زمانی شیعر له‌ هۆنراوه‌كانی نه‌وشیروان مسته‌فادا

ژیان و خه‌باتی سیاسیی نه‌وشیروان مسته‌فا 1944 ـ 2017 ـ بەشی پێنجه‌م

زمانی شیعر له‌ هۆنراوه‌كانی نه‌وشیروان مسته‌فادا

700 خوێندراوەتەوە

به‌شی پێنجه‌م

زمان ڕه‌گه‌زێكه‌ له‌ ڕه‌گه‌زه‌كانى بنیاتى شیعرى، هه‌ر له‌وكاته‌وه‌ ڕه‌گه‌زێكى وێنه‌ى هونه‌رییه‌ كه‌ وێنه‌ تێیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. زۆرجار زمانى وێنه‌ى شیعرى ده‌بێته‌ زمانى هۆنراوه‌كه‌، چونكه‌ وێنه‌ ڕه‌گه‌زێكى بنچینه‌ییه‌ له‌ زمانى شیعری، شیعریش هونه‌رێكى زمانییه‌ و وێنه‌كانى له‌ زمان پێكدێن، زمانیش كۆمه‌ڵێك په‌یوه‌ندییه‌ وشه‌ و ئامرازه‌ په‌یوه‌ستداره‌كان كه‌ ئه‌فراندنى ئیحاى دیاریكراو ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆى خۆى و واده‌كات پێكهاته‌ى هونه‌رى تام و چێژێكى تایبه‌تى هه‌بێت، زمانى نوسین به‌زتر و كاریگه‌رتره‌ له‌ زمانى ئاخاوتن، چونكه‌ ده‌رچوونه‌ له‌ زمانى ته‌قلیدى و فه‌رهه‌نگى، وینه‌ى شیعریش پێكهاته‌یه‌كى زمانییه‌، زمانیش یه‌كێكه‌ له‌و ڕه‌گه‌زانه‌ كه‌ وێنه‌كه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، چونكه‌ وێنه‌ له‌ هه‌ست و سۆزێكى قوڵه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێ و هه‌وڵده‌دات كه‌ له‌ ناو هێما زمانییه‌كاندا كه‌ خشتڕیزێكى تایبه‌تیان هه‌یه‌ و به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت.1

 


(پۆڵ ڤالێرى) له‌ باره‌ى زمانى شیعرییه‌وه‌ ده‌ڵێت: ((شیعر زمانه‌، له‌ ڕێگاى زمانه‌وه‌ شاعیر بونیاتى شیعر داده‌مه‌زرێنێت)) 2 بنه‌ما و ڕه‌گه‌زه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ترى شیعر وه‌ك (مۆسیقا و وێنه‌ى شیعرى)به‌هۆى زمانه‌وه‌ ئه‌نجامده‌درێن. 

 زمان له‌ شیعرى ئینجانه‌دا
با بزانین: شیعرى ئینجانه‌، كه‌ له‌ گۆڤارى ڕزگاریدا له‌ ساڵى (1969)دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، شاعیر چۆن و به‌ چ شێوه‌یه‌ك پێكهاته‌ى شیعرى و زمانى شیعرى به‌كارهێناوه‌؟ ڕیتم و شیوازى شیعره‌كانى له‌ كام شاعیرانى سه‌رده‌مه‌كه‌ى خۆى نزیك بووه‌؟ بێگومان شیعرى ئینجانه‌، كه‌ له‌ ساڵى (1969)دا له‌ لایه‌ن ڕێژه‌نه‌وه‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، كه‌ ناوى خوازراوى (نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین) ه‌، ئه‌م شیعره‌ له‌ڕووى پێكهاته‌ى شیعر و زمان و ته‌كنیكه‌وه‌، نزیكه‌ له‌و ڕیتم و شێوازه‌ باوه‌ى شیعرى شاعیرانى ئه‌و سه‌رده‌مه‌، به‌تایبه‌تیش شیعرى شاعیرانى وه‌ك: (شێركۆ بێكه‌س، حه‌مه‌ى حه‌مه‌ باقى، جه‌لالى میرزا كه‌ریم) ئه‌و شاعیرانه‌ى به‌ شاعیرانى (گروپى ڕوانگه‌) ناسران و له‌ دواى به‌یاننامه‌ى 11 ى ئازار یه‌كێكبوون له‌و گروپه‌ ئه‌ده‌بییانه‌ى  ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كى زۆر له‌سه‌ر بۆچوون و شیعره‌كانیان له‌ ناوه‌ندى ڕوناكبیرى كوردى له‌و ڕۆژگاره‌دا هه‌بووه‌. 3


لێره‌دا پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئایا شاعیر له‌ ڕێگه‌ى زمانى شیعرییه‌وه‌ ویستویه‌تى چى په‌یامێك بگه‌یه‌نێت؟


دیاره‌ شیعرى ئینجانه‌، مه‌به‌ستى له‌ فیداكارى پێشمه‌رگه‌ هه‌ست و خه‌باتى شۆڕشگێڕى ئازادى خوازى كورده‌وه‌ نوسراوه‌. سه‌ره‌تاى شیعره‌كه‌، كاره‌كته‌رى سه‌ره‌كى پێشمه‌رگه‌یه‌ و شاعیر ده‌یه‌وێت له‌ ڕێگه‌ى سیمبول و خه‌باتى ئه‌وه‌وه‌ چیرۆكى خۆى به‌ قاره‌مانێتى مه‌رگ و گیانفیدایى بنوسێته‌وه‌، له‌ دیدێك، كه‌ پێشمه‌رگه‌ هێما و سیمبولى هه‌ژار و ڕنه‌جده‌رانه‌، شیعره‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ستپێده‌كات و پێشمه‌رگه‌ ده‌بێته‌ چه‌قى شیعره‌كه‌ كه‌ ده‌ڵێت:


(( بۆ مه‌رگى تۆ
مه‌رگى پێشمه‌رگه‌یه‌كى قاره‌مان
كه‌ ئاسۆى پیرۆزى گه‌لى، به‌ خوێنى خۆى، ئاڵ هه‌ڵگه‌ڕان
كه‌ هه‌تا دوا هه‌ناسه‌ى ژییان
بۆ گه‌ل ژیا، بۆ هه‌ژاران و ڕنجده‌ران
سه‌رى باوه‌ڕ و ئاواتى ئه‌گه‌یشته‌ بێخى ئاسمان
بۆ مه‌رگى تۆ مه‌رگى نانه‌به‌ردى قاره‌مان
چۆن بوێرم شتێ بڵێم منى به‌جێماوى كاروان)) 4


له‌ سه‌ره‌تاى شیعره‌كه‌وه‌ بۆ كۆتایى ڕیتم و زمان و گێڕانه‌وه‌ى شاعیر، به‌ ئاڕاسته‌یه‌كى شۆڕشگێڕى و نه‌ته‌وه‌ییه‌، به‌ ئاستێك هه‌ست و هۆشى خوێنه‌ر جۆشده‌دات، كاتێك شیعره‌كه‌ ده‌خوینیته‌وه‌ واده‌زانیت كۆمه‌ڵێك هوتاف و دورووشمى نه‌ته‌وه‌یی و شۆڕشگێڕى ده‌خوێنیته‌وه‌ و كاریگه‌رى قوڵ و هه‌ ست بزوێن له‌ ناخ و ده‌رونى خوێنه‌ر دروست ده‌كات و هه‌ست به‌ گیانى خه‌بات و شۆڕشگێڕى ده‌كات و ئاڕاسته‌ى ده‌كات. 5


 زمان، له‌ شیعریى داستانى ڕه‌نجى بێهوده‌
ئایا جیاوازى ده‌بینى له‌ نیوان ئه‌م شیعره‌ و شیعره‌كه‌ى ترى (نه‌وشیروان مسته‌فا)؟ چ له‌ ڕووى به‌كارهێنانى زمان و چ له‌ ڕووى هه‌ستى شاعیره‌كه‌ و ڕنگدانه‌وه‌ى له‌ به‌رهه‌مه‌كه‌دا؟


به‌ڵێ: ئه‌م شیعره‌ى (نه‌وشیروان مه‌سته‌فا)، له‌و شیعرانه‌ى ترى كه‌ بڵاوى كرده‌نه‌ته‌وه‌، جیاوازه‌ و خاوه‌ن تایبه‌تمه‌نییه‌كى تره‌ له‌ ئه‌زموونى شیعرى، ئه‌ویش زمانى شیعرى و هه‌ناسه‌ى شیعرییه‌، زمانى شیعریی (داستانى ڕه‌نجى بێهوده‌) زمانێكى تر و پاراوتر و ڕه‌نگاڵه‌یتر و راِسته‌وخۆتره‌ له‌ شیعره‌كانى ترى، به‌جۆرێك ئه‌م شیعره‌ له‌ڕووى فۆڕم و ماناشه‌وه‌ جۆرێك له‌ نا ئومێدى و بێهیواى پێوه‌ دیاره‌، كه‌ ئه‌مه‌ خه‌سڵه‌تى شاعیره‌كانه‌ و دووره‌ له‌ خه‌سڵه‌تى سیاسییه‌كان، به‌م شیعره‌دا ده‌رده‌كه‌وێت (نه‌وشیروان مسته‌فا)، هێنده‌ خولیاى شاعیربوونى بووه‌، هێنده‌ خولیاى سیاسى بوونى نه‌بووه‌، هه‌روه‌ك له‌پێشه‌كى به‌رگى یه‌كێك له‌ كتێبه‌كانى به‌ده‌م ڕێگاوه‌ گوڵچنیندا ده‌ڵێت: ((ئه‌وه‌نده‌ خولیام بووه‌ ببمه‌ نوسه‌ر و ڕۆژنامه‌نوس، ئه‌وه‌نده‌ خولیام نه‌بووه‌ ببمه‌ سیاسى و سیاسه‌تمه‌دار)). 6

 
ئایا ئه‌م شیعره‌ چ جۆره‌ هه‌ستێكى به‌ سه‌ردا زاڵه‌؟ تاچه‌ند زمانى پاراوى به‌كارهێناوه‌ و دوركه‌وتووه‌ته‌وه‌ له‌ به‌كارهێنانى وشه‌ى بێگانه‌؟ وه‌ك ڕوونه‌ ده‌ستپێكى ئه‌م شیعره‌ زۆر به‌ڕوونى ئه‌و هه‌سته‌ ڕه‌شبینییه‌ى پێوه‌ دیاره‌، ئه‌مه‌ش دیارترین سیما و تایبه‌تمه‌ندى شاعیرانه‌، به‌ڵام به‌راورد به‌و قۆناغه‌ى ئه‌ده‌بیاتى كوردى، زمانى شیعره‌كه‌ى بێئه‌نداز پاراو و كوردییه‌ و خاڵییه‌ له‌ وشه‌ى بێگانه‌، ئه‌مه‌ش به‌راورد به‌شیعرى ساڵانى حه‌فتاكان جیاواز و گرنگه‌، له‌ یه‌كه‌م دێڕى ده‌سپێكى شیعره‌كه‌وه‌، ناڵه‌ و ئاهى به‌ فیرَۆچوون و نائومێدى خۆى ڕاده‌گه‌یه‌نێت، هه‌ر خوینه‌رێك شیعره‌كه‌ بخوێنێته‌وه‌، له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكى خوێندنه‌وه‌یدا ڕاسته‌وخۆ به‌ر ئه‌و لایه‌نه‌ ڕه‌شبینییه‌ى شاعیر ده‌كه‌وێت، كه‌ ئاوات به‌ سه‌رده‌مى له‌ ده‌سچوونى ژیان و به‌رهه‌مى خۆى ده‌خوات. 7


به‌و ڕیتمه‌ ڕه‌شبینییه‌ شیعره‌كه‌ به‌رده‌ام ده‌بێت تا ده‌گاته‌ ئاستێ كه‌شێكى ڕه‌شبینی و نا ئومێدى باڵ به‌سه‌ر شیعره‌كه‌دا ده‌كێشێت، هه‌روه‌ك له‌ ده‌سپیكى شیعره‌كه‌دا و له‌ یه‌ك وشه‌دا ئاهى به‌فیڕۆچوونى خونچه‌ى ژیانى ده‌خوازێت، كه‌ هه‌رگیز ئه‌و خونچه‌یه‌ى نه‌بووه‌ به‌ گوڵ، كه‌ ده‌ڵێت:
((ئاى بۆ ڕه‌نجى به‌فیڕۆ چووم
ئاى بۆ خونچه‌ى به‌ گوڵ نه‌بووم
ئاى بۆ خه‌رمانى سوتاووم
ئاى بۆ باخچه‌ى هه‌وا بردووم
ئاى بۆ ڕیسى به‌ خورى بووم
هه‌ى پیرێژنى كه‌وڕ كوژراو وه‌ره‌ باشینێ بگێڕین
تا به‌ جۆبارى خوێنى دڵ تا به‌ ساڵى ئه‌سرینى چاو
قوڕێكى زۆر خه‌ست ئه‌شێلین، بۆ په‌یكه‌رى نامورادى
بۆ هیوایه‌ك)) 8 


شیعره‌كه‌ به‌و جۆره‌ى باسمانكرد درێژه‌، پڕه‌ له‌ جفره‌ و نهێنى و هێماى به‌رخۆدان، به‌ هه‌ناسه‌یه‌كى شیعرى درێژ نوسراوه‌، كه‌ نزیكه‌ له‌ شیعرى ( داستان ئامێز)، داستانى شیعره‌كه‌ش چیرۆكى نیشتیمان په‌روه‌رى و نه‌فره‌تى دوژمنانى نه‌ته‌وه‌ و خاك ڕسوا ده‌كات، به‌و ڕیتمه‌ درێژه‌ ده‌دات به‌و وتاره‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ له‌ شیعره‌كه‌یدا به‌ جۆرێك له‌ زمانى ڕێنماى و شۆڕگێڕى زاڵه‌ به‌ سه‌ریدا، به‌ جۆرێك بانگه‌شه‌ ده‌كات بۆ خه‌ڵك و جه‌ماوه‌ر با هه‌مومان له‌ده‌ورى یه‌كتر كۆببینه‌وه‌ و ئه‌وانه‌ى دژ به‌ نیشتیمانن ڕسوا بكه‌ین و له‌ناویان به‌رین، ئه‌م گوتاره‌ له‌ شیعر، هیچ جیاوازییه‌كى نییه‌ له‌و گوتاره‌ شۆڕشگێڕى و حه‌ماسییه‌ى ئه‌و قۆناغه‌ى خه‌باتى كوردایه‌تى، كه‌واته‌ شیعر نوسین و جوشدانى هه‌ستى شۆڕشگێڕى لاى نه‌وشیروان مسته‌فا یه‌ك شت و یه‌ك كردارى دوو دیوون، هه‌روه‌ك له‌ كۆتاى شیعره‌كه‌دا ده‌گاته‌ كۆتاى ئه‌و په‌یامه‌ شۆڕشگێڕییه‌ى كه‌ له‌ شیعره‌كه‌دا هه‌یه‌تى. 9

 لیكدانه‌وه‌ و ڕاڤه‌كردنى شیعره‌كانى نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ ڕوى ناوه‌ڕۆكه‌وه‌
لێره‌دا به‌ ڕونى و وردى باس له‌ لایه‌نى ناوه‌ڕۆك و دیوى ناوه‌وه‌ و مه‌به‌سته‌ شیعرییه‌كانى (نه‌وشیروان مسته‌فا) ده‌كه‌ین.


 یه‌كه‌م: شیعرى ئینجانه‌
هه‌ركه‌ سه‌یرى ناونیشانى ئه‌م شیعره‌ ده‌كه‌ین ئه‌وه‌مان به‌ بیردا دێت كه‌ (ئینجانه‌) ئاماژه‌یه‌ به‌ خاكى پاكى نیشتیمان، كه‌ له‌و ئینجانه‌یه‌دا هه‌زاران گوڵ و چرۆى نوێ ئه‌پشكوێن له‌ پێناو سه‌رخستنى ئامانجى نه‌ته‌وایه‌تیدا.
(ئینجانه‌)
((بۆ مه‌رگى تۆ
مه‌رگى پێشمه‌رگه‌یه‌كى قاره‌مان
كه‌ ئاسۆى پیرۆزى گه‌لى، به‌ خوێنى خۆى، ئاڵ هه‌ڵگه‌ڕان
كه‌ هه‌تا دوا هه‌ناسه‌ى ژیان،
بۆ گه‌ل ژیا، بۆ هه‌ژاران و ڕه‌نجده‌ران
سه‌رى باوه‌ڕ و ئاواتى ئه‌گه‌یشته‌ بێخى ئاسمان
بۆ مه‌رگى تۆ مه‌رگى نا نه‌به‌ردى قاره‌مان
چۆن بوێرم شتێ بڵێم منى به‌جێماوى كاروان)) 10


له‌م ده‌قه‌دا (نه‌وشیروان مسته‌فا) باس له‌ مه‌رگى پێشمه‌رگه‌كانى هاوڕێى ده‌كات، كه‌ بۆ سه‌رخستنى ئامانجى نه‌ته‌وایه‌تى گیانى خۆیان به‌خت كردوه‌، ئه‌م نه‌یتوانیوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م كاروانه‌دابێت و مه‌رگى هاوڕێ و هاوخه‌باته‌كانى ئه‌مى له‌و سه‌ربه‌رزییه‌ بێبه‌شكردووه‌ كه‌ شه‌هیدبوونه‌ له‌ پێناو خاكى پیرۆزى كوردستان.


((ئاى له‌ نه‌فامى دوژمنان
ئاى له‌ گه‌وجى گه‌وره‌كه‌یان !
ئه‌و ئاگره‌ى كه‌وته‌وه‌،
شارو گوندى گرته‌وه‌،
چۆن به‌ چۆڕێ قوڕاوى پیس، كپ ئه‌بێ ئه‌كوژێته‌وه‌ ؟
یان چۆن به‌ دوو فوى هه‌ناسه‌ى سوار دائه‌مركێته‌وه‌
ڕۆژ به‌ ڕۆژ ئه‌بێ زیادبكا، بڵێسه‌ى به‌رزبێته‌وه‌ تا
پوشو پاوه‌نى خیانه‌ت
تا شه‌خه‌ڵى عومرى دوژمن، سه‌رانسه‌ر ئه‌ته‌قێته‌وه‌)) 11


لێره‌دا باسى به‌ گێل سه‌یركردن وكه‌م سه‌یركردنى دوژمن ده‌كات، كه‌ ده‌یانه‌وێت به‌ هه‌ندێك ترس و تۆقاندنى ئامانجی له‌ پێشینه‌ى گه‌لى كورد دابمركێنێته‌وه‌ كه‌ ئامانجى سه‌ربه‌خۆی و ئازادییه‌.

(ئه‌ى هه‌ڤاڵى بێسه‌رو شوێن
دوژمن چ گه‌وجه‌ نازانێ، له‌ جێگه‌ى هه‌ر دڵۆپێ خوێن
له‌ گه‌روى زامى جه‌سته‌ى ئێوه‌ ئه‌تكێ
هه‌زار سه‌رى تازه‌ ده‌ردێن
له‌ جێى هه‌ر گوڵێ كه‌ وه‌رى
هه‌زار گۆپكه‌ و چرۆى تازه‌ ئه‌ڕوێن
هه‌زار خونچه‌ى نوێ ئه‌پشكوێن)) 12


له‌م شیعره‌دا باس له‌ خه‌یاڵ پڵاوى دوژمنان ده‌كات و ده‌ڵێت دوژمن پێی وایه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ندێ پێشمه‌رگه‌ شه‌هید بكه‌ن ئه‌وا ئیتر كورد قڕ ئه‌بێت و شۆڕش نامێنێت، ئه‌وان نازانن كه‌ له‌ جێى شه‌هید بوونى هه‌ر پێشمه‌رگه‌یه‌ك هه‌زاران پێشمه‌رگه‌یتر شوێنیان ده‌گرنه‌وه‌ و به‌ گڕوتینێكى به‌هێز و پۆڵاینه‌وه‌ دێنه‌ مه‌یدانى شۆڕشه‌وه‌ و دژى دژمن ده‌جه‌نگن.

((نه‌ڕه‌ى شۆڕشگێڕانى دلێر
پریشكى بیرو باوه‌ڕى زه‌نوێر!
گه‌یشتۆته‌ هه‌مو جێیه‌
دێهات و شار
تا كونجى ئه‌شكه‌وتى شێدار
گه‌یشتۆته‌ هه‌موو گوێیه‌
كارگه‌ر، جوتیار
كاتى هه‌ڵمه‌ت و په‌لامار
هه‌ركه‌ یه‌كێكمان لێ ئه‌گلێ
یه‌كێكى تازه‌ دێته‌ خوار
تفه‌نگه‌كه‌ى له‌ ده‌ست ئه‌گرێَ،
سه‌دى تازه‌ دێنه‌ پێشى
نایه‌ڵن ئاڵاكه‌ى بنه‌وێ)) 13


لێره‌دا شاعیر مه‌به‌ستیه‌تى كه‌ ده‌بێت دوژمن بزانێت كه‌ شۆڕش ته‌نها له‌ شاخدا نه‌ماوه‌ته‌وه‌، به‌ڵكو بست به‌ بستى خاكى نیشتیمان به‌ ئاگان له‌ شۆڕش و كارگه‌ به‌ كارگه‌و ماڵ به‌ ماڵ شه‌یداى شۆڕشن و خۆ ئه‌گه‌ر له‌ شوێنیك كڵپه‌ى شۆڕِش دامركێته‌وه‌، له‌ سه‌دان شوێنیتر گڕو بڵێسه‌ى شۆڕش به‌رز ئه‌بێته‌وه‌.


((ئه‌ى هه‌ڤاڵى بێسه‌ر و شوێن
ڕه‌نگى ئاسۆى نیشتۆته‌ خوێن
دواى نوچدان و هه‌ڵه‌نگوتن
وا خه‌ڵكى دیسان ئه‌بزوێن
گوێم له‌ ئاوازى كاروانه‌
به‌ ڕیز ئه‌ڕۆن و وا ئه‌ڵێن
ئه‌بێ كه‌له‌ى سه‌رى دوژمن
جومجومه‌كه‌ى بتى مه‌زن
بكه‌ین به‌ ئینجانه‌و گوڵدان
بۆ ڕۆژى سورى سه‌ركه‌وتن
تاوه‌كو بیبه‌ین به‌ دیارى، بۆ مناسبى شه‌هیدان
شه‌هیدانى گومناو پێشمه‌رگه‌ى بێ ناوو نیشان)) 14


(ڕێژه‌ن)
لێره‌دا شاعیر دڵى هاوڕێ شه‌هید كراوه‌كانى ده‌داته‌وه‌، ده‌ڵێت خه‌م مه‌خۆن كه‌ ئێوه‌ به‌ ئاوات نه‌گه‌شتن، ئه‌وه‌تا ئاوازى كاروانى گه‌ل ڕیزیان به‌ستوه‌ و كه‌له‌ى سه‌رى دوژمنیان پێیه‌و ده‌یكه‌ن به‌ ئینجانه‌ و چرۆى شه‌هیده‌كانى تێدا ده‌نێژن.


دووه‌م: شیعرى داستانى ڕه‌نجى بێهوده‌

كاتێك سه‌یرى ناونیشانى شیعره‌كه‌ ده‌كه‌یت ئه‌وه‌ ڕوونده‌بێته‌وه‌ كه‌ (داستانى ڕه‌نجى بێهوده‌) گوزارشتكردنه‌
له‌ خه‌م و نائومێدیه‌كى قوڵ، كه‌ له‌ پاش شكستهێنانى شتێكى به‌دینه‌هێنراو دێته‌ بوون كه‌ سه‌رله‌به‌رى ئامانجه‌كانى شاعیر پێچه‌وانه‌ ده‌كاته‌وه‌.


((ئاى بۆ ڕه‌نجى به‌فیڕۆ چووم
ئاى بۆ خونچه‌ى به‌ گوڵ نه‌بووم
ئاى بۆ خه‌رمانى سوتاووم
ئاى بۆ باخچه‌ى هه‌وا بردووم
ئاى بۆ ڕیسى به‌ خورى بووم)) 15


شاعیر پێنج ڕسته‌ى هێناوه‌ كه‌ هه‌مویان گوزارشت له‌ شكستهێنانى ئامانجێكى به‌دینه‌هات و ده‌كه‌ن، كه‌ یه‌ك واتاو ناوه‌ڕۆك ده‌ده‌ن به‌ ده‌سته‌وه‌ ئه‌ویش به‌فیڕۆچونى ڕه‌نج و ماندوبونێكى هه‌وا بردو بێ ده‌رئه‌نجام.


((هه‌ى پیرێژنى كوڕ كوژراو
وه‌ره‌ با شینێ بگێڕین
تا به‌ جۆبارى خوێنى دڵ
تا به‌ ساڵى ئه‌سرینى چاو
قوڕێكى زۆر خه‌ست ئه‌شێلین
بۆ په‌یكه‌رى نامرادى
بۆ هیوایه‌ك
تاقانه‌ خێرنه‌دیوه‌كه‌ت، گیانى خۆى كرد به‌ قوربانى
به‌ڵام دزى چنگ و په‌ل سور، خائینى ناوخۆ و تاڵانى
نه‌یهێشت بژى مراندى به‌ نه‌گه‌شاوه‌ى وه‌رانى
بۆ هیوایه‌ك نه‌هاته‌دى)) 16


له‌م شیعره‌دا شاعیر ڕوده‌كاته‌ پیره‌ژنێكى كوڕ كوژراو ده‌ڵێت وه‌ره‌ با شین و شه‌پۆڕبكه‌ین و به‌ ئاوى ئه‌و گریانه‌ قه‌وڕ بشێلین و په‌یكه‌رى بێ هیواى لێ بتاشین، چونكه‌ به‌رهه‌مه‌ ڕه‌نجى كوڕه‌كه‌ت بۆ خۆى نه‌بوو، دزوو جه‌رده‌ هاتن و ده‌ستیان به‌سه‌ر خێر و بێره‌كه‌یداگرت.


(( هه‌ى تازه‌ بوكى شۆخ و شه‌نگ
هه‌ى به‌دبه‌ختى لانه‌ وێران
هه‌ى ئه‌و بوكه‌ نائومێده‌ى له‌باتى سوراو و میكیاج
خوێنى وشك هه‌ڵاتوى جێگه‌ چڕنوكى له‌ خۆدان
ڕومه‌تى سورو پاراوى وه‌رگه‌ڕانى به‌ ڕه‌شه‌ساج
گڕى سورى ته‌ننورى جه‌نگ
ده‌زگیرانه‌كه‌ى فڕانى
كردى به‌ گۆڵوو به‌ سوتوو
ئاهه‌نگى خه‌نه‌به‌ندانى
زه‌ماوه‌ندى شایى و سه‌ماى، وه‌رگه‌ڕانى به‌ قوڕپێوان
وه‌ره‌ با پێكه‌وه‌ هه‌ردوو
ئاڵاى چه‌مه‌رى چۆپى هه‌ڵكه‌ین
بانگى شه‌پۆڕى لێ هه‌ڵده‌ین
ئاوازێكى خه‌مناك و مات
بۆنى خوێن و سوتووى لێ بێ
تامى تۆڵه‌ و باروت بدات
بۆ ئه‌م ڕۆژه‌ ڕه‌شه‌ ڕێك خه‌ین)) 17


لێره‌دا شاعیر میتافۆڕى به‌كارهێناوه‌، ڕوى قسه‌ى ده‌كاته‌ تازه‌ بوكێك و ده‌ڵێت وه‌ره‌ با بگرین بۆ ئه‌و زاوایه‌ى كه‌ هه‌ر له‌ سه‌رتاى به‌یه‌كه‌وه‌ بونتانه‌وه‌ جێى هێشتى و كژرا، تۆ كه‌ ده‌بو خه‌ریكى خۆ ئارایشتكردن و خۆجوانكردن و میكیاج بیت، كه‌چى ده‌موچاوى خۆت ڕنیوه‌ و هه‌ناسه‌ت بۆنى گڕى سوتووى جه‌نگى لێ دێت، وه‌ره‌ با به‌ لاڵانه‌وه‌كانمان ئاوازى خه‌م و تۆڵه‌ ده‌ركه‌ین، ئاوازیكى شایسته‌ به‌م ڕۆژه‌ى كه‌ تێی كه‌وتوین.

((هه‌ى ئه‌وانه‌ى هه‌تیو كه‌وتون
هه‌ى ئه‌وانه‌ى بێبه‌هره‌ بون
له‌ باڵى میهره‌بانى باوك
له‌ كۆشى گه‌رمى خێزان و له‌ ئارام و له‌ سره‌وتن
ئه‌زانن بۆ ؟ باوكیان له‌سه‌رچى له‌كیس چوو ؟
ملیان له‌ چه‌قۆى تیژ ئه‌سوو
له‌پاى چی بوو ؟ بۆ چى بوو خۆیان دابه‌ كوشت ؟
ویستیان ئێوه‌ش
وه‌كو ئێمه‌ كۆیله‌ نه‌بن
به‌ ده‌رده‌كه‌ى ئێمه‌ نه‌چن
پێڵاوى دوژمن ماچ نه‌كه‌ن، نه‌بن به‌ بۆیاخچى دوژمن
ته‌وقى دیلى بێلانه‌تان وه‌كو ئێمه‌
نه‌ ئاڵێته‌ مل و گه‌ردن
نه‌بن به‌ كۆڵهه‌ڵگرى خه‌م
به‌ڵام سه‌د داخ
هه‌زار ئه‌فسوس
جه‌جاڵێكى پیرو ده‌س بڕ، به‌ده‌م فریشته‌ى ڕزگارى
سپڵه‌و نامه‌ردو درۆزن
ڕوزه‌ردى شه‌رمه‌زارى
نینۆك به‌ خوێنى جگه‌ر سوور
دڵ پڕ له‌ كینه‌ى وه‌ك ئابنووس
دوو سێ زمان درێژى قسه‌ لوس
ئه‌و گوڵه‌ى باوكت ڕوانى
به‌ ڕه‌نج و ماندوو بوون به‌ ئاره‌قى ناوچه‌وانى
له‌ خیوێنى خۆى ئاوى دایه‌
ئه‌مان له‌ بنجوبێخ ده‌ریان هانى )) 18


شاعیر لێره‌دا بانگ له‌ منداڵه‌ بێباوكه‌كان ده‌كات و ده‌ڵێت ئێوه‌ بۆیه‌ بێ باوك كه‌وتون، چونكه‌ باوكتان ژیانى سه‌رشۆڕی و نامه‌ردى قبوڵ نه‌ده‌كرد، نه‌یده‌ویست ببێته‌ كاسه‌لێسی دوژمن، به‌ڵام ، هه‌ندێك ماستاوچى و خۆفرۆش هاتن و به‌رهه‌مى گوڵى چه‌ند ساڵه‌ى باوكتیان له‌ ڕه‌گوڕیشه‌ ده‌رهانى و پێشكه‌شى دوژمنانیانكرد.


((هه‌ى پیره‌مێردى په‌ك كه‌وته‌
ئه‌گه‌ر مایت و تا چه‌ن ساڵى كه‌ش نه‌مردى
كوڕه‌زا هه‌تیوه‌كه‌ت
مناڵى كوڕه‌ خێرنه‌دیوه‌كه‌ت
داواى چیرۆكى لێ كردى
ئێخه‌ى گرتى بۆ داستانێ
چیرۆكى باوكى بۆ بكه‌ تا بزانێ
چۆن جه‌جاڵێكى نا په‌سه‌ن
دوو سێ زمان لوسى نا ڕه‌سه‌ن
زوڕناى پێشه‌نگى كاروانى
خه‌بات و هه‌وڵ و قوربانى
هه‌ژارانى گه‌لیان ئه‌ژه‌ن
لافى شوانى و پاسه‌وانى مێگه‌لى گه‌لیان لێ ئه‌دا !
تاوه‌كو خه‌ڵكیان وه‌كو ماسى
هاویشته‌ ناو تۆڕى پانى
قسه‌ى زل و فشارو ته‌فره‌دان
ئه‌وسا ڕه‌نجیان هه‌موو دزى
هه‌ست و نه‌ستیان برد به‌ تاڵان !
خوێنى هه‌زاران شه‌هیدى جوانه‌ مه‌رگ و قاره‌مانى
وه‌ك باوكى ئه‌و به‌سه‌زمان
به‌ دوو پولى قه‌ڵب و چڵكن
له‌ په‌ناوه‌ به‌ په‌نهانى
فرۆشت به‌ ناحه‌ز و دوژمن)) 19


شاعیر ده‌ڵێت ئه‌ى پیره‌ پیاو ئه‌گه‌ر ڕۆژێ منداڵى هه‌تیوێك یان كوڕزا هه‌تیوه‌كه‌ت داواى چیرۆكى لێكردیت، ئه‌وا تۆ چیرۆكى ڕاسته‌قینه‌ى ئه‌و باوكانه‌ى بۆ باسبكه‌ كه‌ به‌ قسه‌ى لوسى خۆفرۆشان تێكه‌وتن، ئه‌وانیان كرد به‌ پاڵه‌وان و خۆفرۆشانیش ئه‌مانیاندا به‌ ده‌ست دوژمنه‌وه‌، ته‌واوى ڕه‌نجیان به‌ فیڕۆدان ته‌نیا له‌به‌رئه‌وه‌ى هه‌ندێك ده‌سكه‌وتى بێبه‌هایان ده‌ستبكه‌وێت.


((ئه‌ى لاوانى وڵاته‌كه‌م
بۆچى تێر ئاخ هه‌ڵنه‌كێشم بۆ گه‌له‌ نا ئومێده‌ ماته‌كه‌م
ئه‌و باوكه‌ى هیوامان پێى بوو
ته‌نیا له‌ ڕوو فریشته‌ بوو
هه‌م خائین و هه‌م دز ده‌رچوو !
ئه‌و چه‌قۆى نایه‌ گه‌ردنى كۆرپه‌ى هیواو ئاواته‌كه‌م !
ده‌ى كه‌ى دێنه‌ جوڵه‌ و خرۆش ؟ كه‌ى ئه‌سپى شۆڕش ده‌ئاژوون
بۆ ئه‌و مناڵه‌ جوانانه‌ى به‌ ساواى هه‌تیو كه‌وتوون؟
بۆ ئه‌و بوكه‌ جوانانه‌ى به‌ گه‌نجى بیوه‌ژن بوون؟
بۆ ئه‌و پیره‌ كه‌ساسانه‌ى ڕۆڵه‌كانیان هه‌موو كوژران
بۆ ئه‌و دۆست و هه‌ڤاڵانه‌ى به‌ زیندوى له‌ چاڵ نران
هه‌ى لاوانى وڵاته‌كه‌م
هه‌ى كارگه‌رانى ڕه‌نجه‌ڕۆ
هه‌ى وه‌رزێرانى ده‌س خه‌ڕۆ
ئۆباڵى سه‌رجه‌م ئه‌مانه‌ وا له‌ئه‌ستۆى ئێوه‌دایه‌
چاوه‌ڕوانى تۆڵه‌ى ئێوه‌ن
بۆ كپن و ورته‌تان نایه‌ ؟
كوا لافاوى توڕه‌یتان !
كوا زه‌لزه‌له‌ى بێ ئامانى
ڕق و كینه‌ى زه‌حمه‌ت كێشانى بێ مایه‌ ؟
كوا گه‌رده‌ لولى ڕاپه‌ڕین !
كوا ڕه‌شه‌بای په‌لاماردان
بۆ كزه‌ بۆ ده‌نگى نایه‌ ؟
بۆ ورده‌ بارى و سه‌برو ئارام تاكه‌ى له‌ناو سه‌هۆڵایه‌ ؟ 20


له‌م شیعره‌دا شاعیر ڕوو له‌ گه‌نج و لاوه‌ خوێنگه‌رمه‌كانى وڵاته‌كه‌ى ده‌كات و ده‌ڵێت ئه‌و كه‌سه‌ى ئێمه‌ به‌ باوكمان ده‌زانى كه‌چى خۆفرۆش و دز ده‌رچو، ده‌ى ئێوه‌ كه‌ ئێستا ئه‌وه‌ ده‌زانن بۆ نایه‌ن كه‌ له‌ ڕه‌گ و ڕیشه‌ هه‌ڵیكه‌نن و شۆڕش له‌ دژى ده‌ست پێبكه‌ن، تاكه‌ى ئارامده‌گرن به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌مو زوڵمه‌ى كه‌ لێى كردون.


((ڕه‌نجده‌رانى بازو ئاسن
هه‌ى كارگه‌رانى ڕه‌نجه‌ڕۆ شاگردانى كاوه‌ى مه‌زن
تۆ پۆڵا به‌ په‌نجه‌ ورد ئه‌كه‌ى
ئاسن ئه‌نوشتێنیته‌وه‌
چۆن تۆ ئێشتا بۆ جه‌جاڵێ كه‌ ڕه‌نجى تۆ هه‌مووى ئه‌بات
كوڕنوش ئه‌به‌ى
له‌ ڕویا ئه‌چه‌میته‌وه‌
ده‌ى وا ڕۆژى ئه‌وه‌مان هات
كه‌لاكى خوێنمژان فڕێ بده‌ینه‌ ژێرى خاك
چه‌كوشه‌كه‌ت ئاماده‌ بكه‌ ، بۆ ته‌پڵى سه‌رى ئه‌ژده‌هاك
بۆ سه‌رى ئه‌وانه‌ى خوێن ئه‌مژن)). 21

 
شاعیر سه‌رسوڕمانى خۆى له‌ كرێكاران و ئاسنگه‌ران و خاوه‌ن پیشه‌كان ده‌رده‌بڕێت، كه‌ ده‌توانن ئاسن وردوخاشبكه‌ن كه‌چى بۆ خۆفرۆشێك ده‌چه‌مێنه‌وه‌ و بڕواى پێده‌كه‌ن، شاعیر داواده‌كات كه‌ به‌یه‌كجارى ئه‌و ئه‌ژده‌هاكه‌ له‌ناوبه‌رن.

((هه‌ى وه‌رزێرانى ده‌س خه‌ڕۆ
تۆ به‌ زۆرى نینۆكى خۆت ناو دڵى ڕه‌قه‌ن هه‌ڵئه‌دڕى
به‌رده‌ڵانى و ماو ئه‌كێڵى
جه‌رگى زه‌مینى وشك و سه‌خت ناو هه‌ناوى شه‌خه‌ڵ ئه‌بڕى
چۆن تۆ ئێستا چۆن ئه‌هێڵى
ڕه‌نجى مانگ و وه‌رزو ساڵى پان و به‌رین
چه‌ن كه‌سێكه‌ چه‌شى دزى
فێره‌ ئازارو خوێن مژین
هه‌مووى به‌رن !
مه‌ینه‌تى بۆ خۆت پێ ئه‌كڕى !
ده‌ى با هه‌ناوى ئه‌وانه‌ى درۆزن بوون ده‌ستیان بڕین
ده‌ى با دڵ و جه‌رگى زۆردار
وه‌كو جه‌رگى زه‌مین بدڕین
داسه‌كه‌ت بده‌ له‌ هه‌سان
با ته‌قه‌للاى ئه‌م وه‌رزه‌مان
ته‌رخان كه‌ین بۆ
دروێنه‌ى ملى خائینان)) 22


(ڕێژه‌ن)
لێره‌دا دووباره‌ شاعیر ڕوو له‌ وه‌رزێره‌كانیش ده‌كات پێیان ده‌ڵێت كه‌ ئێوه‌ دڵى خاك ئه‌دڕن و بژارى ئه‌كه‌ن، بۆ نایه‌ن كه‌ دڵى خائینان و خۆفرۆشانیش ببڕن و نیشتیمان بژاركه‌ن له‌م خۆفرۆشانه‌ پاكى بكه‌نه‌وه‌.

په‌راوێزه‌كان:

1) بنیاتى وێنه‌ى هونه‌رى له‌ شیعرى كوردیدا، سه‌ردار ئه‌حمه‌د گه‌ردى، (2004: 61- 62).
2 ) ئیستاتیكاى ده‌قى شیعرى كوردى، جه‌بار ئه‌حمه‌د حسه‌ێن، (2008، ل: 89).
3 ) كامه‌ران سوبحان، چاوپێكوتن: دووشه‌ممه‌ (27 - 11 - 2017).
4 ) كامه‌ران سوبحان، چاوپێكوتن: دووشه‌ممه‌ (27 - 11 - 2017).
5) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى، (1969، ل: 16).
6) به‌ ده‌م ڕێگاوه‌ گوڵچنین، نه‌وشیروان مسته‌فا، كتێبى یه‌كه‌م، (ل: 13).
7) كامه‌ران سوبحان، چاوپێكوتن: دووشه‌ممه‌ (27 - 11 - 2017).
8) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى، (1969، ل: 18- 19).
9) كامه‌ران سوبحان، چاوپێكوتن: دووشه‌ممه‌ (27 - 11 - 2017).

10) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى، (1969، ل: 16).
11) نه‌وشیروان مسته‌فا، سه‌رچاوه‌ى پێشو، (ل: 16).
12) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى، (1969، ل: 16).
13 ) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى، (1969، ل: 16).
14) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى، (1969، ل: 16).

15) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى، (1969، ل: 18- 19).

16 ) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى، (ل: 18- 19).
17) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى، (1969، ل: 18- 19).
18) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى، (1969، ل: 18- 19).
19 ) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى ، (1969: 18- 19).
20 ) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى ، (ل: 18- 19).
21) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى ، (1969، ل: 18- 19).
22 ) نه‌وشیروان مسته‌فا، گۆڤارى ڕزگارى ، (ل: 18- 19).

 

author photo

نوسەر

بەکالۆریس لە زمان و ئەدەبی کوردی