئەوەی لە توركیادا دەژی توركە))، سیاسەتی تواندنەوەی هەمەلایەنەی دژ بەكاربێت. لێرەوە بیركردنەوە یەك دەبێتە پێكهێنەری بیری ڕێبەرایەتی سیاسی و فكری و ئەكادیمی و فەرمی وڵات، كە ئەویش خۆی لە نكوڵی كردن لە بوونی نەتەوە و تەنانەت گروپێكیشٍ بە ناوی كوردەوە دەبینێتەوە! بەڵكو بەوەشەوە نەوەستان‌و ناوێكی فەرمیشیان بۆ كوردان داتاشی، كە ئەویش (توركی شاخاوی) بوو! واتە نوركێكی ناشارستانی كە پێویستە دووبارە (تأهیل) بكرێتەوە بۆ ئەوەی فێری ژیانی هاوچەرخ و شارستانیەت بكرێت.

،،


ئەم شۆڕشە مەشرەب ئیسلامیە میللیە، كە لە یەك كاتدا دژایەتی خۆی بۆ ناسیۆنالیزمی توندڕەوی توركی ومۆدێلە عەلمانیەتە توند ئاژۆكەی دەردەبڕی ‌و داوای مافی كوردانی دەكرد، گەرچی شكستی خوارد، بەڵام جارێكی تر حەقیقەتی بوونی كورد و ڕەوایەتی كێشەكەی نەك هەر خستەوە ناو یادەوەری مرۆڤی كورد و بەشێ‌ لە مێژووەكەی، بەڵكو جیهانی نادادپەروەریشی لە بوونی ئەم پرسە گرنگەی ناوچەكە و جیهان ئاگادار كردەوە.


بەم جۆرە نكوڵی كردن لە بوونی كورد بووە سیاسەت و گوتاری فەرمی دەوڵەت نەك حكومەت.
دوای قۆڵبڕینی كەمال ئەتاتورك و لە خشتەبردنی كورد، بەناوی وڵاتی هاوبەشەوە یەكەم كاردانەوەی كورد لە بەرامبەر ئەم نكوڵی كردنە، لە سەروبەندی دامەزراندنی كۆماردا، لە شۆڕشەكەی شێخ سەعیدی پیراندا خۆی بەرجەستەكرد.


ئەم شۆڕشە مەشرەب ئیسلامیە میللیە، كە لە یەك كاتدا دژایەتی خۆی بۆ ناسیۆنالیزمی توندڕەوی توركی ومۆدێلە عەلمانیەتە توند ئاژۆكەی دەردەبڕی ‌و داوای مافی كوردانی دەكرد، گەرچی شكستی خوارد، بەڵام جارێكی تر حەقیقەتی بوونی كورد و ڕەوایەتی كێشەكەی نەك هەر خستەوە ناو یادەوەری مرۆڤی كورد و بەشێ‌ لە مێژووەكەی، بەڵكو جیهانی نادادپەروەریشی لە بوونی ئەم پرسە گرنگەی ناوچەكە و جیهان ئاگادار كردەوە. دوای سەركوتكردنی شۆڕشەكە و هەوڵەكانی تری وەكو شۆڕی ئاگری و دواتر راپەڕینی دەرسیم، مەسەلەی كورد بوو بە ژیلەمۆی كوانووی ناسیۆنالیزمێكی متبووی سەركوتكراو.


لە بەرەنجامی دەرگا كردنەوەیەكی سنورداریش لە سەرەتای پەنجاكانەوە، لێرە و لەوێ‌، بە تایبەتیش لە شەستەكان بە دواوە، لە هەندێ‌ پەراوێزەوە لە هەردوو ڕووی ئەدەبی و سیاسیەوە هەندێ‌ هەوڵی گوزارشتدانەوە لە ناسنامەی كوردی دەركەوتن.

 
وێستگەی گەورەی دووەم


دامەزراندنی پەكەكە ‌و دەستپێكردنی خەباتی چەكداری خاڵی وەرچەرخان لەسەرەڕێ‌ی ناسیونالیزمی كوردی لە باكوری كوردستاندا .
وێستگەی گەورە و خاڵی وەرچەرخان لە بزوتنەوەی كوردی باكور ، بە دامەزراندنی پەكەكە لە ساڵی (1978)و، بە تایبەتیش ساتەوەختی چەك هەڵگرتن و جاڕدانی جەنگی گەریلایی دژ بە توركیا و سوپا و هێزە سەركوتكەرەكانی دەستپێدەكات. ئەگەر لە وێستگەی یەكەمیشدا لە ساڵی (1925)دا، ناسنامەی ڕاپەڕینەكە یاخود شۆڕشەكە میللی ئیسلامی بووبێت، ئەوا لەم وێستگەدا چەپی نەتەوەیی بوو. هەروەها ئەگەر شۆڕشی كورد لە (1925)دا هەوڵدان بوو بێت بۆ ئەوەی كۆماری نوێ‌ ی توركیا هەر لە بنەڕەتەوە دانەمەزرێت، یاخود ئەگەر دامەزرا، كورد بەشێ‌ نەبێت لێ‌ ی و نەبێتە پێخوستی سەركردە دڵڕەق و توندرەوەكانی ناسیۆنالیزمی توركی، ئەوا لە وێستگەی دووەمدا وتنی (نەخێر) بوو بۆ دەیان ساڵە چەوساندنەوەی نەتەوەیی لە چوارچێوەی دەوڵەتی نوێ‌ی توركیادا.


هەروەها هاوارێك بووبۆ ڕاگەیاندنی ئەو راستیەی ، دوای دەیان ساڵا لە چەوساندنەوەی كورد،ئەوە سەلما كە ئەمە وڵاتی ئێمە نیە، هەر بۆیە ئێمەش ئێستا بەكردەوە داوای كۆتایی هێنان بە پەیوەندیەكی زۆرەملێیانەی نێوان كورد و دەوڵەتی نوێ‌ ی توركیا دەكەین. واتە داوای سەربەخۆبوون و بێ‌ ئومێد بوون لەوەی لە چوارچێوەی واقیعی ئێستای كۆماری توركیادا توانای چارەسەری مەسەلەی كورد لە ئارادا بێت. ئەو شەڕەی هەڵگیرساش بووەهۆی ڕووخاندن و وێرانكردنی هەزاران گوند و كوشتن و بڕینی هەزاران رۆڵەی كورد و ڕاگوێزانی بەشێ‌ لە كورد بۆ دەرەوەی زێدی باب و باپیرانی،شەڕەكەش شەڕی مانەوە و بوون بوو,

شەڕی دووبارە سەرهەڵدانەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی و دەرخستنەوەی حەقیقەتی عادیلانەی كێشەی كورد بوو. توندوتیژی هێزە چەپە ناسیۆنالیستە كوردییەكەش كوت و مت ڕەنگدانەوەی سروشتی نیزام بوو. كە هیچ دەرەتانێكی بۆ گوزارشت لەخۆدانەوەیەكی ئاشتیانە و یاساییانەی بۆ كورد نەهێشتبۆوە. بەڵام سەرەڕای وێرانیەكان، خەرجی و تێچوونەكان، مەرگەساتەكان، دەوڵەت ئامادە نەبوو لەگەڵا ئەم هێزە دابنیشێت و بە نوێنەری ناسیۆنالیزمی كوردی و خاوەن كێشەیەكی ڕەوای سیاسی بزانێت. چونكە هەموو دانپیانانێك بەودا، یەكسان بوو بە دانان بە بوونی كورد و كێشە نەتەوەیی كەیدا، كە ئەوەش پێچەوانەی چەسپاوەكانی نیزام و پاشخانی نوخبەی مەدەنی و سەربازیی دەسەڵاتدار بوو.

،،

شەڕی دووبارە سەرهەڵدانەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی و دەرخستنەوەی حەقیقەتی عادیلانەی كێشەی كورد بوو. توندوتیژی هێزە چەپە ناسیۆنالیستە كوردییەكەش كوت و مت ڕەنگدانەوەی سروشتی نیزام بوو. كە هیچ دەرەتانێكی بۆ گوزارشت لەخۆدانەوەیەكی ئاشتیانە و یاساییانەی بۆ كورد نەهێشتبۆوە.


یەكەم وێستگەی بەخۆدا چوونەوە


ئۆزال ‌و دەرگاكردنەوە بەڕووی گفتوگۆدا‌و یەكەم هەنگاوی بوێرانە.


هاتنە سەر كاری (تورگوت ئۆزال )لە هەشتاكان و سەرەتای نەوەتەكاندا، بوو بە سەرەتایەك بۆ بەخۆداچوونەوەی دەوڵەت بەرجەستە لە شەخسی سەرۆككۆماردا. ئۆزال جگە لەوەی لە ڕووی دایكیەوە كورد نەژاد بوو، دیندارێكی لیبڕاڵیش بوو بە هاوكاری هەندێ‌ لە سەركردە كوردەكانی باشوور هەنگاوی بەرەو بیركردنەوە لە دۆزینەوەی چارەسەر و شەڕ وەستان و گفتوگۆ لەگەڵا پەكەكە هەڵهێنا ٍ، بەڵام ئەو تروسكاییانەی لەو سەردەمەدا دەركەوتن، زۆری نەبرد بە مەرگی لەناكاو و گوماناویی ئۆزال كۆتاییان پێهات. كە تاكو ئێستاش بۆچوونێك هەیە پێ‌ ی وایە، ئەم پیاوە بووە قوربانیی داننان بە مەسەلەی كورد و، دەرچوون لە بازنەی گوتار و پێناسە فەرمیە تەقلیدیەكانی دەوڵەت دەربارەی كورد.

 بزوتنەوە ناسیونالیستیەكەی كە بزوتنەوەی چەكداریی كوردی بە هێزێكی تیرۆرستی دەزانی و نكوڵی لە بوونی كێشەیەك بە ناوی كێشەی كوردەوە دەكرد!! لە كاتێكدا ئامادە بوونی ئۆزال بۆ دەرگاكردنەوەی بۆ ئاگربەست و دۆزینەوەی كەناڵا بۆ گفتوگۆی سیاسی، ئاماژە بوو كە نكوڵی دەوڵەت لە بوونی كێشەی كورد، هیچ لە حەقیقەتی كێشەكە ناگۆڕێ‌. بۆیە دەبێت دان بەوەدا بنێن كە ئەم كێشەیە هەیە، كێشەكەش سیاسیە، واتە بە جەنگ و ڕێكاری سەربازیی چارەسەر ناكرێت و پێویستی بە چارەسەری سیاسی هەیە.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك