گفتوگۆیەك لەگەڵ پرۆفیسۆر بیر هاسنەر پێش مردنی

"جیهان لە دوای 11ی سێپتەمبەرەوە لە جیهانی ئیمانوێل كانتەوە گواستراوەتەوە بۆ جیهانی تۆماس هۆبز"

گفتوگۆیەك لەگەڵ پرۆفیسۆر بیر هاسنەر پێش مردنی

684 خوێندراوەتەوە

و: ئامانج نیعمەت

بیر هاسنەری پسپۆری بەناوبانگی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان لە 26ی مایۆی 2018 لە تەمەنی 85 ساڵیدا كۆچی دوایی كرد، هاسنەر لە ساڵی 1933 لە شاری بوخارستی ڕۆمانیا لە دایكبووە، ژمارەیەك كتێبی نوسیووە سەبارەت بە پێشكەوتنەكانی جیهان لە ڕوانگەی فەلسەفە و مێژوو، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەتەقێتەوە، ڕوسیا خۆی پڕچەك دەكات، چین هەڕەشە لە دراوسێكانی دەكات، ڕۆژهەڵاتی ئەفریقیا دەناڵێنێت .....، بەڵام كێ سەركردایەتی جیهان دەكات ؟ "هیچ كەس" بیر هاسنەر دەڵێت سڵاو لە "ئاژاوەی جیهانی"، پێش مردنی گۆڤاری زانستە مرۆڤایەتیەكان "scienceshumaines" ئەم دیدارەی لەگەڵ ئەنجام داوە:

 
مردنی سیستەمی جیهانی


پرسیار: لەوتارێكی نوێتاندا مردنی "سیستەمی نوێی جیهانیتان" ڕاگەیاند كە دوای جەنگی سارد لەدایك بوە و خراوەتە ژێر چاودێری نەتەوە یەكگرتوەكان، بۆچی نمونەی ئەم سیستەمە شكستی هێنا؟


بیر هاسنەر: بۆ وەڵام دانەوەی پرسیارەكاتان پێویستە بگەڕێینەوە بۆ كاتی دامەزراندنی نەتەوە یەكگرتووەكان لەدوای كۆتای هاتنی جەنگی دووەمی جیهانی ، رۆزفێلت هەریەك لە چوار وڵاتی : ولایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا ، بەریتانیا ، ڕوسیا و چینی بە بنەمای بەدیهاتنی سیستەم"رژێم" و ئاسایش دانابوو، ئەمەش پێچەوانەی بیرۆكەی هەبوونی ڕێكخراوێكی دیموكراتی بوو كە هەموو وڵاتان مافیان وەك یەك بێت تیایدا، دەكرا بگەنە چارەسەری نێوەندی، بەم شێوەیە دامەزراندنی ئەنجومەنی ئاسایش بە پێنج ئەندامی هەمیشەیی كە مافی ڤیتۆ یان هەبێت لەگەڵ دە ئەندامی هەمیشەیی.

ئەم كردارە سەرەتاییە بووە هۆی ئەوەی نەتەوە یەكگرتووەكان نەتوانێت دەست وەربداتە ئەو شوێنەی كە پێویستی بە دەست وەردانی نەتەوە یەكگرتووەكان هەیە، لەكاتی جەنگی سارد ڕۆژئاواییەكان و ڕوسیا بە بەكارهێنای مافی ڤیتۆ كەوتنە شەڕ كردن لەگەڵ یەكتر، بەرپرسیارێتی یەكەمی نەتەوەیەكگرتووەكان كە بریتیە لە پاراستنی دانیشتوان بەشێوەیەكی شپرزە و پڕ ئاژاوە كاری دەكرد: ڕۆژئاواییەكان دەست تێوەردانی سەربازیان كردە سەر كۆسۆڤۆ، بێ ئەوەی ئەنجومەنی ئاسایش ڕێگەیان پێبدات، ڕوسەكان شیشانیان وێران كرد، چینیش ئامادە نەبوو سازش لەسەر تبت بكات، كە پێشتر چین لە ململانێی توندا بوو لەگەڵ دراوسێكانی لە مەسەلەی تبت...... هتد.

كۆتا دەرفەت بۆ تۆكمە بوونی نەتەوە یەكگرتووەكان، لە ئەستۆگرتنی چەمكی" بەرپرسیارێتی پاراستن" لەگەڵ بارودۆخی لیبیا خاپوور بوو، ئەو وەكالەتەی درابوو بە هێزەكانی نەتەوە یەكگرتوەكان كە زۆرینەیان ڕۆژئاوایی بوون زۆر ئاشكرا بوو كە بریتی بوو لە " ڕێگەگرتن لە كوشتنی بەكۆمەڵ" بەڵام ئێمە ڕوخانی رژێمی لیبیامان بینی.


