چارەسەری پرسی كورد لە توركیادا

چارەسەری پرسی كورد لە توركیادا

803 خوێندراوەتەوە

بەشی دووەم

وێستگەی سێهەم
دەستگیركردنی رێبەری پەكەكە‌و تاقیكردنەوەیەك بۆ سروشتی مەسەلەی كورد لە توركیا
وێستگەی سێهەم ناچاركردنی پەكەكە، بۆ چۆڵكردنی سەربازگاكانی لە سوریا و دەستگیركردنی بەڕێز ئۆجالان بوو لە پیلانگێڕیەكی نێودەوڵەتیدا. عەبدوڵڵا ئۆجالان لەو سۆنگەوە دەستگیركرا، كە پێشتر خۆرئاوا دانی بە تیرۆرستبوونی پەكەكەدانابوو، واتە بەهەمان لۆژیكی فەرمیی دەوڵەت مامەڵەی لەگەڵا دۆخەكەدا دەكرد. گرتنی ئۆجالان ساتەوەختێكی یەكجار هەستیار و گرنگ بوو. یەكێ‌ لەو گرنگیانەش ئەوە بوو داخۆ دەستگیركردنی ئۆجالان یەكسان دەبێت بە ئاشبەتاڵی پەكەكە و كۆتاییهاتنی شۆڕشی چەكدار، یاخود بوون و مانی پەكەكە كە لە چارەسەر نەبوونی مەسەلەی كوردەوە سەرچاوە دەگرێت گەر پەكەكەش نەمێنێ‌ بەمانی ئەو ژێرخانە، هێزێكی تر جێگای دەگرێتەوە. لەم ڕوەشەوە ئەم خاڵانەی خوارەوە جێ‌ ی لەسەر وەستان بوو:


1- بۆ دەوڵەت ڕوونبۆوە پەكەكە بێ‌ ئۆجالانیش توانای درێژەدانی بە خەبات و بەرخۆدانی چەكداریی هەیە، كەواتە كێشەكە وەك خۆی بەردەوام دەبێت.


2- بۆ پەكەكە ڕوونبۆوە پێناسەكردنی بە هێزێكی تیرۆریست لەلایەن خۆرئاواوە، هەروا كارێكی سانا نیە و باجی گەورەی لەسەر دەدات. هەروەها پەكەكە چەند لێهاتوو بە توانا بێت، لە سنورێكدا دەتوانێ‌ مانۆڕی سیاسی لە نێو ئەو هەموو هاوكێشە دژ بە یەكەی ناوچەكەدا بكات.


3- خوێندنەوەی پەكەكە و ئۆجالان بۆ واقیعی ئەو ڕۆژە هەڵە بوو.


چونكە ئەگەر هەڵسەنگاندنیان بۆ واقیعی سیاسی و سروشتی پەیوەندیە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیەكان لەو كاتەدا، هەڵە نەبوایە، بۆ نمونە بیریان لەوە بكردایەتەوە ئەگەری ئەوە هەیە ڕۆژێ‌ لە سوریا دەربكرێن، یاخود ئۆجالان پێ‌ ی وانەبوایە ڕووسیا و یۆنان و هاوشێوەكانیان لە سۆنگەی دوژمنایەتی مێژوویی و ناكۆكی ئێستایانەوە لەگەڵا توركیا، دەتوانن داڵدەی بدەن، وە دەوڵەتانی خۆرئاوا وەك ڕێبەری میللەتێ‌ مامەڵەی لەگەڵا ناكەن و ئامادەنین بەرژوەندیەكانیان لەگەڵا توركیا لە سۆنگەی داڵدەدانی ئەوەوە بخەنە مەترسیەوە، بەڵكو وەكو تۆمەتبار و سەرۆكی رێكخراوێكی تیرۆریستی نەك شۆڕشگیڕ هەڵسوكەوتی لەگەڵا دەكەن، ڕەنگە هەر لە بنەڕەتەوە ئۆجالان دەستگیر نەكرایە‌و ئێستا لە قەندیل لە ناو هاوەڵەكانیدا بوایە.


4- دەستگیركردنی ئۆجالان وبەرگرینامەكانی لە خۆی و كێشەكەی و مانەوەی پەكەكە و قوڵبوونەوەی ناكۆكیە نێوخۆییەكانی توركیا و بڵاوبوونەوەی گەندەڵی زۆر و خراپی باری ئابووری و گوزەرانی هاوڵاتیان، بووە سەرەتای بیركردنەوەیەكی نوێ‌. بەڵام لەنێو تەم و مژی مێژوویەك لە لوتبەرزی و جیاوازی نەژادی و سەركوتكردندا. وێستگەی چوارەم: هاتنە سەر كاری پارتی داد و گەشەپێدان ‌و دەستپێكردنی قۆناغێكی نوێ‌هاتنە سەر كاری پارتی داد و گەشەپێدان بەو شێوەی ڕوویدا، ئومێدی چارەسەری كێشەی كوردی بە شێوەیەكی ئاشتیانە زیندووكردەوە.


ئەوەی ئەم ئومێدەشی دروستكردبوو كۆمەڵێ‌ خاڵا بوو، لەوانەش:
1- پارتەكە لە دەرەوەی كەمالیزمەوە سەریهەڵدابوو واتە هەڵگری دیدێكی توندڕەوەی ناسیۆنالیستی نەبوو بەڵكو بەرژەوەندی خۆی ‌ووڵاتەكەی لە ریفۆرمكردن ‌و كرانەوەی سیستمی باودا دەبینیەوە.


2- ڕەوایەتی خۆی بە پلەی یەكەم لە باشتر كردنی ژیان و گوزەرانی هاوڵاتیان و بەرەوپێشبردنی ئابووری توركیا و فراوانكردنی ئازادیە دیموكراسیەكاندا دەدیەوە.


3- دەنگدەرانی كورد متمانەیەكی گەورەیان بە پارتەكە بەخشیبوو كە دەرگای بە ڕووی مامەڵەیەكی جیاوازدا دەكردەوە و دەبوو حساب بۆ ئەو واقیعە بكات‌و ئاوڕ بەلای مەسەلەی كوردا بداتەوە.


4- پارتی داد دروشمی بە ئەندامبوونی لە یەكێتی ئەوروپا بەرزكردبۆوە كە ئەویش گورزەیەك ڕیفۆرمی جۆراوجۆری دەخواست كە بە گشتی لە بەرژەوەندی كوردا بوون.


5- پارتیەكە كاری دەكرد بۆ كەمكردنەوەی هەژموونی سوپا بەسەر ژیانی سیاسیدا. كە ئەوەش دەرگای دەكردەوە بۆ مامەڵەكردنێكی سیاسی لەگەڵا كوردا.واتە هێنانە كایەی دیدێكی نائەمنی بۆ روانینە مەسەلەی كورد ‌و مامەڵە لەگەڵكردنی


6- چارەسەری كێشەی كورد بۆ پارتەكە لە چەند ڕوویەكەوە گرنگ بوو لەوانەش:


(‌أ) دەرخستنی ناتوانایی و نادڵسۆزی پارت و ڕێبەرانی پێشوو.


(‌ب) پارێزگاری لەو پێگە جەماوەریەی لەناو كوردا بەدەستی هێنابوو


(‌ج) سەیركردنی وەك پێش مەرجێك بۆ بەرەو پێشبردنی ئابووری توركیا. بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا دەستبردن بۆ مەسەلەیەكی هەستیاری لەو جۆرە ولەو كاتەدا هەروا ئاسان نەبوو. چونكە مەسەلەی كورد بۆ سوپا و دەسەڵاتی دادوەری و بەشێ‌ لە ناوەندی ئەكادیمی و نوخبەی سیاسی كەمالی ، هێڵی سوور بوو. بە جۆرێك تاكو ڕیفۆرمەكانی ساڵی (2015)ش لە دەستووردا پارتەكە لەبەردەم ئەگەری داخستندا بوو.


بۆیە سیاسیەتێكی نەفەسدرێژ و پلە بە پلەی لە بەرامبەر چارەسەری كێشەكە دا بەو جۆرەی خۆی وێنای كردبوو گرتە پێش.
هەنگاوەكانیش لە ساڵی (2003)ەوە بە ڕێگەدان بە كردنەوەی كۆرسی فێربوونی زمانی كوردی دەستپێكرد، (2009)ش بە كردنەوەی كەناڵی تەلەڤیزیۆنی و ڕادیۆ بە زمانی كوردیو (2012) ڕێگەدان بە خوێندنی زمانی كوردی وەك ماددەیەكی ئارەزوومەندانە، (2013) لابردنی قەدەغە لەسەر زمانی كوردی لە دادگاكاندا و كۆمەڵێ‌ هەنگاوی تر درێژەی هەبوو. وەك كردنەوەی بەشی خوێندنی كوردی لە هەندێ‌ زانكۆ و ئازادكردنی كرانەوەی خوێندنگە و پەیمانگای ئەهلی بە زمانی كوردی. لە ڕووی سیاسیشەوە هەندێ‌ هەنگاو نران بە مەبەستی زەمینە خۆشكردن بۆ هاتنە دی چارەسەرێكی سیاسی بۆ كێشەی كورد. لەوانەش پەسەندكردنی یاسای كۆتایی هێنان بە ئیرهاب لە ساڵی (2010)دا.


سەرەڕای هەموو ئەوانە پارتی داد و گەشەپێدان هەر لە ساڵی (2005)ەوە دەستی كرد بە هەندێ‌ لێدوان كە ئاماژە بوو بە داننان بە كێشەی كوردا. هەروەها باسی زوڵم و زۆری دەوڵەتیان لە ڕابردوودا بەرامبەر كورد هێنایە گۆڕێ‌. لەپاڵا ئەوەدا ناوە كوردیەكانیان بۆ شار و ناوچە كوردیەكان گێڕایەوە و باری لەناكاوی سەپاوی چەندان ساڵەیان هەڵگرت. ئەوانەش بەسەر یەكەوە بۆ توركیا هەنگاوی گرنگ بوون. بەڵام ڕوونە تەنها دەتوانن ببنە ڕێخۆشكەر بۆ چارەسەركردنی پرسەكە، نەك خودی چارەسەر پێكبێنن، بە حوكمی ئەوەی كێشەی كورد كێشەی نەتەوەیەكی گەورەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە و تەنها بەو مافە كلتوریانە چارەسەر ناكرێت و پێویستی بە چارەسەری سیاسی یە. ڕەگ و قەبارەی كێشەكەش لەوە قوڵتر و گەورەترەبێ‌ هەمواركردنی دەستور و گۆڕینی ستراكچەر و ناسنامەی دەوڵەت بێتە چارەسەركردن. لە هەمان ساڵیشدا ئۆجالان لە زیندانەوە ستراتیژی نوێ‌ی پەكەكە و دەستبەرداربوونی لە سەربەخۆیی و جیابوونەوە لە لە توركیا ڕاگەیاند. كە هەنگاوێكی گرنگ بوو لە سەر ڕێ‌ی هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی فۆرمێكی عادیلانەی چارەسەری پرسی كورد لە چوارچێوەی دەوڵەتی ئێستادا.
پێواژۆی ئاشتی و دەستپێكردن بە گفتوگۆی نهێنی


