چارەسەری کێشەی كورد لە توركیادا

لە نێوان دەرفەتە لەدەستچووەكان و شانسەكانی ئایندەدا

چارەسەری کێشەی كورد لە توركیادا

409 خوێندراوەتەوە


به‌شی سێیه‌م و كۆتایی
واقیعی ئێستا و بەربەستەكانی بەردەم پێواژۆی ئاشتی ‌و شانسەكانی ئایندە


لە ئێستادا دوای گۆڕینی سیستم لە توركیا ‌و ئاڵوگۆڕەكانی ناوچەكە‌و ئەوەی چاوەڕواندەكرێت، دۆخەكەی بردۆتە قۆناغێكی جیاواز ‌و تێگەیشتنی توركیاشی بەرامبەر پرسی كورد‌و پەكەكە و هەدەپە گۆڕیوە. كە هەوڵدەدەین بەكورتی ئاماژە بەبەشێ‌ لەو گۆڕانانە بكەین‌و لە چاوی ئەوانەوە، واتە پارتی دەسەڵاتدار بڕوانینە سروشتی ململانیكان لە ئێستادا.

 
یەكەم : خوێندنەوەی هەڵەی ئاك پارتی‌و پێنانە ناو قۆناغێكی نوێوە : ئاكپارتی و دەسەڵاتدارانی توركیا بەش بەحاڵی خۆیان خوێندنەوەیان بۆ ئاراستەی گۆڕانكاریەكانی ناوچەكە لە چوارچێوەی شۆڕش‌و راپەڕینەكانی بەهاری عەرەبیدا بە هەڵە دەرچوو. ئەوان چاویان بڕیبووە ئەوەی لە تونسەوە تا سوریا رژێمەان سەرنگون ببن ‌وئیسلامیەكان دەسەڵات بەدەستەوە بگرن. بۆ ئەوەی توركیا رێبەرایەتی ناوچەكە بكات‌و جیهانی عەرەبی ببێتە قوڵایی ستراتیژی بۆی. بەوەش جگە لە سوودە ئابوریەكانی لە ململانێ‌ی ناوچەیی ‌و جیهانییەكاندا سودی لی وەربگرێت‌و پێگەی خۆی بەهێز بكا.


بەڵام وەك هەمووان بینیمان زۆربەی ئەم شۆڕشانە كە ئەنقەرە گرەوی لەسەر كردبوو كودەتایان بەسەردا كرا بە شێوازی جۆراوجۆر لەبار بران. ئەوەی راستەوخۆش كاری كردە سەر توركیا شۆڕشی گەلی سوریا بوو، لەسۆنگەی كۆمەڵێ‌ هۆكارەوە، لەوانەش:


1) هاوسنور بوونی توركیا و سوریا.
2) رووبەڕووبوونەوە لەگەڵا شەپۆلی ئاوارەكان.
3) تێوەگلان لە شۆڕش و دواتر جەنگی ناوخۆی سوریا.
4) رۆڵی گەورەی كۆماری ئیسلامی ئێران لە سوریا و ناوچەكە.
5) گەورەبوونی مەسەلەی كورد ‌و رۆڵی كورد، لەدوای دەركەوتنی داعش ‌و شەڕی ئازایانەی پەیەدە و هاوپەیمانەكان دژ بەم رێكخراوە ترسناكە.
كاریگەری گۆڕانكاریەكانی سوریا هەر بەوەوە نەوەستان ،بەڵكو وایانكرد توركیا دەستەبەرداری تێزی سفركردنەوەی كێشەكە ببێت‌و ببێت بە بەشێ‌ لە ململانێ‌ ناوچەییەكان ، بەڵكو كاری كردە سەر دیدگای ئەم وڵاتە و دەسەڵاتدارەكانی سەبارەت بە كوردی باكور ‌و پێواژوی ئاشتی، ئەویش لە سۆنگەی :
1) گەورەبوونی رۆڵی هێزەكانی یەپەگە و دواتر سوریای دیموكرات، پشتیوانی راستەوخۆی ئەمریكا بۆ ئەم هێزانە لەچوارچێوەی جەنگی هاوپەیمانان دژ بە داعش.
2) دامەزراندنی كانتۆنەكان و هەوڵدان بۆ وێناكردنی رۆژئاوا وەك بەشی لە نیشتمانی كوردستان‌و بە یەكەوە بەستنەوەی كانتۆنەكان‌و ترسان لەوەی بە داڵانی ئەم واقیعە سیاسی‌و ئیداری‌و سەربازییە، بە دەریای سپی ناوەڕاستەوە ببەسترێتەوە.
3) ترسان لە دەرهێنانی پەكەكە لە لیستی ترۆری خۆرئاوایی لە سۆنگەی رەوایەتی جەنگ دژ بە داعش .
دەسەڵاتدارانی پاتی داد‌و گەشەپێدان كە لە (2013) و خۆپیشاندانەكانە تەقسیمەوە پێیان وابوو لەچوارچێوەی لەباربردنی شۆڕشەكانی جیهانی عەرەبی‌و دژایەتی دەسەڵاتی ئیسلامیەكان لە هەر فۆرمێكدا بێت ، بە ئامانجگیراون، هەموو هەوڵیان بۆ ئەوە بووپێش ئەوەی باسی ئەو پیلانە ئەستور بێت، سیستم بگۆڕێت‌و پێگە‌و رەوایەتی خۆیان بەجۆرێ‌ بەهێز بكەن كە قابیلی روخاندن نەبێت. خستنەخوارەوەی فڕۆكەیەكی رووسی و كاردانەوەكانی بە بەشێ‌ لەو ستراتیژەیان دەزانی، كودەتا سەرنەكەوتووەكەی ساڵی (2016)ە ش هێندەی تر ئەم قەناعەتەی لا قوڵكردنەوە كە لەبەردەم هەڕەشەیەكی هەمەلایەنەی خۆرئاوایی‌و ناوچەیدان. هەربۆیە كەوتنە كۆمەڵێ‌ مانۆڕ لە پەیوەندی بە باشكردنەوەی پەیوەندیەكانیان لەگەڵا روسیا‌و دەستشتن لە شۆڕشی سوریا‌و هەوڵدان بۆ ئەوەی لەدیاریكردنی دواڕۆژی ناوچەكەدا قسە و قورسایی خۆیان هەبێت.


گۆڕینی ئامانجە لە پێشینەكانی سیاسەتی دەرەوەی توركیا
لە ئێستادا توركیا دەستكاری ئەولەویاتی سیاسەتی دەرەوەی خۆی كردووە بەجۆرێك ئەم ئامانجانەی خوارەوەی لەڕیزبەندی ئامانجە لە پێشینەكانی خۆی داناوە :
1) دژایەتیكردنی مەسەلەی كورد لە باكور ‌و باشوور ‌و ئامادەیی هاوكاریكردنی وڵاتانی ناوچەكە لەسەر ئەو بناغە. دژایەتی سەربەخۆیی كوردستانی باشوور بەتایبەتیش بەو جۆرەی لە ریفراندۆمدا ‌و بێ‌ ئاگایی ئەوان بڕیاری لێ‌ درا‌و ئەنجام درا.


2) بەكارهینانی هێزی سەربازی دژ بە ئۆپۆزیسیۆنی چەكداری كورد لە دەرەوەی سنورەكانی و فشار خستنە سەر وڵاتان‌و هەرێمی كوردستانیش بۆ هاوكاریكردنی لەو بارەوە، لانی كەم هەڵبژاردنی هەڵوێستی بێدەنگی,و ئۆپراسیۆنی چڵە زەیتون ‌و هێنانی هێزی چەكداریش بۆ قوڵایی دەیان كیلۆمەتری باشووری كوردستان بە ئاقاری قەندیلدا، دەكەوێتە ئەم چوارچێوەوە.


3) دەستبەردار بوون لە رووخانی رژێمی بەعس ‌و دەسەڵاتی بەشار لە سوریا‌و هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی چارەسەری سیاسی بۆ قەیرانی ئەو وڵاتە، لەچوارێوەی پاراستنی بەرژەوەندییەكانی توركیادا.

 

شانسی دووبارەدەستپێكردنەوەی پێواژۆی ئاشتی


دوای ئەو هەموو هەڵكشان‌وداكشان‌و ئەزموون‌و ئازار‌و گۆڕانكاریەی رویاندا، وە ئەوانەی چاوەڕیدەكرێت رووبدەن، داخۆ هیچ شانسێ‌ بۆ دووبارە دەستپێكردنەوەی پێواژۆی ئاشتی لەگۆڕێدایە؟ یاخود ئەزموون ‌و دەرفەتێكی لەدەستچووی رابردووە؟


وەڵامی ئەم پرسیارە بە حوكمی سیاسیبوون ‌و رێژەیی بوونی بە بەڵێ‌‌و نەخێر وەڵام نادرێتەوە. بەڵام سەرەڕای ئەوە دەتوانین لە رێگەی دووبارە خوێندنەوەی ئەزموونەكانی رابردوو، هێڵە گشتیەكانی دیدگای پارتی دەسەڵاتداری توركیا‌و سەرۆكەكەی وێنایەك بۆ ئایندە بخەینە ڕوو.


دیارە هەر وەڵامێك لەم روەوە راوەستان لەسەر هۆكارەكانی پشت شكستی هەوڵەكان لەڕابردوودا دەخوازێت، كە پێشتر ئاماژەمان بە هەندێكیان كرد. بە گشتیش هەل‌و مەرجەكە لە سایەی دۆخی ئێستای توركیا‌و ناوچەكەدا مژدەی دووبارە دەستپێكردنەوەی نزیكی پێواژۆكە نادەن ، چونكە:
1) متمانەی لایەنەكان بەیەكتر ‌و بەتایبەتیش لایەنی توركی بە پەكەكە ‌و هەدەپە بە نیمچە تەواوی رووخاوە.


2) وەك بەرەنجامێ‌ بۆ خاڵی دووەم، توركەكان پێیان وایە پەكەكە لە مەسەلەی ئاشتیدا جددی نیە ‌وچەك دانانێت‌و بەهرە لە ئاشتی دەبات بۆ بەهێزكردنی خۆی لەڕووی سەربازییەوە ، بە هەمان شێوەش پەكەكە هەمان دیدی بۆ دەوڵەت‌و پارتی دەسەڵاتدار هەیە ‌و پێ‌ی وایە راستگۆنین لە چارەسەری مەسەلەی كوردا.
3) توركیای ئێستا پەكەكە بە یەكێ‌ لە هێزەكانی ئەو بەرەیە دەزانێ‌ كە دژ بەو كار دەكەن، بەتایبەتیش بە بەشێ‌ لە ستراتیژی ئەمریكا‌و هەندێ‌ وڵاتی عەرەبی‌و تاڕادەیەك ئیرانیش لە قەڵەم دەدات.


4) پارتی دەسەڵاتدار دوای سەركەوتنی سەرۆكەكەی ‌و گۆڕینی رژێم هەست بە بەهێزبوونی پێگەی خۆی دەكات‌و وەك جاران خۆی لەبەردەم هەڕەشەی سوپا‌و دەسەڵاتی داوەری‌و نوخبەی كەمالی‌و گوڵەنیەكاندا نابینێتەوە، ئەمەش گەرچی دەكرێت بە ئاراستەی خێراكردن بۆ چارەسەریی بەكار بێت، لە هەمان كاتدا دەتوانێت ببێت بە هۆكارێكی تر بۆ خراپبەكار هێنانی دەسەڵات ‌ومامەڵە كردن بە لۆژیكی هێز.


5) ستراتیژی ئێستای توركیا لەناوبردنی پەكەكە یە گەر ئەوەشی بۆ نەكرا تا ئەوپەڕی كە دەكرێت فشارخستنە سەریان و لاواز كردنیان .
ستراتیژی ئەم قۆناغەشیان دژ بە پەكەكە لەم خاڵانەدا كورت دەبێتەوە:


(‌أ) فشار خستنە سەر هەندێ‌ وڵات‌و لەوانەش ئەمریكا بۆ لەباربردنی ئەزموونی كانتۆنەكانی خۆرئاوا.
(‌ب) بەهاوكاری هەندێ‌ وڵات زۆرتركردنی فشارەكان لەسەر قەندیل بەمەبەستی :


هەڵكەندنی پەكەكە لەوێ‌ ‌و شكاندنی هەیبەتیان بەهۆی ئەو رەمزیەتەی چیا‌و ناوچەكە سەبارەت بە پەكەكە هەیەتی.
- بڕینی پەیوەندی نێوان قەندیل‌و گەریلاكانی پەكەكە ‌و نێوانی كوردستانی باشوور ‌و باكوردا.


(‌ج) فشاركردن لە سەر عێراق ‌و هەرێمی كوردستان بۆ دووبارەكردنەوەی ئەزموونی كەمپننشینی حیزبە كوردیەكانی رۆژهەڵات، سەبارەت بە پەكەكە و قبوڵنەكردنی كە چیتر لە باشوورەوە هێرش بكرێتە سەر هێزەكمانی توركیا، یاخود لانی كەم رابەڕایەتیكردنی خەباتە چەكدارییەكە لە قەندیلەوە بكرێت.
دۆخی عێراق‌و هەرێمی كوردستان‌و ئێرانیش لە هەندێ‌ روەوە یارمەتی ئەمە دەدەن چونكە:


(‌أ) ئێران لەبەردەم هەڕەشەیەكی گەورەی ئەمریكا‌و ئیسرائیل‌و هەندێ‌ لە وڵاتانی ناوچەكەدایە ‌و پێویستی بە توركیایە بە تایبەتیش ئەگەر سەبارەت بە ئێران نەچێتە ژێر فشاری ئەمریكا.


