کۆدی سیاسەتی ڕاگەیاندنی ئەمریکا بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ئێرانە

دیوی دووه‌می هێرشه‌ چه‌كدارییه‌كه‌ی ئه‌هواز

کۆدی سیاسەتی ڕاگەیاندنی ئەمریکا بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ئێرانە

1865 خوێندراوەتەوە

بە پێی بەرەو پێشچوونی زەمەنی پێشکەوتووی بووارەجیاوازەکان ، ئەدەبیاتی سیاسی زۆربەی وڵاتان بە تایبەت زلهێزان، ئاڵ و گۆڕێکی فەلسەفی بنەرەتی بەسەرداهاتووە ، ئەم ئاڵ و گۆڕانە هێزێکی هزری سیاسی فەلسەفی دەوێت بۆ شەن و کەو کردن لە سێ بوواری داڕشتن و بیستن و یاساییدا .

 

ئەم سێ بووارە ، لە دەربڕینی ئەدەبیاتی سیاسی سەردەمدا،  دەم هەراشانی بە ڕوواڵەت سیاسی و سیاسەتوان لێک جیا دەکاتەوە لە رووانگەی تێگەیشتن و هونەری سیاسەتدا ، دیارە ئەم بۆچوونە کەسی سڤیل لە بوواری تێبینی و سەرنجدان لە ئاڵ و گۆڕە سیاسیەکاندا ناگرێتەوە ، چوونکە تێبینی لە سەر بابەتگەلی سیاسی لە گەڵ ڕەخنەی زانستی لە دارێژەو ستراتژ و تاکتیکێکی سیاسی جیاوازە، واتە تێبینی بۆچوونێکی ئاساییەو زۆر جاریش ناکرێت حاشا بکرێت کە  ئەم تێبینیانە دەبنە بونیادی پێداچوونەوە ، بەڵام ڕەخنە ژێرخانێکی زانستی لە خۆ دەگرێت لە بوواری تیوری دا و زۆر جاریش هەر هەمان ڕەخنە لە بوواری کرداریدا ، شان لە یاسا نهێنیەکانی هێڵی سووری سیاسەت دەدەن و لە کرداردا جێ ناگرن .

 

ئەوەی لێرەدا مەبەستە و ڕوونکردنەوەی دێرەکانی سەروو ڕوون دەکاتەوە تێگەیشتن لە ئەدەبیاتی سیاسی ئەمریکایە سەبارەت بە دەسەڵاتی ئاخوندی ئێران و چۆنیەتی ئیدانە کردنی هیرشە چەکداریەکەی رۆژی 31 ی خەرمانان / 23 ی ئەیلولە لە شاری ئەهواز (ئەحواز )  .

 

لە دووای دەرچوونی ئەمریکا لە رێکەوتنە ئەتۆمیەکەی وڵاتانی 5+1 و ئێران ، بۆرێگری کردن لە چەواشەکاری چۆنیەتی راگەیاندن و تێکنەدانی کۆدەکانی سیاسی ئەمریکا ،سەرەڕای ئەم هەموو دەزگا راگەیاندنە زەبەلاحانەی ئەمریکا و جیهان ، ترەمپ "تویتەرەکەی" خۆی کردە تریبوونی گوازتنەوەی ڕاستەوخۆی سیاسەت و ستراتژ و تاکتیکی  و لە دە چرکە ڕێک لە بنانگوێی نەیارەکانی دەسرەواند .

،،

بۆ رێگری کردن لە چەواشەکاری چۆنیەتی راگەیاندن و تێکنەدانی کۆدەکانی سیاسی ئەمریکا ،سەرەڕای ئەم هەموو دەزگا راگەیاندنە زەبەلاحانەی ئەمریکا و جیهان ، ترەمپ "تویتەرەکەی" خۆی کردە تریبوونی گوازتنەوەی ڕاستەوخۆی سیاسەت و ستراتژ و تاکتیکی  و لە دە چرکە ڕێک لە بنانگوێی نەیارەکانی دەسرەواند .

 

ئاخۆ کەس تا ئیستا لێکۆڵینەوەو شیکاری بۆ کردبوو هۆکاری ئەم داهێنانە نوێیە لە لایەن سەرۆکی وڵاتێکی زلهیزەوە بۆ راگەیاندنی ڕاستەوخۆ،  لە هەمان کاتدا پڕ کۆد و سێحراویە چی مەبەستە ، بەگوومانم لە هەموو رۆژهەڵاتی ناوەراستا 20 لیکۆڵەری سیاسی نەیتوانیوە شەن و کەوی بکات .

 

بەم تێگەیشتنەوە دەبێت بڵێم دوواتر هەموو دام و دەزگا جیاوازەکانی ئەمریکا و وەزارەتەکان بە تایبەت وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بە هەمان کۆد ڕاو بۆچوونی دەسەڵاتدارانی خۆیان بە ئیستاشەوە دەگوازنەوە و هیچکات لێکۆڵەران ناتوانن متمانە بە قسەی سیناتۆرێک یان ئەندامیکی وەزارەتەکانی تر بکەن لە ڕووانگەی بۆچوونی دەسەڵاتی ئەمریکاوە .

 

بەڵام نابێت لە بیری کەیین دەربڕینی راگەیاندنی کۆد دار ( پەسۆرد ) پارێزەری یاسایی دەوێت لە داڕشتندا کە زاڵ بێت بە سەر سیاسەتی ستراتژی وڵاتێکدا ، چوونکە ململانێی سیاسی لە ناوەوەی وڵاتاندا،وایکردووە دادگا سەربەخۆکان مەترسیدارن بۆ ئەوەی دۆسیە لە سەر هەندێک ڕاگۆڕینەوە هەڵدەنەوە ، بۆیە پارێزەری سەرۆکێک ، پێش بڵاوبوونەوەی تویتێکی دوو دێرێش هەموو قوژبنەکانی داکۆکیکاری لەسەر تاوتوێ دەکات پاشان بڵاو دەبێتەوە .

 

لە ڕاگەیەنداروەکەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا  رۆژی یەکشەم 23 ی ئەیلول سەبارەت بە کردەوە چەکداریەکەی سەر  شانۆی سەربازی ئەهواز لە سنووری ئەمرۆی سیاسی ئێراندا ، بۆمان دەردەکەوێت ( کۆدەکان ) چۆن خۆ دەنوێنن ، بەڵام سەردێڕی هەواڵەکە باس لە ئیدانە کردن دەکات .

 

ئەگەر سەرنج لە ناوەرۆکی قسەکانی هێدر نائۆرت، ووتەبیژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بدەین ، دەڵیت ئەمریکا هەموو جۆرە کردەوەیەکی تیرۆریستی مەحکووم دەکات ، با لەو کۆدە بگەیین کە لەسەرەتاوە شیکاریمان بۆ کرد ، ئاخۆ نائۆرت دەڵیت کردەوە تیرۆریستیەکەی ئەهواز مەحکوم دەکەیین ( بێگوومان نەخێر ) واتە ئەم مەحکووم کردنە بە گشتی بۆ تیرۆریزمە ، ئەمریکاش لەم دووساڵەدا بە دەیانجار ئێرانی وەک تیرۆریزم و پشتیوانی تیرۆریزم لە جیهاندا ناساندووە ، واتە ئەوە بەشێکی کۆدی سیاسی یاساییە .

 

هێدر نائۆرت هەروەها دەڵیت دیپلۆماتەکانی ئەمریکایی هەموو جۆرە کردەوەیەکی تیرۆریستی کە دەبێتە هۆکاری گیان لە دەستدانی خەڵکی سڤیل ئیدانە دەکەن ، دیسان دوو کۆد هەیە ، یەکەم دیپلۆماتەکان ڕای تاکەکەسی خۆیانە نەک حکومەتی ئەمریکا ، دووهەم باسی گیان لە دەستدانی خەڵکی سڤیل دەکات کە بێگوومان ئەوانەی لەم هێرشەچەکداریەی ئەهوازدا گیانیان لە دەست دا هێزی سەربازی بوون نەک سڤیل .

،،

وته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا دەڵیت دیپلۆماتەکانی ئەمریکایی هەموو جۆرە کردەوەیەکی تیرۆریستی کە دەبێتە هۆکاری گیان لە دەستدانی خەڵکی سڤیل ئیدانە دەکەن ، دیسان دوو کۆد هەیە ، یەکەم دیپلۆماتەکان ڕای تاکەکەسی خۆیانە نەک ئەمریکا ، دووهەم باسی گیان لە دەستدانی خەڵکی سڤیل دەکات کە بێگوومان ئەوانەی لەم هێرشەچەکداریەی ئەهوازدا گیانیان لە دەست دا هێزی سەربازی بوون.

 

لە کۆتاییدا دەڵێت ئێمە بەهەموو شێوەیەک پاڵپشتی گەلی ئێران دەکەیین لە دژی تیرۆریزمی ئیسلامی توندڕەو، هاودەری خۆشمان بۆ گەلی چەساوەی ئێران ڕادەگەێنین ، دیسان وەک شارەزایەکی بوێر لە ئەدەبیاتی سیاسیدا هێرشی زانستی "کۆد" دار دەکاتە سەر دەسەڵاتی ئێران و ناوی تیرۆریزمی ئیسلامی دێنێت کە بیگوومان کۆماری ئیسلامی ئێران هەر لەناوەکەی خۆیەوە دەکەوێتە کەوانەی تیرۆریزمی ئیسلامیەوە .

 

لە هەمانکاتیشدا " ڕوودی جولیانی " پارێزەری فەرمی ترامپ لە کۆبوونەوەی لە گەڵ کۆمەڵەی ئێرانیەکانی ئەمریکا بە " کۆدی " بنەمای قسەکانی پێشووتری "ترامپەوە" گووتی گەمارۆکانی سەر ئێران ئەم وڵاتە بەرەو شۆڕشێکی نوێی برسیەکان دەبات و ئێران زوو یان درەنگ دەڕووخێت ، ئەمە لە کاتێکدایە کۆدە نهێنیەکان، ئەمریکا دەربازدەکەن لەوەی بە یاسایی بگوترێت ، ئەمریکا دەیەوێت ئێران بروخێنێت ، واتە وەک چۆن ترەمپ گووتی سیاسەتەکانی ئابووری ئێمە لەوانەیە ئێران بەرەوە هەڵدێر بەرێت ، روودی جولیانیش کە چاوەدێری بوواری یاسایی تویتەکانی ترەمپە دەڵێت شۆڕشی برسیەکان ئێران دەڕوخینێت ، لە هەرسێک حاڵەتدا مافی یاسایی، تاوانەکانیان ناتوانێت لە سەر بچەسپینێت .

 

بۆیەش دەبێت بگوترێت هێرشە چەکداریەکەی رۆژی شەممە لە ساری " ئەهواز" پیلانی ناوخۆیی ئێرانیەکان نەبووەو ئەمریکاش بە هیچ شێوەیەک ئەم کردەوە چەکداریەی مەحکوم و ئیدانە نەکردووە ، واتە کورد و سیاسەتوانان و لێکۆڵەرانی سیاسی دەبێت کۆدەکانی زمانی سیاسەت تێبگەن بۆ ئەوەی سوور بن لە سەر ستراتژی دووارۆژ ، چوونکە ستراتژی تا ئیستا پێمان دەڵیت رۆژهەڵاتی ناوەراست کۆدەکانی دابەشبوون و ڕووخانی هەرسێک ولاتی ئێران و سووریا و عێراقی  بەشوێنەوەیە .

 

author photo

نوسه‌ر و لێكۆڵه‌ری سیاسیی

ده‌رچووی به‌شی زانسته‌ سیاسییه‌كان ـ زانكۆی تاران