ڕیفۆرم و گۆڕانكاری و هەڵكشان و داكشانەكان كە لە ساڵی (2002)ەوە دەستیان پێكرد دیدگای پارتی داد و گەشەپێدانی توركیایان لەمەڕ چارەسەری پرسی كورد لەم خاڵانەی خوارەوەدا گەڵاڵە كرد:


1- پێشكەوتنی توركیا وابەستەیە بە چارەسەركردنی كێشەی كورد كە كەرەسە و سامانە ماددی و مرۆییەكەی بە هەدەرداوە ودەرگای دەستێوەردانی دەرەكیش دەخاتە سەر پشت.


2- داننان بە ستەملێچوویی مێژوویی كورد لە توركیا و ناوچەكەدا.


3- چارەسەركردنی پرسی كورد لە چوارچێوەی ناوخۆیی نەك وەك پرسێكی هەریئَمی یاخود جەنگ لەنێوان دوژمناندا.


4- چارەسەركردنی پرسی كورد لە چوارچێوەی ستراتیژێكی یەكتر تەواوكەردا، نەك لە دیدێكی هێمنایەتی و سەربازییەوە.


5- پێویستە پەكەكە چەك دابنیێت و دەستبەرداری كاری سەربازی بێت.


6- ئەركی دەوڵەتە دان بە مافە سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیریەكانی كوردا بنێت.


7- چارەسەری سیاسی پێویستی بە ڕوونكردنەوەی هۆكارە هاوكارەكانی سەرخستنی دەكات.


8- پێویستە چارەسەریی پلە بە پلە بێت. بە مەبەستی تێپەڕاندنی قەیرانە مێژوویی و بەربەستە گەورەكان. لەپێش هەمووشیانەوە ڕەتكردنەوەی میللی، واتە دژایەتی ڕای گشتی.بۆ پرسەكە (سعید الحاج، عملیە السلام مع اكراد تركیا امام مفترق الگرق مركز الجزیرە للدراسات،2015)


دوای كۆمەڵێ‌ هەنگاویش لەم ڕوەوە، لەنێوان (2002-2010) لە ساڵی (2010)دا حكومەت هەنگاوێكی تری ناو لە ڕێ‌ ی دەزگای هەواڵگریەوە دەستی كرد بە گفتوگۆ لەگەڵا پەكەكەدا، كە بە كردەوە مانای ئەوەبوو بە پێچەوانەی گوتاری تەقلیدی و بەرنامەی دەوڵەت پەكەكە هێزێكی ترۆریست نیە و خاوەنی دۆزێكی سیاسی ڕەوایە. دواتر گفتوگۆكان ئاشكرابوون و هەڵڵای زۆری لێكەوتەوە و حكومەت بەوە تاوانباركرا كە پەیوەندی لەگەڵا رێكخراوێكی تیرۆریستی دا بەستووە.

ئەم پەیوەندی و قسەكردنانەش لە ساڵی (2013)دا گەیشتە ئاستێكی بەرزی دڵخۆشكەر. بە تایبەتیش كاتێك ئۆجالان لە نەورۆزی (2013)دا پەیامێكی بڵاوكردەوە و داوای لە پەكەكە كرد چەك دابنێت و دەستبەرداری شێوازی خەباتی چەكداریی ببێت. واتە ستراتیژی خۆی بگۆڕێت. بە حوكمی ئەوەی دەرەتانی خەباتی ئاشتیە هاتۆتە پێشەوە و گۆڕانكاری لە توركیا ڕوویداوە.

جگە لەوەی خەباتی چەكداری هیچ ئاسۆیەكی لەبەردەمدا نیە. درێژەكێشانیشی دەبێتە هۆی ئەوەی پەكەكە لە بازنەیەكی داخراودا بسوڕێتەوە ‌و پێنەنێتە قۆناغێكی نوێوە و دەست بە شكلێكی نوێ‌ ی تێكۆشان نەكات. هەر لەو كەش و هەوایەشدا هەدەپە لە ساڵی (2012)دا دامەزرا. كەش و هەوای ئاشتی ئومێدی نوێ‌ ی بۆ كۆتایی هێنان بە شەڕ و گەیشتن بە چارەسەری هێنایە كایەوە. بەڵام ئەم بەداخەوە ئەم ئومێدە زۆری نەخایاند، هەڵبژاردنی پەرلەمانیی(2015) بوو بە وێستگەیەكی یەكجار یەكلاكەرەوە و كاریگەر، بە جۆرێك كاری كردە سەر دیدگا سیاسیەكان و لەوانەش دیدی پەكەكە بۆ چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ململانێكان و قۆستنەوەی دەرفەتەكە بە ئاكاری لەپێشگرتنی ستراتیژێكی نوێ‌ و دووبارە دەستكردنەوە بە شەڕ. ڕەوشی پێكنەهێنانی حكومەت و كەمبوونەوەی نزیكەی (70) كورسی ئەكەپە و دۆخی ناجێگیر و لاوازی حكومەتی لە روەوە بە دەرفەت زانی ئەویش، لە ڕێ‌ی بە ئەستۆوەگرتنی هەندێ‌ چالاكی سەربازی و كوشتنی چەند كەسێ‌ لە هێزە ئەمنیەكان!

ئەوەش ڕێك ئەوەبوو كە لەو كاتەدا سەرۆكی توركیا و حیزبەكەی دەیانویست، بۆ ئەوەی لە ڕووی تەكتیكیەوە دۆخێكی نائارام و شڵەژاو بێننە كایەوە بۆ هەڵبژاردنەكان سوودی لێ‌ وەربگرن ‌و كورسیەكانیان بەدەست بهێننەوە. ئەم هەنگاوەی پەكەكەش بە بڕوای ئێمە بەرهەمی خوێندنەوە و هەڵسەنگاندنێكی هەڵەی سیاسی و ئیدۆلۆژیانە بوو، بۆ واقیعی توركیا و ناوچەكە و تواناكانی خودی پەكەكە و ئەگەرەكانی بەردەمی و چاوەڕوانیەكان لە دۆخەكە.
هەڵەی لایەنی كوردی ‌و رنگدانەوەی بەسەر كەش‌وهوا سیاسی ‌و سەربازییەكەدا


پێش ئەوەی باس لە هەڵەی لایەنی كوردی، واتە پەكەكە (كە هەدەپەش دەكەوێتە ئەو چوارچێوەوە) بكەین حەز دەكەم دوو سەرنج بخەمە ڕوو:
1- قسەكردن لێرەدا لەسەر دادپەروەرانەبوونی مەسەلەی كورد و ئەو بەشە لە خەباتی پەكەكە نیە، كە دەچێتە خزمەتی ئەوەوە. چونكە مەسەلەی كورد لە خودی خۆیدا ڕەوایە و كورد لە هەر پارچەیەكی كوردستاندا مافی خۆیەتی مافی چارەنووسی خۆی دیاری بكات ، بە جیابوونەوە و پێكهێنانی دەوڵەتیشەوە بەدەر لەوە ستەمی لێ‌ دەكرێت و ناسنامەی ئایدۆلۆژی حیزبە حومكڕانەكانیش هیچ لەم مەسەلە ناگۆڕێ‌.


2- بە بڕوای ئێمە بیرمەند و ئەكادیمی و سیاسەتمەداری كوردستانی لێپرسراو و چاودێر، نابێت وەك كادرێكی حیزبیی یاخود بەو شێوازەی پێویستیەكانی جەنگی ڕاگەیاندن و دەروونی پەكەكە دژ بە دەوڵەتی توركیا دەیخوازێت قسەبكەن. چونكە ئەوە دڵسۆزی پێناوترێت. بیرمەند و ئەكادیمی و سیاسەتمەداری پاشخان ڕۆشنیر لە دەرەوەی پەكەكە. بەشی گەورەی دڵسۆزی لەوەدا دەردەكەوێت (دیارە هی ناوخۆشیان لە ئۆرگانەكانیاندا). ڕەخنە لەو هەنگاو و میكانیزمانە بگرن كە پێیان وایە هەڵەن و خزمەت بە ستراتیژی ناسیۆنالیزمی كوردی لە باكوردا ناكەن. بۆیە لێرەوە نابێ‌ پڕوپاگەندەكردن بكرێتە پێوەری دڵسۆزی، چونكە كورد بە درێژایی مێژووی ناسیۆنالیزمەكەی و هێزە سیاسیەكانی، كێشەی گەورەی لەگەڵا بەڕێوەبردنی گفتوگۆ‌و ململانێكان لە دۆخی شەڕ و ئاشتیدا لەگەڵا حكومەتەكان و نێوخۆشیدا هەبووە. بۆیە گرنگە تیشكەكە بە چڕی بخرێتە سەر چۆنیەتی مامەڵەكردنی لایەنی كوردی لە پارچەكاندا و لەوانەش لەگەڵا پێشهات و ڕووداوەكاندا و چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ململانێ‌ قورسەكە و مامەڵەكردن لەگەڵا دەرفەت و تەحەدیاتەكاندا.


دوای ئەم دوو سەرنجە، دەخوازم بڵێم: لایەنی كوردی (پەكەكە) وەك چۆن لە نەوەدەكان بەشێ‌ لە خوێندنەوەی بۆ واقیعی توركیا و ناوچەكە و خۆی وەك دواتر دەركەوت هەڵە بوو، كە ئەوەش بە داخەوە دەستگیركردنی ڕێبەرەكەیانی لێكەوتەوە، وا دەبینم لە چوارچێوەی پرۆسەی ئاشتیشدا هەڵەكانیان بە جۆرێكی دی دووبارە كردەوە.