زۆر وڵات، لەنێوانیان ڕوسیا و چینیەكان، دەتوانن بڵێن ڕۆژئاواییەكان زیاد لە پێویست دەسەڵاتیان بەكارهێنا، بەمەبەستی سیاسی یاریان بە نەتەوە یەكگرتووەكان كرد، لەسەروی ئەمەشەوە ئەنجامی ئەمەش بریتی بوو لە دروستبوونی ئاژاوە، ناجێگریی زۆر لە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقیا، دەستاودەست كردنی زۆری چەك و تەقەمەنی لەم بەشەی جیهان، ئێستا ئێمە دەبینین سورییەكان یەكتر سەردەبڕن.

لێردەدا پێویستە ئاماژەی بەوە بدرێت، لە كتێبی " پاساوی جەنگ" كە لەگەڵ جیل ئەندریانی لە ساڵی 2014 بڵایكردۆتەوە پێشنیازی پرۆژەكەی مایكڵ . جی. گیلیۆن دەكات، بەشێوەیەك كە جاڕنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان كاتی بەسەر چووە، چونكە هیچ ولاتێك جێبەجێی نەكردوە و وازی لە بەكارهێنانی هێز نەهێناوە بۆ دەسكەوتنی مافەكانی !

 

 

پرسیار: نرخی وشەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چیە لە بەرانبەر ڕژێمە سەركوتكەرەكان؟


بیر هاسنەر: شیكەرەوەی ئەڵمانی كریستۆڤ بیرترام دەڵێت "بە ڕای من كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بوونی نەماوە، ئەم بارودۆخە بەلای منەوە زۆر بێزاركەرە،لەسەر ئەم دۆخە لەكاتی جەنگی یوگسلافیا زۆر شتم نوسیوە: كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئێستا پەیكەرێكی ونبووە،كۆمەڵگەی ئایینی و كۆمەڵگەی ئایدۆلۆژی و كۆمەلگەی نەتەوەیی سەرەڕای دابەش بوونیان هەندێك جار هەن، بەڵام كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بوونی نییە، بەڵكو كۆمپانیای نێودەوڵەتی هەیە.

واتە هەندێك بنەما هەیە ڕێگە بە فرۆكە دەدات لە هەموو شوێنێك بفڕن، ڕێگەی گەشت كردن بە كەشتیەكان دەدات لە دەریاكان، بەڵام كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نابینرێت، تەنها ئەو كاتانە نەبێت هەندێك وڵات بەناوی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیەوە دەكەونە كار كردن واتە بەنوێنەرایەتی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.

گەلانی باشور و ڕۆژهەڵات هەڵناخەڵەتێنرێن، ئەوان دەڵێن" ئێوەی رۆژئاوایی خۆتان بنەما و یاساكان دادەنێن، ناوتان لێناوە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی" جارێكی تر لە سوریا بڕوانن، ئایا سوریا لەبەر تر نەبوو بۆ هاتنی هێزی پاراستنی نەتەوە یەكگرتووەكان لەچاو لیبیادا؟ ( با راستیەكان بخەینەوە ڕوو" 200 هەزار كوژراو، هەزاران كوژراوی خەڵكی مەدەنی، دوو ملیۆن پەنابەر، تەنانەت هەموان یاخی بوون، ڕوسیا پشتیگری بەشار ئەسەدی كرد،ر ِۆژئاواییەكان ئارەزووی دووبارە كردنەوەی هەڵەكانی لیبیا ناكەن، یان نایانەوێت بە بێ ڕەزامەندی روسیا بجۆڵێن".

 

پرسیار: دەستە كاریگەرەكانی ئەمرۆ كێن، وڵاتانن ؟ یان گەلانن؟ ،یان دەستە دادوەرییە نێودەوڵەتیەكانن؟


بیر هاسنەر: ئەو پەرشوبڵاویەی ئیستا هەیە زۆر گەورەترە لەوەی بیست و پێنج ساڵ لەمەوبەر هەبووە، ئەمەش كاریگەری لەسەر خودی كارەكتەر و لایەنە پەیوەندیدارەكان هەیە، سروشتی حكومی بێت یان نا حكومی، نیشتیمانی یان نیمچە نیشتیمانی، یان تێَپەڕاندی نیشتمان، ڕۆشنبیرییە جەنگیەكانیان چۆنن، یان با بلێین سروشتی ئاراستەكانیان دەربارەی گەڕان بەدوای خوشگوزەرانیدا چین،جیاوازیە كلاسیكیەكانی نێوان هیزە گەورە و بچوكەكان چەندن، لەنێوان گشتی و تایبەت و خۆجێی و بیانی،مەدەنی و سەربازی، هەموو ئەمانە ناشاردرێنەوە بەڵام شپرز و ناڕوونن بەردەوام لە زیاد بونیشدان.

رێكەوتنە مەزنە ڕەسمی و شاراوەكان، كە رژێمی نێودەوڵەتی پشتی پێ دەبەستێت بەتایبەت لەكاتی جەنگی سارد دا ریَِگەی بەهەندی رێكەوتن دەدا، هەندێك لێكتیگەیشتن لە نێوان هێزە گەورەكاندا هەبوو، ئەمریكییەكان دەیان توانی بۆردومانی هاوپەیمانەكانی یەكێتی سۆسیالیستی سۆڤێتی وەك ڤێتنام بكەن، لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوام بوون لە دانوستان بۆ سنوردانان بۆ چەكی ئەتۆمی، كاتێك ڕوسیا كەوتە دەستوەردان لە هەنگاریا و چیكسلۆڤاكیا، ئەمریكا رَێگەی ئەمەی پێدان و بێ دەنگیش نەبوون، ئەمڕۆش هەندێك كاری دوژمنكاری هەن بەڵام كەس نییە ڕێكی بخات.

زۆربەی ئەنجامدەران سەر بەدەوڵەت نیین، مافیاكانی وەك : داعش و بۆكو حەرام، دان بەهیچ دەستەیەكی نێودەوڵەتی نانێن، بۆیە ناكرێ هیچ گفتوگۆیەكیان لەگەڵ بكرێت، نەمانی جەنگی سارد بۆتە مایەی فراوان بوونی ململانێ و بارگرژیەكان لە هەموو ناوچەكان.

  

پرسیار: جیهان بەرزبونەوی ڕێژەی یاخی بون لە ئەفریقیا و رۆژهەلاتی ناوەراستی بەخۆیەوە بینیوە،ئایا ئێستا جیهان ئەمرۆ مەترسیدارترە لەچاو بیست ساڵی رابردودا؟


بیر هاسنەر: بەهەرحاڵ، خوێندنەوەی كەمی بۆ دەكرێت و ناتوانرێت پێشبینی بكرێت، بۆنمونە، زۆر قورسە بە بەردەوامی جیاوازی لە نێوان جەنگ و ئاشتی بكرێت، سەرەڕای بوونی جەنگی زۆر بەڵام ماوەیەكی زۆرە ڕاگەیاندنی جەنگمان نەبیستووە، ئێستا زیاتر لە 30 ململانێ لە جیهاندا هەن، لەم ڕوانگەوە ناتوانین خراپتربوونی هەندێ بارودۆخ دووربخەینەوە، ڕەوا نییە بۆ نمونە گروپەكانی دەرەوەی دەسەڵات دەست بەسەر بۆمبی ئەتۆمیدا بگرن، هەروەها دەمارگیرە پاكستانییەكان بچنە دەسەڵاتەوە.

لەگەڵ ئەمەشدا، گەڕانەوەیەك هەیە بۆ لۆژیكی دەوڵەت، باراك ئۆباما لە سەردەمی سەرۆكایەتی ئەمریكا دەیویست لە ململانێكان بكشێتەوە، بەڵام ڕوسیا و چینیەكان بەشێوەیەكی گەورە بودجەی سەربازییان بەرز دەكردەو ە( لەماوەی دە ساڵدا بودجەی سەربازی لە ڕوسیا 108% زیادی كردوە!)، ئێستا ڤلادیمێر پۆتین پلانی ئیمپراتۆریەتی ناشارێتەوە، بەلای ئەوەوە دەبێت ڕوسیا قەرەبووی ڕوخانی یەكێتی سۆڤێت بكاتەوە.

پۆتین ئاواتەخوازە، ئەگەر هەموو وڵاتان لایەنگری ڕوسیا نەكەن، لە كەمترین حاڵەتدا دەبێت بچنە ئەو وڵاتانە بە پاساوی پاراستنیان و هەروەها بەردەوام بێت لە زیاد كردنی هەژمونی لە وڵاتانی دراوسێی، ئەم باوەڕە زۆر مەترسیدارە بەشێوەیەك هەڕەشە لە ئاشتی وڵاتانی ئەوروپا دەكات، هەرچی وڵاتی چینە كە لەگەڵ هەموو دراوسێكانی لە ململانێدایە ،لەهەوڵدایە بۆ زاڵبوون بەسەر كیشوەری ئاسیادا ئەمەش لە رێگەی وەدەرنانی ئەمریكا لەم كیشوەرە .
لەگەڵ پێشكەوتنی ئامێرەكانی خاپور كردن، گروپ و تاكەكان لە توانایاندایە ببنە مایەی زیان گەیاندنی قورس هاوشێوەی زیان گەیاندنی وڵاتان، ئەمە جگەلە جەنگە ناوخۆیی و هەرێمی و جیهانیەكان كە بەردوام بەشێوەیەكی ئالۆز لە دەستتێوەرداندایە و ناتوانن لێی تێبگەن.

