جیهان بینی و مێژوو بۆ سیاسەتی ڕاسیۆنالیزمی کورد

جیهان بینی و مێژوو بۆ سیاسەتی ڕاسیۆنالیزمی کورد

1681 خوێندراوەتەوە

شەماڵ بۆکانی 
کاتێک باس لە مافی کورد دەکرێت وەک گەلێکی چەوساوەی بێ دەوڵەت لە ڕۆژ‌هەڵاتی ناوەڕاستدا دەبێت ئاوڕدانەوەیەکمان لە مێژووی موستەعمەرەیی ناوچەیی بێت لە سەر دەستی فڕەنسا و بەریتانیا و یاسانهێنیەکانی چۆنیەتی شکاندنی سنوورە دەستکردەکانی موستەعمەرەیی لە لایەن ئەم دوو زلهیزەوە بەرانبەربە یەک ، دیارە لە نێوان ئەم دوو جەمسەرەدا کورد ، دابەشی هەردووک هێز بووە ، بۆیە ئیستاش کورد بە یاسایەک دەتوانێت ئامانجی لە مێژینەی خۆیی وەدەست بێنێت .

 
ئەم دوویاسای بەرەنگاریەی نێوان بەریتانیا و فڕەنسا کە بریتیە لە هێزی ئایدۆلۆژیای شیعیزم و هێزی نەتەوەیی، خۆیان مەرجی چۆنیەتی دارشتنی پلانی سایکس پیکۆ بوون، واتە کاتێک سنوورەکانی سایکس پیکۆ دیاری کران ئەم دوویاسایە بۆ بەردەوامی مانەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا و بەردەوامی ململانێی دوو وڵات یاسا نهێنیەکانیان پێک دێنن .


بەڵام پێش ئەوەی ڕاستەخۆ باس لە پەرەپێدانی شیعیزمی بەریتانی ئێرانی بکەیین لە ساڵی 1978 واتە لە دووای شۆڕشی گەلانی ئێران و داسەپاندنی حکومەتی ئیسلامی ئێران دەبێت تێبگەیین سەرچاوەی بیرۆکەی شیعیزم لە پێشدا لە کام ناوچە دارێژەی بۆ کراوەو بزانین چۆن و بۆ ئیستاش شیعیزم بەم شێوە لە دژی ( جو ) یان سەهیۆنیزم هەڵویست دەگرێت وهەڕەشەی سڕینەوەی ئیسرائیل لە سەر گۆی زەوی دەکات .

هەر لە ساڵی 1917 وە کە بەریتانیا ویستی خۆی لە جوغرافیای سیاسی و نەتەوەیی ئیسرائیل و فەلەستیندا بچەسپێنێت ، لە دژی جووەکان و سووننەکانیش وەساتیەوەو پەیماننامەی ( کاغەزی سپی ) کە بریتی بوو لە چەندی و چۆنی زەوی کڕینی چووەکان و ڕێژەی گەڕانەوەیان بۆ ئیسرائیلی دیاری کرد ، بەگشتی بەریتانیا لە ساڵی 1920 خۆی داسەپاند و نەتەوەیەکگرتووەکانیش لە ساڵی 1924 دەنگی فەرمی دا بە دیاریکردنی دەسەڵاتی بەریتانیا لە جیۆگرافیای سیاسی ئەم ناوچەدا ، هەربۆیەش جووەکان بە رێبەرایەتی ( مووشەدایان ) لە ساڵی 1929 لە دژی دەسەڵاتی بەریتانیا بە چڕی هاتنە سەرپێ و پلانی سەر هەڵدانی پرۆسەی یەکەمی بە شیعیزم کردنی ناوچەکەیان شکست پێهێنا .

،،

پێش ئەوەی باس لە پەرەپێدانی شیعیزمی بەریتانی ئێرانی بکەین لە ساڵی 1978 واتە لە دووای شۆڕشی گەلانی ئێران و داسەپاندنی حکومەتی ئیسلامی ئێران دەبێت تێبگەیین سەرچاوەی بیرۆکەی شیعیزم لە پێشدا لە کام ناوچە دارێژەی بۆ کراوەو بزانین چۆن و بۆ ئیستاش شیعیزم بەم شێوە هەڕەشەی سڕینەوەی ئیسرائیل لە سەر گۆی زەوی دەکات .

چوونکە بەریتانیا نەک تەنیا دەیویست لە گەڕانەوەی جووەکان رێگر بێت، عەرەبە سوونەکانیشی ناچاردەکرد ناوچەکان بە جێ بێڵن و شیعەکانی ئیستای فەلەستین و لوبنانیش هەمان ئەو شیعانەن کە لەو سەردەمدا بەریتانیا لەم ناوچانە جێ گیری کردن و ئەم جێگیرکردنەش لە کاتێکدابوو سوونەو جوو سەرقاڵی شەڕی ئاینی لە شێوەی خاچەکان بوون .

بەریتانیا تاساڵی 1948 کە قۆناغی کۆتایی دامەزراندنی ئیسرائیل بوو کۆڵی نەدەداو بە هەموو شێوەیەک لە ساڵی 1917 واتە تا ساڵی 1945 و بیست سال دووای بە فەرمی کردنی سیاکس پیکۆش ، هاندەری ئەو کاتی وڵاتانی ئەوروپایی بوو لە دژی جووەکان بۆئەوەی بە کوشتن و لە ناو بردن ڕیگریان لێ بکەن بۆ گەڕانەوە بۆ ئیسرائیل ، تەنانەت بەریتانا هاندەری نازیسمەکان و تورکەکان بوو بۆ بەرێوە بردنی هۆلۆکاست و کۆمەڵکوژی جووەکان لە پێناو بەرژەوەندی بە شیعزم کردنی ناوچەکە ، بەڵام تیکۆشانی جووەکان تاساڵی 1970 کە ساڵی پشتیوانی راستەوخۆی ئەمریکایە لە ئیسرائیل، وەرەق هەلگەڕاوەو فڕەنساش بە پشتیوانی ئەمریکا و ئیسرائیل بەریتانیایان لە ناوچەکە وەدەرناو بەو دوویاسایەی ئاماژەمان پێ کرد واتە ڕەخنەکردن بۆ ناوچەکانی موستەعمەرەیی یەکتر بە دوو هیزی ئاینی و نەتەوەیی جوو کۆتایی بە بەریتانیا هات .

ئیتر فڕەنسا پێویستی بە میوانێکی بەهێزی وەک ئەمریکا بوو بۆ دژایەتی بەریتانیا و ئەمریکاش بە شوێن سیاسەتی ئابووری خۆیەوە عەوداڵ بوو ، بۆیە جووەکان ئەرکانی ئابووری ئەمریکایان گرتە دەست و خۆشیان بە چەکی رۆژ تەیار کرد و فرەنساش بێ دەنگ و کڕ ڕەگاژۆی کووتا و لە هەڵگیرسانی شەڕی کوێت و لە دووای رووخانی یەکیەتی سۆڤیەت تەک جەمسەری و میوانی نهێنی فڕەنسا ئاشکرا کراو ئەمریکا لە ناوچەدا راستەوخۆ رووبەڕووی هەناوی ئایدۆلۆژیای شیعیزمی بەریتانی ئێرانی بوویەوە کە لەدووای شکستی ئەم پرۆسە لە ئیسرائیل .

بەریتانیا لە ساڵی 1978وە لە دووای سەرکەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران ئەم پرۆسەی بە ناوی دامەزراندنی هیلالی شیعیزم زیندوو کردبۆوە و خومەینی لە یەکەم ڕۆژی دەسەڵاتەوە هەناردەکردنی ئامانجەکانی شۆڕشی شیعیزمی ئیسلامی بۆ وڵاتان کردە ئامانجی سەرەکی ، هەرچەند فڕەنسا لە کاتی گەڕانەوەی خومیەنیدا حەولی دابوو خومەینی بەم ئاقارەدا نەڕوات ، بەڵام بەریتانیا پلانی ئابوری ئاینی خۆی بە چەکەرەکراوی دایە دەستی خومەینی ، سەپاندنی ئایدۆلۆژیای شیعیزم لە کۆمەڵکوژی خەڵکی رۆژهەڵاتی کوردستانەوە دەستی پێکردوو هەرزوو چەندین ناوچەی کوردی پڕ کران لە شیعەکانی ئازەری و لە سەر فتوای ئاخوندەکان بڕینی سەری لاوی کورد خەڵاتی خوێنی حسێن بوو .


هەر بە ناوچە کوردیەکانیشەوە نەوەستاو بۆ لە خشتە بردنی فەرهەنگی ئێرانی ئیمام زادەکان ( نزرگەکانی شیعە ) ساڵیانە روو لە زیاد بوونن ، بە جۆرێک کە تا ئێستا لە دووای شۆڕشی گەلانی ئێرانەوە 3 هەزارو 500 نزرگەی شیعە وەک کارگ سەریان هەڵداوە.

ئێستا بەم تێگەیشتنە لە مێژووی دژبەرایەتی فڕەنسا و بەریتانیا بۆمان ڕوون دەبێتەوە تەنانەت باشووری کوردستان بۆ لە دوو زۆندا دژایەتی یەک دەکەن ، چوونکە ئەم دوو زۆنە لە بازنەی موستەعمەرەیی بەریتانیا و فڕەنسا دان و تەنانەت لە دیوی بازنەی ئێرانەوە بیرۆکەی چەپ و ئیدۆلۆژی کۆمۆنیزمیش هاوتەریبی ئیسلامی سیاسی و شیعیزم لە دژی بەرژەوەندی نەتەوایەتی وەستاوەتەوە کە فڕەنسا پشتگیری دەکات .


ئەوەی جیگەی تێرامانەو کورد دەبێت وەک سیاسەتی ڕاسیۆنالیستی لە بارودۆخ و ستراتژی زلهێزان لە ناوچەدا بڕوانێت ، چاو لە شەقار بوونی ئەورووپایەو جیا لە پرۆژەی جیابوونەوەی بەریتانیا لە یەکیەتی ئەورووپا بە ناوی ( بێرکیست ) پۆڵەنداش لە هەناوی ئەورووپاوە ڕوو لە سیاسەتەکانی ئەمریکا و فڕەنسایەوئەڵمانیاش ڕێچکەیەکی چەند جەمسەری پەیڕەو دەکات کە زۆرتر بەلای کورددا دەشکێتەوە ، واتە میوانداری فڕەنسا لە خاکی موستەعمەرەیی خۆیدا وای کردووە "سیاسەتی ئابووری سیاسی ترامپی" سەرۆک کۆماری ئەمریکا جیهانبینی وڵاتانی ئەوروپاییشی بۆ کانزاکانی دووا رۆژی وڵاتی کوردستان ڕاکێشاوە ، بەڵام ستراتژی ئابوری نەتەوەیی کە پێک هاتەی سەرەکی شەڕی ساردی تا ئێستای فڕەنساو نەریتانیا بووە بۆ دابەشبوونەوەی رۆژهەڵاتی ناوەراست .

بەڕۆڵی ڕیگەپێداوی یاسایی ئەمریکا بۆ دژایەتی شیعیزم ئێرانیش دەگرێتەوەو کورد پێنگاوی سیاسەتی بوێرانەی مەتمانەیی دەبێت ببەخشێتە ئەمریکا و لەو باوەرو بۆچوونە لەرزۆکە بێتەوە کە ئەمریکا جێگەی متمانە نییە ، هەرچەند لە سیاسەتدا متمانە بەخشینی تەواو هەر نییەوهونەری سیاسەت دەتوانێت بەردەوامی متمانەیی بێنیتە ئاراوە ، بەڵام خۆ ئەوە هەر ئەمریکایە حکومەتی هەرێمی کوردستانی دامەزراندووەو تا ئیستاش پاریزگاری لێدەکات، سەرەرای هەموو تێبینیە ئەرێنی و نەرێنیەکان .


سەرەڕای ئەوانەش دانانی بەردی بناغەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە هەولێر و بڕینی بودجەی دژە تیرۆریستی پاکستان و بڕینی یارمەتی دارایی ئاوارەکانی فەلەستینی لە سەر دەستی نەتەوەیەکگرتووەکان و ناوهێنانی راستەوخۆی ناوی پیشمەرگە لە بەشەبوجەی ئەمریکادا خۆیان نیشاندەری ئەوە بوون ئەمریکاش پێویستی بەکوردە بۆ بەرەوپێش چوونی ئامانجەکانی کە ڕووخانی دەسەڵاتی ئێران و دابەشبوونیەتی ، چوونکە فڕەنسا بە پێی بەرژەوەندی سیاسی پشتیوانی ئابوریناسانی ئیسرائیل بۆلای خۆی ڕادەکیشێت و داهاتی کانزایی دووا رۆژی ئێرانی دابەشکراو دەخاتە بەرژەوەندی ئەرکەکانی ئەمریکاوە .


لە ئیستاشدا بەریوەبردنی بەشی دووهەمی گەمارۆکانی سەر ئیران لە بوواری نەوتیدا بەرژەوەندی کوردی تێدایەو عێراق ناچارە دیسان بۆ هەناردەی نەوتی خۆی ڕوو لە کوردستان بکاتەوە ، ئەوەش تۆڵەیەکە لە بەریتانیا کە لە دووای خیانەتی 16 ی ئۆکتۆبەری کەرکوک پێش ئارام بوونەوەی سەرەتایی دۆخەکە کۆمپانیای بەریتانی ( بی پی ) خۆی گەیاندە کەرکوک و گرێبەستەکانی نەوتی لە گەڵ بەغدا و ئێران واژوو کرد .


ئەوەی جیگەی تێڕامان و مشت و مڕە ئەوەیە ئەم یاسا نەتەوەییەی کە دەبێتە سنوورشکێنی یاسای موستەعمەرەیی بۆ یەکگرتنەوەی دوو زۆنی سەوزو زەرد لەباشووردا و متمانە پێکردنی ئەمریکا بە کوردانی ڕۆژهەڵاتیش، خۆدەربازکردن لە باوەر و ئایدۆلۆژی چەپیزمە کە خۆیان پێیان وایە لە دژی ئیمپریالیزم و بورژوایی دەوەستنەوە بۆ خزمەتی مرۆڤایەتی و چینی هەژار کە تا ئیستا دەرکەوتووە لە ریکلامێک هێچی تری دەستەبەر نەکردووە .