(‌ب) ئەمریكا پێویستی بە یارمەتی توركیایە لە پەیوەندی بەزیادكردنی فشارەكان لەسەر ئێران‌و دوبارە ئابڵۆقەدانی . كە ئەوەش مەترسی ئەوەی لێ‌ دەكرێت بەشێ‌ لەوە لەسەر حسابی كورد ‌و بەتایبەتیش كوردی رۆژئاوا ‌و قەندیل بێت.


(‌ج) عێراق ‌و هەرێمی كوردستان‌و ناوچەكە لەدۆخێكدا نین پێشیان پێ‌ لە سوپای تورك ‌و هاوپەیمانە جیهادییەكانی پێبگیرێت، هەرێمی كوردستان گەر خۆ ببوێرێ‌ لە یارمەتیدانی توركەكان ئەوكاتە پێیان دەوترێت زۆر باشە ئێمە خۆمان ئەركی دەرپەڕاندنی پەكەكە لە قەندیل دەگرینە ئەستۆ ، ئەوەش واتای هاتنی سوپای توركیایە بۆ قوڵایی خاكی هەرێم بە هەندێ‌ ناوچەی زۆنی سەوزیشەوە، رابردووش پێمان دەڵێت سوپای توركیا لە هەر شوێنێك جێگیر بووبێت، كشانەوەی ئاسان نیە .


جگە لە هەموو ئەو شتانەی وتران ئەوەی وای كردووە توركیا لەم قۆناغە دا زۆر گوێ‌ی لە دەستپێكردنەوەی پرۆسەی ئاشتی نەبیت، جگە لە ‌و بێ‌ متمانیەییەی بە پەكەكە و هەدەپە بۆی دروستبووە، ئەم خاڵانەی خوارەوەن:


1) هاوپەیمانی داد‌وگەشەپێدان لەگەڵا مەهەپە كە بەبێ‌ ئەو زۆرینەی پەرلەمانی لەدەست دەدات و مەهەپەش دژ بە هەر هەنگاوێكی جددییە بە قازانجی چارەسەركردنی مەسەلەی كورد دەوەستێتەوە.


2) هەڵكشانی دەنگی حیزبی دەسەڵاتدار لەنێو كوردی باكوردا‌و بوونی بە حیزبی یەكەم‌و بەجێهێشتنی هەدەپە بۆ پلەی دووەم, كە ئەوەش وادەكات لافی ئەوە لێبدەن پەكەكە و هێز‌و كەسایەتی تریش بۆیان نیە خۆیان بە نوێنەری هەموو كورد بزانن. بە حوكمی ئەوەی داد‌وگەشەپێدان حیزبی گەورە و یەكەمی كوردانە بە جۆرێك زیاد لە (40%)ی دەنگەكانی هێناوەبەرامبەر بە (42%) ی هەدەپە. هەروەها واقیعیش سەلماندی ڕێ‌ ‌و شوێن گرتنە پێش بەرامبەر هەدەپە و كوردی رۆژئاوا‌و پەكەكەش ، كار ناكەنە سەر پێگە ‌و دەنگیان لەناو كوردی ئەو پارچەی كوردستاندا.


هەموو ئەوانەش وا دەكەن سیاسەتی ئێستای توركیا باسكردن لە پێواژۆی ئاشتی نەبێت بەڵكو سەرەڕای ئەوەی لە پیشەوە ئاماژەمان پێكردلە پەلاماردانی پەكەكە و خۆرئاوا، بەم جۆرەی خوارەوە بێت:


(‌أ) نكولی كردن لە بوونی كێشەی كورد لە توركیا‌و باسكردنی ئەوەی كە داد‌و گەشەپێدان لە ساڵانی رابردوودا مافە كلتوریەكانی بۆ كورد گێڕاوەتەوە‌و لەڕووی سیاسی ‌و یاساییشەوە توركیا دەوڵەتی كوردانە‌و هەمووان هاووڵاتی توركیان ‌و بەدەر لەوە ئەوەی لە ئارادایە گێرەشێوێنی‌و ترۆر‌و خراپەكاریە؟!
(‌ب) هێشتنەوەی هەدەپە لەژێر فشاری بەدەوامدا بۆ ئەوەی رێبەر و هەڵسوڕاوانی بەردەوام خەمی مانەوە و بوونیان بێت ‌و شپرزەیی بكەوێتە ریزەكانیان و نەپەرژێنە سەر ئەركە سەرەكیەكانیان.