هەڵبژاردنەكان و تاقیكردنەوەیەكی تر
بۆ لایەنی كوردی
هەروەك چاوەڕوان دەكرا لە (7/6/2015) هەڵبژاردنە پەرلەمانیەكەی توركیا ئەنجام درا.
لەم هەڵبژاردنەدا پارتی داد و گەشەپێدان دووچاری پاشەكشەیەكی گەورە هات‌و نزیكەی (70) كورسی كەمی كرد. بە جۆرێك كە بۆ یەكەم جار لە ساڵی (2002) ەوە نەتوانێ‌ بە تەنها حكومەت پێكبهێنێت، بە گوێرەی دەستور سەرۆك سەرۆك وەزیرانی راسپارد لە ماوەی (45) رۆژدا حكومەت پێكبێنێ‌. بەڵام هیچ پارتێ‌ لەوانەش هەدەپە ئامادە نەبوو وەڵامی ئەرێنی بدەنەوە ‌و حكومەتێكی ئیئتیلافی پێكبێنن. بەڵكو لە بری ئەوە وتاری هەدەپە لەسەر زاری هاوسەرۆكەكەیەوە بەرەو هەڵكشانێكی توند ‌و ناسایی چوو. پێش هەموو شتێك هەدەپە هەڵمەتێكی هەڵبژاردنی وا توندی دژ بە پارتی دەسەڵاتدار بەڕێوەبرد، كە بوار بۆ پێكهاتن ‌و هاوكاری تێدا نەمێنێتەوە. سەركردەكانی پارتەكە لە ترسی ئەوەی لە بەرچاوڕوونی بنكە حیزبییەكە و جەماوەریەكەیاندا بە ناپاك و ناڕاستگۆ دەرنەچن، جگە لە فشاری تر نەیاندەتوانی بڕیاربدەن ، ئەمە جگە لەوە هەڕەشەیان لە ئۆردۆگان دەكرد ‌و بە دیكتاتۆر ناویان دەبرد‌و رایانگەیاند كە زۆری نەماوە دادگایی بكرێت ‌و شوێنی بخرێتە زیندانەوە ، هەڵبەت ئەم هەڵوێستە توندە وای كرد، سەرەڕای ئەو هەموو داوایەی لە پارتەكە و پەكەكە كرا بۆ قۆستنەوەی ئەو دەرفەتە مێژووییە ‌و ئامادەیی دەربڕن بۆ پێكهێنانی حكومەت لەگەڵا داد ‌و گەشەپێدان، بەڵام هەوڵا و تكاكان بێ‌سوود بن، چونكە دەبوو هەڵوێستە سیاسیەكەی هەدەپە رێخۆشكەر بێت بۆ زەمینەساز كردن بۆ شەڕی شارەكان ‌و ئەو سازدانەی لەم روەوە پێویستە.


هەموو ئەمە لەكاتێكدا بوو كە جارێكی تر ئۆجەلان لە نەورۆزی (2015)دا پەیامێكی ئاشتی بڵاوكردەوە ‌و لە قۆناغێكی گفتوگۆكاندا پێ‌ی لەسەر وەلانانی چەك‌و چارەسەری ئاشتی دا گرتبوو. بەڵام لە لێدوانەكانی قەندیل بۆنی ئەوەی لێ‌ دەهات كە بڕیاری دانان و هێشتنەوەی چەك لای خۆیانە.


دامەزراندنی هەدەپەش لەژێر سەرپەرشتی خودی خۆیدا ، واتا ئۆجەلان، بۆ وەڵامدانەوە بوو بە ئەركەكانی قۆناغەكە ‌و ئاماژەكردن بەو گۆڕانە فكریەی سەبارەت بە دەوڵەتی نەتەوەیی بەسەر بیركردنەوەی ئەودا هاتووە. (45) رۆژ ماوە دەستوریەكە تێپەڕی‌و هەدەپە ئامادەیی پێكهێنانی حكومەت نەبوو، بەمەش ئەوەی نەدەبوو رووبدات روویدا:


هەدەپە وەك دوژمن نەك ركابەر مامەڵەی لەگەڵا داد‌و گەشەپێدان و سەرۆكی توركیادا كرد،مامەڵەكەش دەچووە خزمەت مەهەپە و جەهەپەوە كە لەڕووی مێژوویەوە دوژمنی تەقلیدی ‌و سەرسەختی كورد و دۆزەكەی بوون. ئەمكەش بەرەنجامی زۆرخراپی سەبارەت بە ئاراستەی داهاتووی كاركردنی ئۆردوگان و پارتەكەی لێكەوتەوە، ئیتر بە تەواوی متمانەیان بە هەدەپە و پەكەكە ‌و ئۆجەلانیش نەما. گەیشتنە ئەو قەناعەتەی ناتوانرێت هەدەپە وەك موخاتەب وەربگیرێ‌ و بێ‌ قەندیل ناتوانن هیچ بن. هەروەك پێیان وابوو كە ئۆجەلان هەژموونی جارانی بەسەر پەكەكەدا نەماوە ‌و سەنتەری بڕیار لە قەندیلە ‌و جۆری گوتار ‌و مامەڵە كردنیشیان لەدوای پەیامی (2015) سەلمێنەری ئەو راستیە یە، جۆرێ‌ لە شڵەژانیش لەو روەوە بە جۆری بڕیاردانی لایەنی كوردیەوە دیارە.