باشە کورد تاکەی دەبێت لە عەرەب موسولمانتر بێت ، کە مارکسیەک مارکسی تر بێت ، ئاخۆ چەپ و موسوڵمانەکان دەتوانن بێ ناسنامەی نەتەوەیی و کیانی سەربەخۆی خۆیان بژین ؟

،،

ئەوەی جیگەی تێڕامان و مشت و مڕە ئەوەیە ئەم یاسا نەتەوەییەی کە دەبێتە سنوورشکێنی یاسای موستەعمەرەیی بۆ یەکگرتنەوەی دوو زۆنی سەوزو زەرد لەباشووردا و متمانە پێکردنی ئەمریکا بە کوردانی ڕۆژهەڵاتیش، خۆدەربازکردن لە باوەر و ئایدۆلۆژی چەپیزمە کە خۆیان پێیان وایە لە دژی ئیمپریالیزم و بورژوایی دەوەستنەوە بۆ خزمەتی مرۆڤایەتی و چینی هەژار کە تا ئیستا دەرکەوتووە لە ریکلامێک هێچی تری دەستەبەر نەکردووە .


کام مەنتق و فەلسەفەی سیاسەت لە ئەمرۆکەدا باوەڕی بەوەیە کورد دەتوانێت لە بەرانبەر ئەمریکادا کەلەوە کێشی بکات ، ئێمەیەک کە بەدریژایی میژووی سەت ساڵە کەواسووری بەرلەشکری چەپ و ئیسلام بووین ، بۆ ناکرێت جارێکیش تاقی کەینەوە کەواسووری بەرلەشکری کوردستان و باوەڕی نەتەوەیی بین ، ئاخۆ کاتی ئەوە نەهاتووە لێک تێبگەیین هاودەنگی نەتەوەیی نیشانەی دژایەتی ئایدۆلۆژیایی حزبی نییە ، ئاخۆ کاتی ئەوە نەهاتووە کورد تێبگات لە دووای قۆناغی ڕزگاری و شۆڕشگێری دەتوانێت شەڕی سیاسی و ئایدۆلۆژیا جیاوازەکانی بکات ؟


بە خویندنەوەی هەندێک وردەکاری لای زۆرمان ڕوونە ئەمریکا و فرەنسا چاوەرێی یەکدەنگی کورد دەکەن بۆ سیاسەتی نەتەوەیی و دابەشبوونەوەی رۆژهەلاتی ناوەراست و ڕووخانی کۆماری ئیسلامی ئێران، ئەم سیاسەتی چاوەڕونییەش تاساڵی 2025 بەردەوام دەبێت و کورد ئەگەر نەتوانێت لەسەر ئەم سیاسەتی نەتەوەییە هەنگاو بنێت ، فڕەنسا خەتی دووهەمی چۆنیەتی دژایەتی شیعیزی بەریتانی ئێرانی دەست پێدەکات ، ئەویش بەهیزکردنی سونیزم یان هەمان وەهابیەتی سعوودیایە کە چرا سەوزەکانی سعوودیا بە پێک هێنانی هێزی هاوبەش و هاوپەیمانی وڵاتانی عەرەبی و پاکستان لە مێژە هەڵکراوە و شەڕی حوسیەکانی یەمەن نیشاندەری ئەم ڕاستیانەن .


بۆیەش پێویستە کورد ، بە پێناسەی ئێران لە ڕووانگەی تیرۆریزمی نێودەوڵەتیەوە ، بە زانستی هونەری سیاسەت ، زلهێزان بینێتە ئەو قەناعەتەی دەبێت هەردووک لا دڵنیایی بدەن بەیەک ، بەلام ئەوە کوردە دەبێت هەنگاوی یەکەم بنێت .


لە بەشی دووهەمدا لە بابەتی، جیهان بینی و مێژوو بۆ سیاسەتی ڕاسیۆنالیزمی کورد ، باسی ڕۆڵی ئیسرائیل و سڕینەوەی سووریا و عێراق و داهاتووی ئێران دەکەیین و بەلگە دێنینەوە ئەم وڵاتانە لە یاسای نێو نەتەوەییدا تەنیا ناویان ماوە ، ئەم هۆکارەش بۆ بوێری سیاسەتی کورد بەڵگەیەکی حاشا هەلنەگرە .

 

author photo

نوسه‌ر و لێكۆڵه‌ری سیاسیی

ده‌رچووی به‌شی زانسته‌ سیاسییه‌كان ـ زانكۆی تاران