(‌ج) بیناكردنەوەی پەیوەندی لەگەڵا هەرێمی كوردستانی ناسەربەخۆدا‌و لە هەمان كاتدا فشاركردن لە یەكێتی‌و زۆنی سەوز بە ئامانجی وشككردنی سەرچاوەیەكی لۆجستی‌و قوڵایی پەكەكە.

 
دەربارەی ئاسۆكانی ئایندە


دەستپێكردنەوەی پێواژۆی ئاشتی لە سایەی هاوكێشە سیاسی ‌و سەربازی‌و حوكمڕانیەكانی توركیا‌و ناوچەكە لە ئایندەیەكی نزیكداچاوەڕواننەكراوە، لە ئایندەیەكی مام ناوزەندیشدا وەستاوە تەسەر گۆڕانكاریەكانی سوریا ‌و كۆماری ئیسلامی ئێران‌و توركیا خۆی ‌و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. بۆ نموونە چارەنووسی كۆماری ئیسلامی ئێران ‌و سوریا چیان لێدێت؟ كوردی رۆژئاوا دوامەنزڵیان دەبێ‌ بە كوێ‌ ‌و لە بەرەنجامی كۆتاییدا دەبنە خاوەنی چ فۆرمێ‌ لە بوون ‌و خۆبەڕێوەبەری یاخود شتێكی تری جیاواز؟.


ئایا كۆماری ئیسلامی ئێران لەبەرەنجامی فشارەكانی ئەمریكا‌و دۆخی ناوخۆدا دەگاتە خاڵیداڕووخانی حكومی و دروستبوونی بۆشایی كارگێڕی‌و حوكمڕانی‌و لەوانەش لە كوردستانی رۆژهەڵاتدا؟ ئەگەر ئەمە ڕوویدا تەواوكردنی وێنای كورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەڕێ‌ی كارابوونی دۆخی رۆژهەڵات چ رەنگدانەوەیەكی بەسەر پەكەكە‌و هێزە نزیكەكان لە ئەو دەبێت؟ ئایە ئەو رژێمەی دێتە سەركار دیدی بەرامبەر كورد ‌و توركیا چی دەبێت؟ هەروەها دۆخی عێراق ‌و كوردستانی باشوور چی لێ‌ دێت؟ پەیوەندییەكانی توركیا و ئەمریكا ‌و ئەوروپا ‌و روسیا‌و وڵاتانی ناوچەكە، چیان بەسەر دێت؟ ئایا ئەگەر گریمانەی ئەوە بكەین رژێم لە ئێران دەگۆڕێت؟ داخۆ دوای ئەو، گەر توركیا دووبارە پەیوەندییەكانی لەگەڵا دەرەوەی خۆیدا بینانەكاتەوە‌و لەسەر ئەم سیاسەتانەی ئێستای بەردەوام بێت نابێت بەئامانجی خۆرئاوا لە دوای ئێران؟ ئەمانە هەموویان ئەگەر‌و خوێندنەوەن بۆ داهاتوو. بەڵام گرنگە خوێندنەوەكان نا ئایدۆلۆژی بن‌و حەز‌و هیواشیان تێكەڵا نەبێت. بۆ ئەوەی لەڕوانگەی ئەوانەوە ستراتیژێكی تۆكمەتر دابڕێژرێتەوە. بەڵام لە هەموو حاڵەتەكاندا هەندێ‌ مەسەلە بۆ پەكەكە مەسەلەی حەیاتین ‌و پێویستیان بە بیرلێكردنەوەی قوڵترە لەوانەش:


1) مەترسیەكانی مانەوەیان لە لیستی ترۆری خۆرئاوادا.


2) ترسان لە هاتنەپێشەوەی دۆخێ‌ كە چەكی پەكەكە وەك وەرەقەیەكی بەهێز بە دەستیەوە بسوتێ‌. كە ئیستا تاڕادەیەك بەراورد بەڕابردوو، بەشێ‌ لەوە هاتۆتە دی.
3) دووبارە داڕشتنەوەی ستراتیژ. بەو مانایەی ئایەكاری مەدەنی ‌و چارەسەری سیاسی ستراتیژن، ‌وە بوون‌و نەبوونی چەك لەوێوە سەیر دەكرێن؟!، ئایە چەكی پەكەكە دەبێتە ئامراز بەدەست كارە سیاسیەكەوە، یاخود بە پێچەوانەوە چەكەكە كارە سیاسیەكە ئاراستە دەكات؟.


4) كێ‌ خاوەنی بڕیارە؟ قەندیل؟ هەدەپە؟ ئیمراڵی؟ نابێ‌ ئەمە بە بچووك سەیر بكرێت ، چونكە لە رابردوودا نارۆشنی و بەیەكداچوونی ئەو مەرجانەی لە هەندێ‌ بڕگەدا كێشەی دروستكردبوو.


بەبڕوای ئێمەش زۆر گرنگە دەسەڵات بۆ ئیمراڵی بگێڕدرێتەوە، چونكە بوونی ئۆجەلان شانس ‌و دەرفەتێكی گەورە بوو بۆ چەسپاندنی ئاشتی، بەڵام بەداخەوە لایەنەكان وەك پێویست سوودیان لێ‌ وەرنەگرت.


سەربەخۆبوونی هەدەپە لە بڕیاردا لە داهاتوودا خزمەتی زۆر دەكات. بە كورتی لایەنی كوردی پێویستی بە دووبارە خۆپێناسە كردنەوە‌و هەڵسەنگاندنی رەخنەگرانە لە رابردوو خوێندنەوەیەكی عەقڵانی بۆ داهاتوو هەیە تا لەوێشەوە سەرلەنوێ‌ داڕشتنەوە بۆ دیدگا ‌و ستراتیژەكانی بكات ، لەوانەش:
- ئایە ستراتیژی رووخاندنی دەسەڵاتی حیزبی دەسەڵاتدار لە بەرەنجامدا دەڕژێتە خزمەت دووبارە دوستپێكردنەوەی پێواژۆی ئاشتی ‌و چارەسەری مەسەلەی كورد؟


ئایە ئەوەی بەمان نەكراوە بەوان واتە هیزەكانی تر.. دەكرێت؟


ئایە هیچ جێگرەوەیەك لە ئارادایە ، یان مەسەلەكە ئەوەیە رووخاندنەكە خۆی لەخۆیدا دەبێت بە ئامانج. ئایا هەدەپە توانای هاوپەیمانی لەگەڵا پارتەكانی ئۆپۆزیسیۆندا هەیە؟ بەتایبەتیش لەسەر مەسەلەكانی تایبەت بە پرسی كورد؟


پرسیارێكی تری گرنگ ئەوەیە : داخۆ سروشتی دەوڵەت لە توركیا و عێراق و سوریا وەك یەكە؟ بە واتایەكی تر ئایە پێشبینی ئەوە دەكرێت دەوڵەت لە توركیا بڕوخێ‌ و بۆشایی حوكمڕانی دروست بێت‌و چەكی كوردی پڕی بكاتەوە؟


ئایە پێكهاتەی دەوڵەت‌و ئەزموونی رابردوو واقیعی ئێستا رێگە بە شتێكی لەو جۆرە دەدەن؟
- ئایە بۆ دۆخی ئێستای توركیا كوتلەی دەنگدەری كورد كە لە زیاد لە مەسەلەیەكدا چارەنووسی پرسەكانی بەلادا خستووە، كاریگەری زۆرتری لە چەك بۆ گەیشتن بە ئامانجەكان نیە ؟


ئایە گرەوكردن لەسەر چەپ بوون لە توركیادا لە هەندێ‌ كاتدا نابێتە هۆی بە سەنتەر نەكردنی مەسەلەی كورد و تێكدانی ئەولەویەت؟. لە كوردستانی باكوریشدا دژ بە هەدەپە بەكار ناهێنرێت؟ كار ناكاتە سەر جۆری بەڕێوەبردنی ململانێكان‌و میكانیزمەكانی تێكۆشانی سیاسی؟


- ئایە چەكی پەكەكە بۆتە هۆی بەهێزكردنی پێگەی كارە سیاسیەكە؟! لە كاتێكدا لەو چەند ساڵە كەمەی ئاشتی بەشێكی بەرچاوی ئەم جەماوەرەی ئێستای بەدەست هێناوە؟ یاخود بە پێچەوانەوە، دەوڵەت كردوویەتی بە بیانووی فشار خستنە سەر كارە سیاسیەكە ‌و هەوڵدان بۆ لاوازكردن‌و پوكاندنەوەی؟!.