بەمەش بەهۆی خوێندنەوە‌و هەڵسەنگاندنی هەڵەی واقیعی توركیا ‌و ناوچەكە‌و توانای پەكەكە ‌و ئاراستەی داهاتووی گۆڕانكاریەكان دەرفەتێكی مێژوویی دەگمەن لەكیس درا. هەڵبەتە نەك بە واتای ئەوەی لایەنی كوردی تێگەیشتنی بۆ چارەسەری چیە دۆخەكە بەو جۆرەی لێبێت، بەڵكو مەبەستمان لە (احراج) كردنێكی مێژوویی سەركردەكانی داد و گەشەپێدانە . بە واتایەكی تر دۆخەكە بە پلەی یەكەی بۆ میسداقیەت‌و راستگۆیی ئەوان لەگەڵا نیواژۆی ئاشتی ‌و چارەسەری پرسی كورد بخستایەتە ڕوو، وە هەندێ‌ دۆخ‌و زیانیش كە دواتر بۆ لایەنی كوردی هاتنە پێشێ‌ نەهاتنایەتە پێش ، كۆمەڵێ‌ دەستكەوتی تریشی بەدەست بهێنایە و بناغەی بۆ كەڵەكە بوونێكی مێژوویی دابنایە .


هەدەپە و پەكەكە دەبوو بەگیانی هاوبەشی پرۆسەیەكی دوولایەنە مامەڵەیان بكردایە چونكە:
1. هۆكارێكی بنەڕەتی پاشەكشەی دەنگەكانی داد‌و گەشەپێدان وروژاندنی مەسەلەی پێواژۆی ئاشتی و دانیشتن لەگەڵا پەكەكە ‌و داننان بە كێشەی كوردا بوو.
2. هەدەپە دەبوو بەوە هۆشیار بوایە گە داد‌و گەشەپێدان لەلایەن پاشماوەی كەمالیزم لەناو سوپا‌و دەسەڵاتی دادوەری ‌و سوپادا بە ئامانج گیراوە. بۆیە ناتوانێ‌ لەسۆنگەی پرۆسەیەكەوە ، ناسیونالیستی تورك لەدەستبدا .. كەچی لەهەمان كاتدا لایەنی دووەمی پێواژۆی ئاشتی هیچ رۆڵێكی لەرزگار كردنی حكومەتەكەیدا نەبێت، هەوڵی روخاندن و شكستپێهێنانی بدات‌و لە پارتەكانی تر رەقتر مامەڵەی لەگەڵدا بكا، وەرچەرخانە مەترسیدارەكەی كەش كە تاكو ئێستا رەنگدانەوەكانی بەردەوامن، سەبارەت بە داد ‌و گەشەپێدان لێرەوە دەستی پێكرد ، هەربۆیە لەم ساتەوەختەدا :


(1) متمانەی ئۆردوگان‌و پارتی داد‌و گەشەپێدان بەلایەنی كوردی بە هەموو ناونیشانەكانیەوە بە تەواوەتی ڕووخاو هەروەها لایەنی كوردی وەك هاوبەشی پرۆسەیەك گرەوی لەسەر ناكرێت‌و ناتوانرێ‌ بەرامبەر پارتەكانی تر پشتی پێ‌ ببەسترێت، چونكە نەك هەر لە هەڵبژاردنەكەی (15 – 2) دا ئامادەی پێكهێنانی حكومەت لەگەڵا داد‌و گەشەپێدان نەبوو، بەڵكو لە چەندین وێستگەی تری لەوەو پێش كە دەستور‌و یاساكانی تێدا هەموار كرایەوە، هەدەپە ئەگەر دژ بە پرۆژەكانی حیزبی دەسەڵاتدار نەوەستابێت تەنها لەو مادەیەش كە تایبەت بوو بە داخستنی پارتە سیاسیەكانەوە . لەكاتێكدا كورد لەڕووی مێژووییەوە لەگەڵا مەشرەب ئیسلامیەكان زەرەرمەندی یەكەم لێ‌ ی ئەوا بایكۆتیان كردووە و دەنگیان پێ‌ نەداوە.


(2) قەناعەتیان بۆدروست بوو كە سەنتەری بڕیاری كوردی لەنێوان ئۆجەلان ‌و پەكەكە‌و هەدەپەدا دیار نیە و ئەوەش وایكردووە كێشەی دروستكردنی بڕیاریان هەبێت.


(3) بڕیاردان بۆ دوبارە مامەڵەكردن بەڕێكاری ئەمنی دژ بە یەك نەك هەر توركیا بەڵكو لە سوریا و تێكڕای ناوچەكەدا .


(4) دابڕان‌و گۆشەگیركرنی ئۆجەلان وەك ئاماژەیەك بۆ سیاسەتی نوییان ‌و كەمبوونەوەی هەژموونی بەسەر پەكەكە و هەدەپەدا ، رەتكردنەوەی سەدان داوا بۆ ئەوەی پارێزەر ‌و كەس ‌و كارەكەی سەردانی بكەن، كە لەڕووی ئینسانی رووتیشەوە بێت كارێكی بێ‌ پاساو و دڵڕەقانەیە.

(5) لە هەمووی مەترسیدارتر لاكردنەوە بەلای یەكێ‌ لە دوژمنە سیاسیە تەقلیدیەكانی خۆی كە ئەویش پارتی نەژادپەرستی مەهەپە بوو ، بۆ ئەوەی بەلایەنی كوردی بڵێن ئەگەر ئێوە بەو جۆرە مامەڵەمان لەگەڵا دەكەن لەكاتێكدا تاوانێكی گەورەی ئێمە وروژاندنی دۆسیەی كوردیە، ئێمەش ئاوا چارەسەری بۆشایی ئێوە دەكەین.كە بڕوای ئێمە ئەم هەنگاوە كۆی پرۆژە و هێڵی بیركردنەوەی داد و گەشەپێدانی پێش( 15/2 ) خستە ژێر پرسیاری جددیەوە.