 

پرسیار: دەكرێت واز لە بیرۆكەی ئیدارەدانی جیهانی بهێنرێت كە ئاشتی و ئاسایشی جیهانی لەخۆ دەگرێت؟


بیر هاسنەر: پێویستە، بەهەرحال، هەموو كارتەكان بەتەواوی تێكەڵ بوون، تەنها ئەوە بەسە ململانێكانی ئێستا ببینین دەربارەی كەشوهەوا كە بەردەوام لە داڕوخاندان، لەبەر ئەوەی هەموو لایەك بەرگری لە بەرژەوەندیە تایبەتییەكانی خۆی دەكات لەم مەسەلەیەدا، هەروەها هەستانەوەیەكی خاو هەیە لەناو جیهانگیری تەنانەت دانیشتوان حەز بە دەركەوتن و پەرەپێدانی خۆیان دەكەن.

لە ڕاستیدا جیهان بۆتە قوربانی پەرتەوازەیی، بەهۆی بەرزبونەوەی ئاستی ناسنامە ئاینی و نەتەوەییەكان كە بەداخەوە لایەنە پەیوەندیدارەكان بەكاریدەهێنن، تەنانەت لە ئەوروپاش لەلایەن هەندێ سیاسییەوە ئەو كارە ئەنجام دەدرێت.

بۆیە،من زۆر ڕەش بینم، لەگەڵ ئەمەشدا، پێویستە دان بەوەیەدا بنێم من لەم جیهانە نوێیەدا هەست بە ئارامی دەكەم، ئەم جیهانە لە تەقینەوەدایە ئەم بۆچونەشم لە هەندێ گومان و پرسیار و ئاژاوەوە سەرچاوەی گرتووە، هەندێك جار پێویستە هەڵسوكەوت لەگەل گومانەكان بكەین. 

 

 

بیر هاسنەر لە چەند دێڕێكدا


بیر هاسنەر لەساڵی 1933 لە بوخارست لە ڕۆمانیا لەدایك بووە، یەكێكە لە باشترین پسپۆرە فەرەنسییەكان لەبواری پەیوەندی نێودەوڵەتی، چەندین كتێبی نوسیووە سەبارەت بە پێشكەوتنەكانی جیهان لە ڕوانگەی فەلسەفە و مێژوو، بەڕای هاسنەر ل ەدوای ڕوداوەكانی 11ی سێپتەمبەری 2001 وە جیهان لە جیهانی ئیمانوێل كانتەوە ( پرۆژەی ئاشتی هەمیشەیی، كە سەركردایەتی دامەزراندنی هەندێك رێكخراوی وەكو نەتەوە یەكگرتووەكانی كردوە) گواستراوەتەوە بۆ جیهانی تۆماس هۆبز ( جەنگی هەمووان دژی هەمووان) لەگەڵ كرانەوەكانی فریدریك نیچە ( جەنگ وەك هۆكاری جەختكردنەوە لە ناسنامە) و كارل ماركس ( ئالۆزیی بەردەوام لە نێوان هەژار و دەوڵەمەندەكان).


كتێبەكەی هاسنەر " پاساوی جەنگ" كە بەهاوبەشی لەگەڵ جیل ئەندریانی نوسیان: كتێبێكە زاناكانی سیاسەت و دیبلۆماسیەت و یاساناسان و میژوونوسان و فەیلەسوفە ڕەگەز جیاوازەكانی كۆ كردۆتەوە بۆ تیشك خستنەسەر ئەو جەنگانەی لە ئێستادا هەن، هەروەها ئاماژەدان بە پەرەسەندنەكانی توندوتیژیی بە شیوازە جیاجیاكانی وەك : جەنگی ناوخۆیی، پەكتاوی نەژادی، تیرۆر و كوشتنی بەكۆمەڵ.


بەكورتی ئەم كتێبە مەسەلەی ئەخلاقیەتی بەكارهێنانی هێز و بابەتی بوونی باوەڕی مەسیحیەتی بۆ جەنگی دادپەروەریی لەخۆ گرتووە، بەتایبەت لە دەستێوەردانەكانی كۆسۆڤۆ و عێراق، هەروەها چەمكی تیرۆری دژبەیەك و جێگای لە مێژوو و جەنگ، و جێ پەنجەكانی پەیوەست بە چەمكی شەرعیەت بەتایبەت شەرعیەتی نەتەوەیەكگرتووەكان و دادپەروەری جیهانی،لە كۆتاییدا نوسەر هەندێك پێشنیار دەكات لەپێناو دامەزراندنی ڕەوشت و سیاسەت و دام و دەزگا كاتییەكان بۆ كاتی قەیرانەكان.

سەرچاوە: ماڵپەری حفریات

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك