خیانەتی ئابوری لە بەرەی كوردستانییەوە تا سەردەمی نەوت

خیانەتی ئابوری لە بەرەی كوردستانییەوە تا سەردەمی نەوت

980 خوێندراوەتەوە

 ئەو كاتەی كە حكومەتی ناوەندی بڕی 17% بودجەی بۆ هەرێم پەسەند كرد، هەرێم جگە لە داهاتە ناوخۆییەكان، داهاتێكی موفتی كەوتە بەردەست‌و لە نێوان ساڵانی 2004 بۆ 2014ی خایاند، لەم ماوەیەدا زیاتر لە 90 ملیار دۆلار لە بەغدادەوە هەناردەی هەرێمی كوردستان كراوە، لەم ماوەیەدا گەندەڵی‌و خیانەتی ئابوری ئابوری‌و سپیكردنەوەی پارە گەیشتە بەرترین ئاست.

 

 مەبەست لە بەكارهێنانی دەستەواژەی ] خیانەتی ئابوری [ هەڵبژاردنی تێگەیشتنێكی فراوانترە بۆ كردارە زیانبەخشە ئابورییەكان، چەند وشەیەكی دیكە بەكاردەهێنرێت وەك ( گەندەڵی، بەفیڕۆدان، بەهەدەردان) ڕەنگە ئەم وشانە هێشتا نەتوانن گوزارشتێكی تەواوی لێبكات، هەمدیس پێوویستە ئەم وشە سادانەش تێپەڕێنین.


لە زانستی ئابوریدا چەند دەستەواژەیەكی دیكەی هاوشان بەكاردەهێنرێت، وەك ( تاوانی ئابوری، سپیكردنەوەی پارە، گەندەڵی ڕێكخراو).
لێرەدا خیانەتی ئابوری بەو تێرمە بەكاردەبەین كە لە نێو دونیای حیزبی كوردیدا هەمیشە دیوێكی شاراوەو نە بینراو هەبووە، نەك تەنیا خیانەتی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و نیشتیمانی، بەڵكو خیانەتكردن لە ئابوری هەمیشە چەقی بیركردنەوەی حیزبی بووە.

بەرەی كوردستانی‌و ڕێكەوتن لەسەر دابەشكردنی داهاتی گومورگ


بەرەی كوردستانی، بریتیبوو لە ( یەكیتی نیشتیمانی كوردستان، پارتی دیموكراتی كوردستان، حسك، پاسۆك، پارتی گەل، حیزبی زەحمەتكێشانی كوردستان، حیزبی شیوعی كوردستان-عێراق، بزووتنەوەی دیموكراتی ئاشوری).


بە شێكی زۆری ئەم حیزبانە بە تایبەتی یەكێتی‌و پارتی خاوەنداری ڕاستەقینەی فیكرەكە دەگێڕنەوە بۆ خۆیان، تا ئێستاش هەر حیزبە بە جۆرێك لە دەستكەوتی خۆی سەیری دەكات، كە ڕێككەوتنێك بوو بۆ تێپەڕاندنی شەڕی ناوخۆو كۆكردنەوەی حیزبە جیاوازەكان لە یەك بەرەدا.


دوای سێ ساڵا لە مشتومڕو كۆبوونەوەی باڵا لە نێوان (نەوشیروان مستەفاو مام جەلال‌و مەسعود بارزانی‌و ئیدریس بارزانیدا، دواجار هەردوو مەكتەبی سیاسی یەكێتی‌و پارتی بەرەی كوردستانیان لە بەرواری 2-5-1988دا ڕاگەیاند. بەڵام ئەم بەرەیە تەنها ساڵێك دوای ڕاپەرین تەمەنی هەبوو، لەدوای یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە 19- 5- 1992 بەرەی كوردستانی هەڵوەشایەوە.


لە دوای ڕاپەڕین سەركردایەتی بەرەی كوردستانی خاوەنی كۆی بڕیارەكان بوو، هەر لەو كاتەدا بڕیاری لەسەر یەكەم هەڵبژاردنداو لە بەرواری 19-5-1992 یەكەم هەڵبژاردن ئەنجامدراو بەپێی یاسای هەڵبژاردنی ئەو كاتە هەر حیزبێك پێویستی بە ڕێژەی 7% دەنگەكان بهێنێت بۆ ئەوەی ببێت بە خاوەنی كورسی پەرلەمان، بە تەنها لیستی ( یەكێتی‌و زەحمەتكێشان) و لیستی ( پارتی ) توانیان ببن بەخاوەنی كورسی پەرلەمان.


لەم هەڵبژاردنەدا، ژمارەی دەنگەكان بەم چەشنەبوو لیستی یەكێتی‌و زەحمەتكێشان ( 423833) دەنگ‌و پارتی دیموكراتی كوردستان ( 439889 )دەنگ‌و یەكگرتن كە (حیزبی سۆسیالیست‌و پارتی سەربەخۆكان بوو ( 24882) دەنگ‌و یەكێتی دیموكراتی كوردستان‌و حیزبی شیوعی و بێلایەنەكان


(21123)، لیستی ئیسلامیەكان ( 49108)، لیستی پارتی گەلی دیموكراتی كوردستان (9903). لیستی سەربەخۆی دیموكراتەكان ( 501).
لەبەر رێكنەكەوتنی یەكێـتی‌و پارتی بەوەی كە حیزبێكیان گەورەتر بێت، كەوتنە رێككەوتنێكی پەنجا بە پەنجا لە سەر كورسییەكانی پەرلەمان‌و كورسییەكیان دایە مەسیحییەكان‌و پێنج كورسی پەرلەمانیشیان دا بە ئاشورییەكان.


ئەوەی بەدی دەكرێت لەم هەڵبژاردنەدا، دەنگەكان كران بەسەنگی مەحەك بۆ دابەشكردنی داهاتی ئەوكاتەی هەرێمی كوردستان كە گومرگ بوو، ئەمە یەكەم خیانەتی كەمەر شكێنبوو درا لە ئابوری كوردستان.

،،

ئەوەی بەدی دەكرێت لەم هەڵبژاردنەدا، دەنگەكان كران بەسەنگی مەحەك بۆ دابەشكردنی داهاتی ئەوكاتەی هەرێمی كوردستان كە گومرگ بوو، ئەمە یەكەم خیانەتی كەمەر شكێنبوو درا لە ئابوری كوردستان



لەسەر ئاستی گەورە بەرپرسانی ئەو حیزبانەی بەرەی كوردستانی، دانیشتن بۆ دابەشكردنی گومرگ، لەسەر ژمارەی دەنگەكان بڕی گومورگ بۆ هەر حیزبێك دیاری كرا، یەكێتی‌و پارتی بە ڕێژەی 30% گومرگیان بۆ خۆیان دیاریكرد، حیزبە بچوكەكانیش هەر یەكێك‌و بڕێك داهاتی گومورگیان بۆ دیاریكرا، زەحمەتكێشان بە ڕێژەی 0.4% ، سۆشیالیست بە ڕێژەی 13%، پاسۆك بە ڕێژەی 0.4%، شیوعی بە ڕێژەی 10%، ئاشوری بە ڕێژەی 0.1%، حیزب‌و لایەنەكانی دیكە بە ڕێژەی 8.1% .
ڕاستەوخۆ دوای ڕاپەڕین دەستە جەمعیەك بۆ خیانەتكردن لە ئابوری دروست بوو، كە بە ئاڕاستەی بە حیزبیكردنی تێكڕای بنەما ئابوری‌و سەرچاوەكانی داهات لە هەرێمدا كاری دەكردو ئێستاش ئەو كلتورە لە ئاستی فراوانترو باڵاتردا بەرقەرارە.


نەوشیروان مستەفا لە ساڵی 1995، لە كتێبی ( كێشەی پارتی و یەكێتی ) ساڵی 1995 دا ئەو شێوەیەی كە بەرەی كورستانی رێكەوتوون لەسەر گومرگ بەو شێوەی سەرەوە ڕوونی دەكاتەوە.


دەبینین لە پاش ڕاپەڕین، جگە لەوەی كە گومرگ وەك تاكە سەرچاوەی ئابوری بوو، ئەم بەشە لە موڵكی گشتی بوو بە بەشێك لە تموحاتی هەندێك لە بەرپرسانی ئەوكاتەی حیزبە كوردییەكان، هەر بۆ یە بانك‌و نەخۆشخانەو قوتابخانەو ستونی كارەباو محاویلەو شۆفڵا و گەڵابەو ئامێرە گرنگەكانیتر، یان هەر شتێك كە نرخی هەبوو، وە موڵكی گشتیبوون كەوتنە بەر هێرشی تاڵانكاری ناڕەوا، هەر زوو ئاودیو كران‌و بەشێكی زۆریان فرۆشران بە وڵاتانی دەراوسێ

.لە قۆناغی شەڕی نەگریسی ناوخۆدا پرۆسەی تاڵانی‌و فەرهودی كۆتایی نەهات، بەڵكو فراوانتریش بوو، بە هۆی ناسەقامگیری سیاسی‌و گەورەبوونی تموحات‌و خواستی دەوڵەمەندبوونی بەشێك لە بەرپرسەكانی ئەوكاتە.

 
خیانەتی ئابوری دوای ساڵی 2003


كرانەوەی كوردستان دوای جەنگی عێراق – ئەمریكا لە ساڵی 2003 داو یەكگرتنەوەی دوو ئیدارەی سەوز و زەرد، فرسەتێكی باشتری ڕەخساند تا لە رێگەیەوە بەشێك لە بەرپرسی حیزبەكان ببن بە بازرگان‌و سەرمایەدار.


ئەم كرانەوەیە كە دەكرا بكرایە بەهەلی دروستكردنی ئابورییەكی بەهێزو هەرێمێكی باشتر، بەڵام تموح‌و بەرژەوەندی حیزبی‌و بنەماڵەو سەركردەو خیانەتی ئابوری حیزبەكان، ئەم فرسەتەیان لە سەروەتی تایبەت‌و بونیادنانی سەرمایەی تایبەتدا بەكاربرد.


ئەو كاتەی كە حكومەتی ناوەندی بڕی 17% لە یاسای بودجەی بۆ هەرێم پەسەند كرد، ئیتر هەرێم جگە لە داهاتە ناوخۆییەكان داهاتێكی موفتی كەوتە بەردەست، لە نێوان ساڵانی 2004 بۆ ،2014 زیاتر لە 90 ملیار دۆلار لە بەغدادەوە هەناردەی هەرێمی كوردستان كرا، لەم ماوەیەدا گەندەڵی‌و خیانەتی ئابوری‌و سپیكردنەوەی پارە گەیشتە بەرزترین ئاست، هەردوو حیزبی حاكم هیچ خۆپارێزیەكیان نەكرد لە موڵكی گشتی‌و داهاتی نیشتیمانی، جگە لەوەش كۆی بودجەی هەرێم بە ڕێژەی 5% پشتی بە داهاتی ناوەخۆی و 95% ی لە لایەن حكومەتی ناوەندییەوە دابین دەكرا.

 
ئەو بودجەی كە لە بەغدادەوە هات دووبارە ڕێكەوتنێكی


(پەنجا بە پەنجا)ی لەنێوان یەكێتی‌و پارتی دا دروستكرد، مانگانە یەكێـتی‌و پارتی لە بودجەی كوردستان نزیكەی 70 ملیۆن دۆلاریان بەردەكەوت، واتە هەریەكەیان 35 ملیۆن دۆلار، جگە لەوەش حەوت حیزبی دیكە هەبوون كە خاوەنی كورسی پەرلەمان بوون‌و بودجەی تایبەتیان هەبوو، حیزبە سێبەرەكانیش بەهەمان شێوە بوجەی تایبەتیان هەبوو لە نێوان 75 ملیۆن دینار بۆ یەك ملیۆن دینار.


تەنیا لەم قۆناغەدا بەخشینەوەی داهات نەبوو بەسەر حیزبەكاندا، بەڵكو دامەزراندنی كادیرانی حیزب بە لێشاو و خانەنشینكردنی دۆست‌و لایەنگیرانی حیزبی بە پلەی وەزیرو ڕاوێژكاری وەزیرو بەڕێوبەری گشتی‌و دەیان ناونیشانیتر، هەروەها خانشنیكردن بە پلەی سەربازی جیاوازو بەخشینەوەی پلەی سەربازی بە سەر كادیرانی حیزبدا هۆكارێكی ڕاستەخۆبوون بۆ بەرزكردنەوەی ژمارەی موچەخۆرانی هەرێمێكی پێنج ملیۆن كەسی بۆ یەك ملیۆن‌و چوارسەد هەزار كەس، ئەوە لەكاتێكدا ژمارەی موچەخۆرانی هەرێم لە حكومەتی ناوەندنی تەنها حەوت سەد هەزار كەسە.


داڕشتنی سیاسەتی بە بەكاربەركردنی دانیشتوانی هەرێم، پاكێجێكی تری خیانەتی ئابوری بوو، كە زیانی بە كۆی كەرتە ئابورییەكان گەیاندو هەندێك كەرتی ئابوری بەهۆی ئەم سیاسەتەوە لە پەیكەری ئابوری دەركران.

،،

داڕشتنی سیاسەتی بە بەكاربەركردنی دانیشتوانی هەرێم، پاكێجێكی تری خیانەتی ئابوری بوو، كە زیانی بە كۆی كەرتە ئابورییەكان گەیاندو هەندێك كەرتی ئابوری بەهۆی ئەم سیاسەتەوە لە پەیكەری ئابوری دەركران


هەر لە نێوان ئەم ساڵانەدا بوجە بە شێوەیەكی زۆر گەورە ئاڕاستەی بەكاربردن كرا كە بە رێژەی 70% و تەنها لە 30% بۆ بواری وەبەرهێنان دابین كرا، ئەم وەبەرهێنانەش لە خزمەتی ژێرخانی ئابوری هەرێمدا نەكراوە، بەڵكو لەو پرۆژانەدا سەرفكراوە كە زیاتر لاوەكین‌و گرنگییەكی ئەوتۆیان نەبوو، یان ئەمانە فرسەتێكبوون بەدەست حیزبەوە تا سەرمایەكەی زیاتر قەبە بكات، هەروەك ئەوەی كە ئێستا دەیبنین كە سێكتەری تەندروستی‌و كارەباو كشتوكاڵا چەندە خراپ‌و لاوازن.


سەرەڕای ئەوەش دوو حیزبی دەسەڵات‌و بەرپرسەكانی دەستیان كرد بە تاپۆكردنی زەوی بازرگانی‌و نیشتەجێبون‌و داگیركردنی‌و دروستكردنی كۆمپانیای حیزبی، ئاسانكاری تەواو بۆ پرۆژەكان‌و چاوپۆشی كردنیان لە گەندەڵی‌و خراپ بەكارهێنانی موڵكی گشتی، دواتر كۆمپانیاكانی حیزب بوون بە سەرچاوەیەكی تری گەندەڵی‌و دروستكردنی داهات بۆ حیزب، ئەم هێزە ئابورییانەی كە لەسەر بنەمای موڵكی گشتی دروستكرابوون توانیان كاریگەریان لە سەر ئاستی سیاسی‌و ئابوری هەبێت، هەر زوو توانیان بازاڕی هەرێم بخەنە ژێر كۆنتڕۆڵی حیزب‌و بەرپرسەكانەوەو دای بماڵن لە هەموو ئەدگارە ئابورییەكانی بازاڕ ئەو ئابورییەی كە حیزب لە ڕێگەی خیانەتەوە دەستی كەوت ئێستا بەڕوونی دەر دەكەوێت كە حكومەت دوو ساڵە لە قەیران دایەو هێشتا حیزب لە باشترین باری ئابوریدایە.

 

خیانەتی ئابوری لە سەردەمی نەوت دا


دوای ئاشكرابوونی هەرێمی كوردستان وەك نۆیەمین ناوچەی نەوتی جیهان، زیاتر لە 1800 كۆمپانیای بواری نەوت‌و وزە هاتنە هەرێم‌و حكومەتی هەرێم بوو بە خاوەنی 57 گرێبەستی نەوت لە گەڵا 30 كۆمپانیای جیهانی كە بەشێكیان لە كۆمپانیا گەورەكانی جیهانیبوون، دەست كردن بەدەرهێنان‌و هەناردەكردنی نەوت لە ڕێگەی ( تەنكەر- بۆری ) ییەوە جگە لە داهاتە ناوەخۆییەكانی پێشوترو بودجەی هەرێم بە ڕێژەی 17% كە حكومەتی ناوەندی وە دابین دەكرا، داهاتی نەوتی هەرێمی كوردستان زیادی كرد، بەڵام ئەم داهاتە تێكڕا لە كەوتە ناوچوارچێوەیەكی تاریك‌و ناشەفاف، هەرچەندە كۆی مەلەفەكانی ئەم كەرتە ناشەفاف بوون، بەڵام زیاتر گومانەكان كەڵەكەبوون لەوێدا كە ئەم دامەزراوە ڕێگەی بە ئاشكراكردنی هیچ زانیارییەك نەدا، داهاتەكانی ئەم كەرتە بەهەمان شێوەی پێشوو ڕەنگە كەوتبێتە ناو دابەشكردنێكی ترەوە.


لە پاڵ ئەم سامانە نیشتیمانییەدا كۆمپانیاكانی ئەم بوارە یان هاوكارەكانی پێكهاتن لە كۆمپانیاكانی حیزب، لەم ماوەیەدا قەبارەی سەرمایەی حیزبی باشتر گەورە بوو.


هەرچەندە ناوچە نەوتییەكان وەك سنوری پێشووی دوو ئیدارەی دابەش دەبن، بەم خوێندنەوە بێت كۆی بیرە نەوتییەكانی ناوچەی سەوز هەیە، یەكێتی بەرپرسە لێی، زۆنی زەرد پارتی، بەڵام یەكێـتی هەندێك جار ئەوەی ئاشكرا كردووە كە ئاگاداری مەلەفی نەوت نین‌و پارتی لە كۆی ئەم مەلەفە بەرپرسە، بەڵام هێشتا ئەگەری دابەشكاریەكیتر بوونی هەیە لەسەر داهاتی كەرتی نەوت.

،،

بەم هەموو داهاتانەوە هەرێمی كوردستان لەژێر ڕابەرایەتی هەردوو حیزبی حاكمدا نەیتوانی هیچی لێدروست ببێت، نە ببێت بە خاوەنی ئابوری‌و نە ئەزمونیشی لەگەڵ ئەم زانستەدا سەركەوتوو نەبوو.


دوا بە دوای گەمارۆی دارای هەرێمی كوردستان لە لایەن حكومەتی ناوەندییەوە، وەك وەڵامێك بۆ سەركەشییەكانی حكومەتی هەرێم لەم بوارەدا، دوای مانگێك كۆی هۆكارەكان لە ئەنجامێكی وەك قەیرانی دارایدا دەركەوت‌و ئابوری هەرێم وەك ئەو فۆڕمەی كە هەبوو كەوتە باری كۆتایییەوە، دواتر لەم كەرتەدا كە هۆكاری سزاكەی حكومەتی عێراقیبوو ئەم هیچ كات نەیتوانی ئەو زیانانە قەرەبوو بكاتەوەو بگرە، باری ئابوری كوردستان بەهۆی ئەم بارەوە كەوتە بارێكی قورستر.
دوای نزیكەی چارەكە سەدەیەك لە فەرمانڕەوایی‌و ئەزمونكردنی ئابوری، وەرگرتنی 90 ملیار دۆلارو داهاتی ناوخۆو بەشە بودجەی هەرێم لە بەغدادو داهاتی نەوت بۆ ئێستاش داهاتی گازی سروشتی كە خەریكە دەچێتە سەر داهاتەكانی دیكە كە هیچ كامیان بەر ڕووناكی نەكەوتن‌و هەر لە تاریكیدا دیار نەمان.


بەم هەموو داهاتانەوە هەرێمی كوردستان لەژێر ڕابەرایەتی هەردوو حیزبی حاكمدا نەیتوانی هیچی لێدروست ببێت، نە ببێت بە خاوەنی ئابوری‌و نە ئەزمونیشی لەگەڵ ئەم زانستەدا سەركەوتوو نەبوو.


ئەم قەیرانانەی ئێستا، یان دەرئەنجامی ئابوری ئێستا، دەرەئەنجامی مێژوییەكی چارەكە سەدەیییە لە خیانەتی ئابوری‌و گەندەڵی‌و بەهەدەردان‌و سپیكردنەوەی پارەو تاوانی ئابوری، گەر لە بواری ئابوری نیشتیمانیدا ئەم وزەیە بە كار ببرایە ئەوە دەبوو بە ئابوری، نەك وەك ئێستا لە حاڵەتی بۆشایی ئابوریدا بین.

 

author photo

ئابوریناس