چۆن گەڕێنراینەوە بۆ ژێر سایەی بەغدا؟

چۆن گەڕێنراینەوە بۆ ژێر سایەی بەغدا؟

522 خوێندراوەتەوە

لەم چەند رۆژەی دواییدا کە یەکەم ساڵیادە زۆر قسەو باسی گەرم لەسەر ریفراندۆم کران. زۆرینەی گفتوگۆکان بەریەککەوتنن و لەژێر نەفەسی دوو بەرەییەکەی پارو تای هەڵبژاردنی ئەمساڵدان نەک بەخۆداچوونە و هەڵسەنگاندن. هەڵوێستەکان لەسەر ئەو هەنگاوە پڕ لەسەرکێشییە هەرچۆنێک بن رێگر نابن لەو راستییەی کە زۆر لایەنی شاراوەی ئەو قۆناغە پێویستیان بەرونکردنەوە هەیە بۆ مێژوو بۆ پەند وەرگرتن. لەبەر رۆشنایی بەدواداچوونەکانی ئەوکات بۆ هەڵوێستی بەغدا، هەندێ تەوەرو ناونیشان هەن دەشێت دواتر ئیشی زیاتریان لەسەر بکرێت بەتایبەت چۆنییەتی لەکیسچوونی کۆڵێک لەدەسکەوتی نەتەوەیی و سیاسی و ستراتیژیی.

 

لێرەدا کورتەیەک لەو بارودۆخە بەخێرایی و پوختی دەخەینەڕوو:


بڕیاری ڕیفراندۆم له‌ سه‌ره‌تای حوزه‌یرانی 2017 لەهەرێمی کوردستان و لەپیرمام درا، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غدا هیچ به‌ هه‌ند وه‌ریان نه‌گرت و پێیان وانەبوو تا کۆتایی دەچێتە سەر، هەر بەم گیانەش مامەڵەیان لەگەڵ وەفدەکان دەکرد کە دەچوون بۆ دانوستان و گفتی هیچیان پێ نەدان، بەڵام لەپڕدا رۆژ‌ی 25 ئەیلول توشی شۆک هاتن کاتێک شاشه‌كان پڕ بوون له‌ وێنه‌ی ده‌نگده‌ران. پەرچەکردارەکان بەرانبەر ئەم پێشهاتە ترسناکە کە یەکێتی خاکی عێراقی خستە بەردەم مەترسی‌ به‌لای شه‌قامی عەرەبییەوە وه‌ك هه‌می شته‌كانیتری وڵات دابه‌شبوون به‌سه‌ر مه‌زاج و حساباتی سیاسی و تایفی شیعه‌و سوننه‌دا.


شەقامی شیعی کتومت كه‌وتنی شاری موسڵیان له‌ 10 حوزه‌یرانی 2014 هاته‌وه‌ یاد كه‌ تێیدا دووه‌م شاری وڵاتیان لەدەست دا. هەندێ لە سوننەکانیش خوێنی "یه‌كێتی خاكی عێراق"یان تێدا جوڵاو کەوتنە هەڕەشە، بەڵام هه‌ندێكیتریان له‌ داخی شیعه‌كان ده‌ستیان به‌ دڵدا هێنا و بەهیوابوون بەمەقاشی کورد تەمبێی خۆ سەپاندنی شیعە بکرێت و ئەوانیش بڕۆن بەرەو پرۆژەی هەرێمی سوننە. سەرباری ئەم جیاوازییە، هەردوولا لەسەر ئاستی فه‌رمی و ناوەندەکانی بڕیار یه‌كیان گرت بۆ ده‌ركردنی كۆمه‌ڵێك بڕیار دژ بەهەرێم له‌ناو كافتریای په‌ڕله‌مان، كه‌ به‌ر له‌ داڕشتنه‌وه‌ی كۆتایی ده‌قه‌كانی، به‌ كۆی ده‌نگی ئاماده‌بوان پێشوه‌خت په‌سه‌ند كران، تەنانەت سەلیم جبوری تەرمی باوکی بەجێهێشت و پرسەی هێنا بۆ ناو هۆڵی پەرلەمان نەکا لەم "ئەرکە نیشتمانییە" دوا بکەوێت.

،،

شەقامی شیعی کتومت كه‌وتنی شاری موسڵیان له‌ 10 حوزه‌یرانی 2014 هاته‌وه‌ یاد كه‌ تێیدا دووه‌م شاری وڵاتیان لەدەست دا. هەندێ لە سوننەکانیش خوێنی "یه‌كێتی خاكی عێراق"یان تێدا جوڵاو کەوتنە هەڕەشە، بەڵام هه‌ندێكیتریان له‌ داخی شیعه‌كان ده‌ستیان به‌ دڵدا هێنا و بەهیوابوون بەمەقاشی کورد تەمبێی خۆ سەپاندنی شیعە بکرێت و ئەوانیش بڕۆن بەرەو پرۆژەی هەرێمی سوننە.


لەناو ناوەندی شیعەدا بەرەی "راستڕە" ـە کان کە نوری مالیكی، حەنان فه‌تلاوی، باڵه‌ ئێرانییه‌كانی حه‌شد "بەدرو عەسایب" لەگەڵ هه‌ڵۆكانی حیزبی ده‌عوه‌ نوێنەرایەتیان دەکرد، ته‌پڵی شه‌ڕیان لێداو کەوتنە گوشارکردن بۆ ئەوەی حەیدەر عه‌بادی سەرۆک وەزیران تێوه‌ بگلێت له‌ جوڵاندنی سوپاو حه‌شدی شه‌عبی بۆ سنوره‌كانی هەرێم، له‌پاش ئه‌وه‌ په‌لاماردان و شەڕ ده‌ست پێ بكات. له‌م نێوه‌نده‌شدا هەندێ سیناریۆ ئاشکرا کران لەوانەش هێرشی سوپا بۆ كۆنتڕۆڵكردنه‌وه‌ی كۆمپانیای نه‌وتی باكور له‌ كه‌ركوك، به‌ڵام لە ترسی به‌ره‌نگاری كوردو لەچاوەڕوانی ڕوون بونەوەی کاردانەوە گریمانکراوەکانی کۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا، ئەم گوشارە لەرۆژانی یەکەمی پاش ریفراندۆم، سەری نەگرت. هەندێ لایەنی کوردییش بەمە تێکەوتن و تێپەڕاندنی مەترسییەکانی ریفراندۆمیان راگەیاند.


ئەو بەرە شیعەیەی له‌گه‌ڵ شه‌ڕ نەبوون به‌ هیوای ئەوە بوون بەغدا له‌ ڕێی ئه‌نقه‌ره‌وه‌ ده‌روازه‌ی سه‌ره‌كی سنووری توركیا له‌ خاپور و فڕۆكه‌خانه‌كانی هەولێرو سلێمانی کۆنتڕۆل بکات، بەمەش هه‌رێم بکاتە بەبەشێک لەبەغدا، بۆ ئه‌وه‌ی کورد چیتر زاتی داواکردنی سه‌ربه‌خۆیی نه‌كات، بۆ سنورەکانی ئێرانیش عەینی شت. هەر له‌م میانه‌یه‌شدا حکومەتی عێڕاق فرمانی دەرکرد بۆ ته‌نسیبكردنی زیاتر له‌ چل فه‌رمانبه‌ری گومرگ بۆ ده‌روازه‌ی ئیبراهیم خه‌لیل، به‌ هیوای ئه‌وه‌ی ئه‌نقه‌ره‌ ته‌نهاو ته‌نها مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌ بكات. بەتوندیش فڕۆکەخانەکانی هەولێرو سلێمانی داخستبوو، هاوکات لەگەڵ داخستنی مەرزەکان لەلایەن ئێرانەوە.

،،

لە رۆژگارەکانی نیوەی یەکەمی مانگی ئۆکتۆبەردا، بەغدا لەهه‌ڵوێستی توندی ئه‌نقه‌ره‌، تاران، واشنتۆن، ئه‌وروپاو وڵاتانی كه‌نداو، دڵنیا بوویەوە کە لەگەڵ گێڕانەوەی کورددان بۆ قۆناغی پێش 2003، بەتایبەت هی مەکگۆرک و تیلەرسۆن، بۆیە هیچ ترسی کاردانەوەو گوشاری نێودەوڵەتییان نەماو لەپێگەی هێزەوە کەوتنە جێبەجێکردنی پلانە سیاسی و سەربازییەکان


لەنێوان ئەم دوو بەرەیەشدا، لەبەغدا مقۆ مقۆیەک هاتە ئاراوە کە ناكرێت هه‌مو كورد باجی ریفراندۆم بدەن، به‌تایبه‌ت بەرەیەکی لەسەر کات و ساتی هەنگاوەکە رازی نەبووە "کەمپینی نەخێر"، هەروەها هه‌ندێك رێژەی سەیری بایکۆت لەسلێمانی و هەڵەبجە دەرکەوتن کە جێگەی سەرسوڕمان بوون بۆ ئەم شارانە کە رەمزیەتی مێژوییان هەیە، بەم هۆیەشەوە مشتومڕ هاتە ئاراوە چۆن کارێک بکەن، نه‌بێته‌ هۆی سزای به‌ كۆمه‌ڵ بۆ هەموو کورد، به‌و پێیه‌ی جیهان ئه‌وه‌ قبوڵ ناكات و بیرۆکەیەک گەڵاڵە بوو کە سلێمانی بکەنە سەنتەری هەرێم لەبری هەولێر، بەڵام ئەوە سەری نەگرت و نەکرا فڕۆکەخانەی ئەم شارە بەتەنها بکەنەوە.


لە رۆژگارەکانی نیوەی یەکەمی مانگی ئۆکتۆبەردا، بەغدا لەهه‌ڵوێستی توندی ئه‌نقه‌ره‌، تاران، واشنتۆن، ئه‌وروپاو وڵاتانی كه‌نداو، دڵنیا بوویەوە کە لەگەڵ گێڕانەوەی کورددان بۆ قۆناغی پێش 2003، بەتایبەت هی مەکگۆرک و تیلەرسۆن، بۆیە هیچ ترسی کاردانەوەو گوشاری نێودەوڵەتییان نەماو لەپێگەی هێزەوە کەوتنە جێبەجێکردنی پلانە سیاسی و سەربازییەکان، کە بەشێکیان دروستکردنی درزو کەلێن بوو لەو هێزەی بڕیاربوو بەرگری لەکەرکوک بکات، ئەمەش دواتر بە "رووداوەکانی 16 ئۆکتۆبەر" ناسرا.


هەرچەندە عەبادی کەسێکی شەڕخواز نەبوو، بەڵام کەوت بەسەر واقیعێکی تاڵ و گوشارێکی گەورەدا، هەموو ئەو دەسکەوتانەی بەدەستی هێنابوون لە شەڕی داعش و لە ماوەی سێ ساڵی ویلایەتەکەیدا، هەر هەموویان کەوتنە سەر مەحەک و بەردەم مەترسی سفر بوونەوە، ئەگەر هەنگاوی کردەیی نەنایە دژی هەرێمی کوردستان. ئەوکاتیش ناوبراو مەست بوو بە ویلایەتی دووەم و بەگەرمی کاری بۆ دەکردو لای خۆی وای دانابوو کە نیمچە مسۆگەرە، رکابەرە شیعەکانیشی لەخوایان دەویست و شاگەشکە بوون هەروا بەتەماشاکەر بمێنێتەوە بۆ ئەوەی قسەکەیان بەراست بگەڕایە کە ئەبو یوسر کەسێکی ڕاڕاو لاوازەو بەکەڵکی ئەوە نایەت ببێتە سەرۆک وەزیرانی وڵاتێکی ئاڵۆزی وەک عێراق.

،،


هەرچەندە عەبادی کەسێکی شەڕخواز نەبوو، بەڵام کەوت بەسەر واقیعێکی تاڵ و گوشارێکی گەورەدا، هەموو ئەو دەسکەوتانەی بەدەستی هێنابوون لە شەڕی داعش و لە ماوەی سێ ساڵی ویلایەتەکەیدا، هەر هەموویان کەوتنە سەر مەحەک و بەردەم مەترسی سفر بوونەوە


بەم پێیەش ئەوەی بەکورد کرا بەهاندان و پلانی مالیکی و عامری و تەنانەت سەدر ـ یش بوو کە بەیانێکی زۆر توندی دەرکرد، بەڵام جێبەجێکردنەکەی سپێردرا بەعەبادی بەو پێیەی سەرۆک وەزیران و فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکان بوو، لەکۆتایشدا عەبادی لەشەقامی شیعە هیچی نەبردەوە لەپای لەقاڵبدانی هەرێم و گیڕانەوەی بۆ ئامێزی بەغدا ، بەتایبەت کەرکوک کە گرنگییەکەی نایەتە باسکردن بۆ بەغدا لەگەڵ شەنگال و دەشتی نەینەوا، لەهەڵبژاردنی 12 ئایار لیستەکەی عەبادی بەپلەی سێیەم هات و خۆشی تەنها 59 هەزار دەنگی لەبەغدا هێنا. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا عەبادی لەلای کورد بێزرا، دواتریش هەرچی هەوڵیدا بە ناردنی 317 ملیار دیناری مانگانە کەمێک وێنەی چڕژبووی خۆی راست بکاتەوە، بەڵام تازە کار لەکار ترازاو ئێستە ئەو هێزە کوردیانەی دەچن بۆ بەغدا بەدڵ و گیان هەر مالیکی و عامرییان مەبەستەو بەساردییەک و وەک پرۆتۆکۆلیش سەرێک دەدەن لەسەرۆک وەزیران.

 

author photo

نوسەر و ڕۆژنامەنوس