وەرچەرخانێك بە ئاستێكی خراپدا
سەرۆكی پارتی دەسەڵاتدار بۆ بەدەستهێنانەوەی پێگەی خۆی ‌و سزادانی لایەنی كوردی وڵاتی خستە دۆخێكی دژوار‌و نائارامی سیاسی‌و ئابوری ‌و سەربازییەوە، چونكە پێ‌ی وابوو بەو جۆرە پەیام بە دەنگدەر دەدات كە ئەگەر دەنگ بە داد ‌و گەشەپێدان نەدەن دۆخێكی خراپ ‌و پڕكیشە چاوەڕوانتان دەكات. لەكاتێكدا خۆی هۆكاری سەرەكی دروستبوونی دۆخەكەبوو، بەڵام لە بەختی ئیمەی كورد ئەوەی پارتی دەسەڵاتدار بەدوایدا دەگەڕا‌و پێویستی پێ‌ی بوو، واتە دروستكردنەوەی شەڕو پێكدادانە سەربازییەكان لایەنی كوردی خۆی لەڕێ‌ی لە ئەستۆگرتنی كوشتنی چەند كادرێكی ئەمنیەوە، لەسەر سینیەكی زێڕین پێشكەشی كردن. لەو سۆنگەوە هەروەك ئاماژەمان پێكرد كە شانسی بەكوردستانی رۆژئاوایكردنی باكوری كوردستان لە ئارادایە و هێزی كوردی دەبیتە خاوەن خاك‌و رەوایەتیەكی نوێ‌؟!.
پرۆژەی بە سوریایی كردنی توركیا ‌و بەرەنجامە نەرێنیەكانی


پێش چەند مانگێك لە دەستپێكردنی شەڕی شارەكان، سیاسەتمەداریكی كوردی باكور وتی : پرۆژەی بە سوریایی كردنی توركیا‌و بەتایبەتی كوردستانی باكور لەسەر مێزی سیاسەتی هەرێمایەتیە ‌و دوای چەند مانگێكی تر ئەو شەڕە دەستپێدەكات. كە من (ئەو) پێم هەڵەیە‌و بە تەكتیكێكی سەركەوتووی نازانم. بڕیارە هەروەك سوریا شەڕەكە لە شارەكاندا هەڵبگیرسێت‌و دواتر خەڵكانی چەپ ‌و ئازادیخوازان لە سەراسەری دنیاوە پێوەی پەیوەست بن، من ئەو كاتە هەر ئەوەندەم وت ، كە ئەم مەسەلەیە بیركردنەوەیەكی هەڵەی لە پشتە، هەڵەكەش لە قیاسكردنی دۆخی توركیایە لەسەر عێراق و سوریا. بیگومان رێك دوای ئەو ماوەیەی ئەو سیاسەتمەدارە دیاری كردبوو، شەڕی شارەكان دەستی پێكرد، كە پەكەكە پێشتر خۆی بۆ ئامادە كردبوو، ئەوەش دەریدەخات كە پەكەكە هەر لە بنەڕەتەوە زۆر گرەوی لەسەر سەركەوتنی پێواژۆی ئاشتی نەكردووە. پێشی وابووە گفتوگۆكان شكست دەخۆن و هەرێمەكەش بە جۆرێكە ، دەتوانن شەڕی دەیان ساڵەیان بگەیەننە خاڵێكی یەكلاكەرەوەی وا دەوڵەتی توركیا ‌و پارتی دەسەڵاتداری توركیا نەتوانن لەژێری دەربچن.


پێشم وایە ئامانجی پەكەكە لەم شەڕەدا ئەم خاڵانەی بوو:


(‌أ) رووخانی پایەكانی دەوڵەت لە كوردستانی باكور ‌و رێگە خۆشكردن بۆ دووبارە كردنەوەی ئەزموونی كوردستانی رۆژئاوا.


(‌ب) روخاندنی حكومەتی ئەكەپە.


(‌ج) ئەگەر ئەوانەش سەری نەگرت رووخاندنی پێگەیپارتی داد ‌و گەشەپێدان لەناو كوردا ‌و پاوانكردنی ناوچەكە بۆ هەدەپە و پەیەدە.
بەڵام زۆری نەبرد خوێندنەوەكان ئامانجەكانی خۆیان نەپێكا‌و سوپا‌و هێزەكانی دەوڵەت بەشێوەیەكی زۆر توند هێرشیان كردە سەر ئەو شار ‌و شارۆچكانە ی خەندەقی شەڕ و بەرگریان تێدا دروست كرابوو. بەو هۆیەشەوە سەدان لاوی بەپەرۆشی ناو خەندەقەكان ‌و خەڵكی مەدەنی بوونە قوربانی‌و وێرانەیەكی زۆریش لە بەشێ‌ لە شارەكاندا چێ‌ بوو،

ئەم دۆخەش هەر كۆتایی بە پێواژۆنی ئاشتی نەهێنا بەڵكو :


1) جگە لە پەكەكە هەدەپەش كەوتە بەر شاڵاوێكی گەورەی گرتن‌و راوەدوونانی كادر ‌و ئەندامەكانی، تا بە زیندانیكردنی هاوسەرۆكەكەی كۆتایی هات‌و تاكو ئێستەش ئەو هەڵمەتە دوایی نەهاتووە. بۆ ئەوەی هەمیشە لە دۆخێكی لەناكاوی نائارامدا بژین‌و ناچاریشیان بكات ئاراستەی خۆیان لە ئاراستەی پەكەكە جیابكەنەوە.


2) بە پێچەوانەی چاوەڕوانیەكانەوە هێرشی دەوڵەت بۆ سەر شارەكان‌و خوێنڕێژی و وێرانیەی كە لەو میانەدا لە شارەكاندا بەرپابوو، نەك نەبووەزیاتر توڕە كردنی خەڵك لە پارتی دەسەڵاتدار ، بەڵكو دەنگدەرێكی زۆریشی لە هەدەپە دوور خستەوە و جارێكی تر داد‌و گەشەپێدان پێگەی خۆی لەناو كوردی باكوردا بەهێز كردەوە، ئەم خوێندنەوە بۆ هەڵبژاردنی ئەمساڵیش دوای داگیركردنی عەفرین لەلایەن توركیاوە راست دەرنەچوو. بۆیە دەبێت ئەو گۆڕانكارییەی بەسەر كۆمەڵگەی كوردی باكوردا هاتووە لەبەر چاو بگیرێن ‌و لە دروستكردنی بڕیار‌و فۆرمەلە كردنی سیاسیدا حسابی بۆ بكرێت .


3) هاوپەیمانی نێوان پارتی دەسەڵاتدار‌و مەهەپەدا بەهێز كرد‌و ئەوەش ئەكەپەی لەلایەنی كوردی بێ‌ منەتكرد. ئەو هاوپەیمانیەی كە تاكو ئێستاش درێژەی هەیەن ، كە بە هۆیەوە داد‌و گەشەپێدان لە بەشێ‌ لە بنەماكانی خۆی لە رابردوودا دوور خستۆتەوە ‌و گوتارەكەشی تیكەڵا بە فۆرمێكی ناسیونالیزمی توركی كردووە.


پوختەی بەشی یەكەم
پوختەی ئەوەی وتمان لەم خاڵانەی خوارەودا كورت دەكەینەوە:


(1) دەرفەتێكی دەگمەن لەدەست كورد ‌و توركیا چوو، كە دەكرا لایەنەكان لە چارەسەری ئاشتیانەی مەسەلەی كورد نزیك بكاتەوە و كۆتایی بە جەنگ‌و خوێنڕێژی بێنێ‌.


(2) نەتوانرا وەك ئەوەی پێویستە سوود لە بوونی ئۆجەلان لە ئیمراڵی وەربگیرێت، ناشكرێ كەسێتیەك بەو رەمزیەت‌و پێگەوە بكرێت بە بەشێ‌ لە ململانێیەكی سیاسی كراوە.


(3) لە هەندێ‌ روەوە دۆخی كوردی باكور گەڕایەوە بۆ دواوە گەرچی ئاسان نیە بۆ پێش (2002) بگەڕێتەوە.


(4) بۆچوونی لایەنی كورد راست دەرنەچوو كە پێ‌ی وابوولەژێر فشاری ئەودا دادو گەشەپێدان ملی بە ئاشتی داوە. هەروەك ئێستا هەستی پێ‌ دەكەین.


(5) لایەنی كوردی نەیتوانی هەڕەشەی بەرفراوانكردنی شەڕ بەكرداری بكات بۆ ئەوەی بڕیاربە دەسەڵاتداران بگۆڕێت‌و فشارێكی راستەقینە لەسەر دەوڵەت بكات.


(6) دەستپێكردنەوەی شەڕ لە باكور زیانێكی زۆری لە كوردی رۆژئاوادا. چونكە نەك هەر نەبووە هۆی سەرقاڵكردنی توركیا و لاوازكردنی تواناكانی و نەپەرژانەسەر رۆژئاوا، بەڵكو وایلێكرد دڕتر مامەڵەی لەگەڵدا بكات ‌و مەسەلەكە لە چوارچێوەی بوونی كانتۆنی پەكەكە لەسەر سنورەكانی باشوور لێكبداتەوە، هەر بۆیە فشاری خستە سەر واشنتۆن‌و بە چرای سەوزی روسیا‌و ئەمریكا‌و ئێران كانتۆنی عەفرینی داگیر كرد‌و دۆخەكەش بۆ گۆڕاوی تر كراوەیە.


دەستپێكردنەوەی شەڕ و رێكنەكەوتنی ئەنەكەسە ‌و پەیەدە و قەتیسدانی دۆخەكەش لەوارچێوەی پەكەكەدا بیانووی بەدەست توركیاوە دا بۆ ئەوەی دوژمنایەتیەكی زۆرتری مەسەلەی كورد لەو پارچەدا بكات ئەمەش لە كاتێكدا بوو ئەحمەد داود ئۆغلۆ لە كاتی خۆیدا وتبووی وەك توركیا دژی خۆبەڕێوەبەری كوردلە سوریا ‌و چارەسەری كێشەكەیان نین سەركردەكانی پەیەدەش زیاد لە جارێ‌ سەردانی توركیایان كردبوو.


(7) روونبوونەوەی ئەوەی دۆخی توركیا بە بەراورد لەگەل ئێران ‌و سوریا ‌و عێراق سەبارەت بە پێناسە ‌و دەوڵەت ‌و رژێم‌و مەسەلەی كورد، جیاوازە ‌وتایبەتمەندی خۆی هەیە. هەر بۆیە پێویستی بە خوێندنەوەی بابەتی و سەربەخۆشە.