ئەمە ‌و چەندەها پرسیاری تر لەم قۆناغەدا پێویستیان بە وەڵامدانەوە هەیە ، بۆ ئەوەی خوێنی سەدان ‌و هەزاران كچ ‌و كوڕ ‌و رۆڵەی ئەم وڵاتە بەفیڕۆ نەڕوات.


ئەزموونی هەندێ‌ گروپ ‌و شۆڕش لە ئەمریكای لاتین و ئاسیا لای كوردیش دووبارە نەبێتەوە، لەكاتێكدا ناوچەكە لەسەر لێواری گۆڕانە و دەرفەتی ئەوەش لە ئارادایە كورد لەسەر ئاستی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا ئامانجەكانی زۆرتر بەرێتە پێشەوە .
پوختە


لە كۆتایی ئەم وەرەقەدا دەگەین بەم دەرەنجانەی خوارەوە
1. دەستبردن بۆ مەسەلەی كورد و دانپیانانی و هەنگاونانی پلە بە پلە بەرەو چارەسەریی، بە پێشكەوتنێكی گرنگ لە قەڵەم دەدرێت، بەشێ‌ لە سیماكانی قۆناغی دوای كەمالیزمیشی پێكدەهێنا، كە هێشتا بە تەواوی شكڵی نەگرتووە.بەڵام بەداخەوە باش سوودی لێوەرنەگیرا بە حوكمی ئەوەی بەشێ‌ لەو میكانیزمانەی لە ئێستادا دەوڵەت مامەڵەی پێ‌ لەگەڵا كورد و مەسەلەی كورد لە كوردستانی باكوردا دەكات، دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەندێ‌ ڕەهەندی كەمالیزم ‌و شێوازی كۆن و نادیموكراسین.


2. فشاری سوپا و دەسەڵاتی داوەری و دەوڵەتی قووڵا و پاشماوەی كەمالیزم لەسەر ئاستی نوخبەی سیاسیدا و بەكارهێنانی مەسەلەی پێواژۆی ئاشتی وەك كارتێكی فشار لەسەر دەوڵەت، كارێكی كرد، ڕەوتی گفتوگۆ و پێواژۆكە، بە خاوی بچێت بەڕێوە، چونكە هەر هەنگاوێكی نوێ‌، هەڵگرتنەوەی چەندین مینی یاسایی و سیاسی و جەماوەری و دەزگایی دەخواست.


3. لایەنی كوردی یاخود پەكەكە، بەهۆی خراپ هەڵسەنگاندنی واقیع و ئەگەرەكانی بەردەم و ئاڕاستەی داهاتووی گۆڕانكارییەكان ، كێشەی چەك و چەپ، نەیتوانی دۆخەكە بەو جۆرەی پێویستە بقۆزێتەوە و نەچێتە ژێر باری شەڕ فرۆشی دەوڵەتەوە. بە حوكمی ئەوەی دۆخی ئاشتی و دەستپێنەكردنەوەی شەڕ نەك هەر سەبارەت بە كوردی باكوور بەرژەوەندی تێدابوو، وە گوژمی بە كارە سیاسیە جەماوەریەكە دەدا، بەڵكو دەبووە پشتیوانیەكی گەورە بۆ ڕۆژئاواش و سوتاندنی وەرەقەی دەوڵەت بەرامبەر ئەو پارچەی كوردستان.


4. لایەنی كوردی نەیتوانی بە گوێرەی پێویست سوود لە هەندێ‌ لە دەركەوتە باشەكانی قۆناغی پێواژۆی ئاشتی وەربگرێت، كە ئەویش لە دامەزراندنی هەدەپە و گەورەبوونی پێگە جەماوەرییەكەی و ئەو (80) كورسیەدا خۆی دەبینیەوە، كە لە هەڵبژاردنەكانی (2015) بە دەستی هێنابوو. چونكە دەرفەتێكی گرنگ بوو بۆ هاوپەیمانی كوردەكان و پارتی دەسەڵاتداری مەشرەب ئیسلامی لە بەرامبەر هەموو ئەوانەی دژ بە پێواژۆی ئاشتی و بە ئاشتی چارەسەركردنی مەسەلەی كورد و كۆتایهێنان بە شەڕ و خوێنڕێژی راوەستابوون.


5. گوتاری فەرمی دەوڵەت لە ئێستادا باس لە نەبوونی كێشەی كورد ‌و چارەسەربوونی مەسەلەكە لە چوارچێوەی دەستەبەركردنی مافە كلتوریەكان و سەرەتای هاوڵاتێتی دەكات! ئەوەش یەكسانە بە كۆتایی هێنان بە مەسەلەی كورد. بەڵام بە بڕوای ئێمە دۆخێكی لەو جۆرە دەتوانێت زەمینە بۆ چارەسەریی خۆشبكات ‌و نابێتە جێگرەوەی چارەسەری سیاسی و دووبارە پێناسەكردنەوەی پەیمانی كۆمەڵایەتی و دەوڵەت. بەدەر لەوە بە چارەسەرنەكراوی مانەوەی مەسەلەی كورد دەبێتە فشارێكی بەردەوام بەسەر دەوڵەتەوە و درێژەكێشان بە دۆخی شەڕ و نائارامی و بەفیڕۆدانی بەشێ‌ لە سامانی نەتەوەیی كە مێژوو سەلماندوویەتی، دەوڵەت چەند خۆی بە بەهێز بزانێت، توانای كۆتایپێهێنانی نیە.


6. دەستپێكردنەوەی پێواژۆی ئاشتی لە داهاتوویەكی نزیكدا، لە سۆنگەی بێ‌ متمانەیی لایەنەكان و دەركەوتەكانی هاوپەیمانیی نێوان ئەكەپە و مەهەپە و بەهێزبوونی زیاتری پێگەی ئۆردوگاكان و گۆڕانی ئاڕاستەی بەشێ‌ لە دەنگدەری كورد. چاوەڕوانكراو نیە. بە گشتیش پەیوەستە بە كۆمەڵێ‌ گۆڕانكاری نێوخۆیی و دەرەكی و بەشێ‌ لە هاوكێشەكان لە ناوچەكەدا. بەڵام بوار بۆ دەستپێشخەری مێژوویی لایەنی كوردی كراوەیە چاوەڕوانی ئەوەش ناكرێت لە ئەگەری دووبارەكردنەوەی گفتوگۆكان بە هەمان لۆژیك و میكانیزمی ڕابردووە دەستپێبكەنەوە، ئەم وەرەقەش داوا لە لایەنی كوردی و پەكەكە دەكات خوێندنەوەیەكی ڕەخنەییانەی بۆ ڕابردووی خۆی و وێناكردنی ئەگەرەكانی داهاتوو هەبێت و ئاشتی بكاتە بژاردەی ستراتیژ و چەك و فۆرمە جۆراوجۆرەكانی تری خەبات لەو ڕوانگەوە پێناسە بكاتەوە و لێیانبڕوانرێت و ئەركداریان بكات


7. فراواننەبوونی دیدی پارتی دەسەڵاتدار بە گوێرەی پێویست ‌و وەك ئەوەی چارەسەری سیاسیی دەیخوازێت ‌و دەركەوتنی كەڵكەڵەی دەسەڵاتخوازیی لای سەرۆكی پارتەكە ، كە لە ئێستادا سەرۆكی وڵاتیشە كارێكی كرد گفتوگۆكان وەك ئەوەی چاوەڕوانی دەكرا بەرەوپێشچوون بە خۆیانەوە نەبینن.


8. لەو سۆنگەوە كە هەردوو لایەنی تورك‌و كورد پێیان وایە مەسەلەیەكی سیاسی وەك پرسی كورد بەشەڕ چارەسەر ناكرێت پێویستە ئامادەیی زیاتریان بۆ قوربانیدان لە پێناو ئاشتیدا هەبێت و نەفەس درێژتر بن ‌و لە ئەگەری دەستپێكردنەوەی پێواژۆی ئاشتیدا بیانوو بۆ شكستی دووبارەی نەدۆزنەوە.


9. قەتیسنەدانی هەر گفتوگۆیەك لە داهاتوودا لە چوارچێوەی پەكەكە و هەپەدا و فراوانكردنی بازنەكە بۆ هاتنە ناوی پارتە سیاسیەكانی تری كورد ‌و بەشێ‌ لە رێكخراوەكانی جڤاتی مەدەنی ‌و كەسێتی یەكان بە مەبەستی كەمكردنەوەی هەستیارییەكان ‌و پێدانی رەهەندێكی قووڵتر بە مەسەلەی كورد و سوود بینین لە عەقڵا ‌و توانا جۆراوجۆرەكانی لایەنی كوردی .


بە هیوای بەئامانج گەیشتنی خەباتی نەتەوەكەمان لە ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ‌و لەوانەش، كوردستانی باكور. كە رووبارێك لە خوێن‌و لە خۆبوردوویی رەنگڕێژی مێژووەكەی كردووە.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك