هه‌ره‌سهێنانی ئابووری هه‌رێمی كوردستان

‎لە خه‌ونی دوبەیەوە بۆ واقعی سۆماڵ

هه‌ره‌سهێنانی ئابووری هه‌رێمی كوردستان

582 خوێندراوەتەوە

ئه‌یوب حه‌سه‌ن
ئابوریناس

دۆڕاندن به‌ درێژایی مێژوو یه‌كێك بووه‌ له‌ سیما دیارو ناسراوه‌كانی شۆڕش‌و حوكمڕانی هه‌رێمی كوردستان، نەك هەرئەوەی بونی هەیە له‌ كۆی پرسه‌كاندا! بەڵكو هەمیشە وەك ڕیاڵێكی ناسراو و بەرجەستەیە، حیزبی كوردی خاوەنی ئەم ڕواڵه‌ته‌یه‌، لە كۆیی ئەكتەكانیدا، سیاسی، كۆمەڵایەتی، و ئابوریش وەك دۆڕانێكی تر بوونی هەیە.

   
‎غیابی عه‌قڵیه‌تی ئابوری له‌ پرسه‌ ئابورییه‌كاندا به‌ ڕوونی دیاره‌، ئه‌مه‌ خولیایه‌كی دیكه‌ی حیزبی كوردییه‌ كه‌ هیچ كات وه‌ك خاوه‌ن مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ هیچ پرسێكی ئه‌م كایه‌دا نه‌كردووه‌، به‌ڵكو هه‌میشه‌ خۆی له‌ به‌رگی مافیاو بازرگاندا ده‌رخستوه بۆ ئابوری هه‌رێم‌.

بەم خوێندنەوەیە بنەمای هیچ جوڵەیەكی ئابوری هەرێم باگراوندێكی زانستی نییه‌، بگرە كایە ئابورییەكان بە سیاسەتێكی خواستراو خاڵیبون لەو توێژەی كە بەرمەبنایی ئەم زانستەن، گەر تاك‌و تەراش شتێكی لەم چەشنە بوونی هەبووبێت، ڕەنگە كائینێكی حیزبی بێت كە هەڵگری دونیا بینییەكی كورتی حیزبی‌و بنەماڵەییه‌.

،،

لە جەنگی ئابوری بەغدادو هەرێمدا، دۆڕاوی ئابوری هەرێمبوو، لە دەرئەنجامی پەیڕەوكردنی سیاسەتێكی نادیارو نا ڕێكخراوی حیزبی‌و بنه‌ماڵه‌یی،


‎دۆڕانی ئابوری هەرێم، دوو گۆشە نیگایی خوێندنەوەی هەیە، گۆشەیەك لەسەر ئاستی دەرەكی‌و گۆشەیەكی دی ناوخۆیی. هەرچی پەیوەستە بە دونیایی دەرەوە دۆڕانێكە لەسەر ئاستی نەخوێندەواری ئابوریی دەسەڵاتدارنی هەرێمه‌، نەخوێندەواری ئابوریی بەمانایی هەژاربوون لە بەردەم پرسە نیشتیمانیەكانداو دەوڵەمەندی بە ڕووە حیزبیەكەیدا.


‎لە جەنگی ئابوری بەغدادو هەرێمدا، دۆڕاوی ئابوری هەرێمبوو، لە دەرئەنجامی پەیڕەوكردنی سیاسەتێكی نادیارو نا ڕێكخراوی حیزبی‌و بنه‌ماڵه‌یی، دوایی بڕینی بودجە هەرێم دەكەوێتە بەردەم مەرگی ئابوری، له بەرامبەر سیاسەتی ئابوری ئێران و توركیاشدا هەر هەمان ئەزموونی هەیە، هەر زوو بەرهەمی ناوخۆیی‌و ئەو پیشەسازیە لاوازەشی كە هەیبوو لە بەردەم كاڵایی بیانیدا كۆتایی پێهات.


لە بەرامبەر سیاسەتی كۆمپانیاكانی نەوتیشدا، بوو بە ژێر قەرزی كۆمپانیاكانی نەوتەوە، جگە لەوەش پلانێكی تری حكومەتی هەرێم قەرزی دەرەكی بوو بە شێوەی نەخت، لەم كایەشدا جگە لە قەرزەكە سوودی قەرزەكەش دەكەوێتە سەر شانی، ڕەنگە ماوەی چەند ساڵێك سودی قەرزەكە یەكسان بێتەوە بە قەرزەكە لە بڕەكەیدا.
‎دواتر لە ئاستی ناوخۆییدا هەرێم لەبەر كۆمەڵە ئەكتێكی وێرانكاریی‌و دوژمنكارانەی بەرپرسەكان (یەكێتی و پارتی) دا دەبێت بە فەزایەكی تەواو وێران، ئەم ناوچەیە بە خوێندنەوەی ئابوری نەك بوونی نیە! بەڵكو لەسەر نەخشەی ئابوریش جگە لە وجودی بازاڕی بۆ ساغكردنەوە هیچ تەعبیرێكی تر وەرناگرێت، لەگەڵ پانتاییەك بۆ بەرهەمهێنانی نەوت، بەڵام بۆ بەرژەوەندی كۆمپانیاو حیزب‌و مافیا ئابورییەكانی هەرێم.


‎دۆڕانی ئابوری نەك بەتەنها بەرجەستەكەری قەیرانی (دارایی و ئابوری)ین، بەڵكو گرفتەكەی هەرێم قورسترە لە قەیران، لە ئێستادا لە ناو دۆخێكی نا ئابوریدایە، یان دۆخی هەرەس و داڕمانی ئابوری كە ئێستا بە كرداری لە ناو بازنەی ئەم قۆناغەداین.

،،

دۆڕانی ئابوری نەك بەتەنها بەرجەستەكەری قەیرانی (دارایی و ئابوری)ین، بەڵكو گرفتەكەی هەرێم قورسترە لە قەیران، لە ئێستادا لە ناو دۆخێكی نا ئابوریدایە، یان دۆخی هەرەس و داڕمانی ئابوری كە ئێستا بە كرداری لە ناو بازنەی ئەم قۆناغەداین.


‎پێشتر مانفێستی ئابوری هەرێم، ئەو تایتڵەی كە هیچ جێگایەك نەبوو تێیدا نمایش نەكرێت، تایتڵی [بەدوبەیی كردنی هەرێم]بوو، بەڵام كۆی خوێندوەكان واقعی نەبوون، بەڵكو بەدوبەی كردن وەهمێكی پەتی‌و بێكەڵك بوو، لە بنەڕەتدا خوێندەوەكە لەسەر بنەمایی بەرزبونەوەی باڵە خانەكان بوو، نەك خوێندنەوەیەكی جدیی بۆ ئابوری هەرێم.

ئەم شڕۆڤەیە دەستكەوتێكی هەڵبژاردنبوو، له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌م شیكاریه‌ گوتاری خوێنده‌واری حیزبی و نه‌فه‌سی نوسینی وه‌همگه‌رایی بوو، توانرا ئه‌م خه‌ونه‌ وه‌ك كارتێكی هه‌ڵبژاردن و سه‌ردێڕی چه‌ند ڕۆژنامه‌و گۆڤارو چه‌ند چه‌له‌حانه‌یه‌كی ته‌له‌فزیۆنی پێ سازبكه‌ن. بەڵام هێشتا قسەكردن لەسەر وەهمی دوبەی بەردەوامە كه‌چی لە واقعی سۆماڵداین.

‎حەقیقەتی مێژویی ئابوری هەرێم بە سۆماڵیبونە نەك دوبەی، لە زۆر جێگادا بەر فۆڕمی ئابوری سۆماڵ دەكەوین، بەڵام بەر فۆڕمی دوبەی بوون ناكەوین. هیچ ئاماژەیەكی ئابوری هەیە لەهەرێمدا لە شیكاری واقعی سۆماڵ دورمانبخاتەوە؟ به‌دڵنیایه‌وه‌ وه‌ڵامه‌كه‌ی نه‌خێره‌. ڕێژەی بێكاری لە سۆماڵدا 75%، و هەژاریش ڕێژەكەی لەسەدا 80%، و ناوەندنیی داهاتی ڕۆژانەی تاك كەمترە لە دوو دۆلار. بەڵام ڕێژەی هەژاری لە دوبه‌یی سفرەو ڕێژەی بێكاریش 0.4%، بەڵام حكومەتی ئەو وڵاتە پلانێكی زانستی هه‌یه‌ بۆ بەیەكجاری سڕینەوەی بێكاری لەو وڵاتەدا. هه‌رچی داهاتی ڕۆژانەی تاكه‌ لە دوبەی بەرزترینە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.


داتاكان لەم سێ بوارەدا لە هەرێمدا دروست نین، چونكە گەر ڕێژەی هەژاری وەرگرین ئەوا ئێستا زۆرێك لە فەرمانبەر و مامۆستایان كە ژمارەكە یەك ملێون و چوارسەد هەزار موچە خۆرە لە دۆخی هەژاریدان سه‌ره‌ڕای ئه‌و كرێكارانه‌ی كه‌ به‌هۆی قه‌یرانه‌كانه‌وه‌ كاره‌كانیان له‌ده‌ستداوه‌و بێكارن.


ئه‌گەرداهاتی ڕۆژانە له‌ مووچه‌ وەربگرین، ڕەنگە ئەو دوو تێكڕایە دور نەبن، ڕێژەی بێكاریش گەر هەژماركرێت ڕەنگە جیاوزایەكە هێندە گەورە نەبێت توشی سەرسوڕمانمان بكات.


‎لە دەوڵەمەندی دەرامەتی سروشتی‌و ئابوریدا دەكرێت بەراوردی هەرێمی كوردستان و دوبەی بكرێت، بەڵام لە گوزەران و ئابوریدا نا. بە پێچەوانەوە لە گوزەراندا دەكرێت زۆر نزیكبوبینەوە لە سۆماڵ.

،،

لە دەوڵەمەندی دەرامەتی سروشتی‌و ئابوریدا دەكرێت بەراوردی هەرێمی كوردستان و دوبەی بكرێت، بەڵام لە گوزەران و ئابوریدا نا. بە پێچەوانەوە لە گوزەراندا دەكرێت زۆر نزیكبوبینەوە لە سۆماڵ


له‌ بنه‌ڕه‌تدا مانفێستی به‌دوبه‌ی بوون پڕه‌ له‌ شیكاری نامۆ، نه‌ك هه‌ر له‌سه‌ر ئاستی ئابوری، له‌سه‌ر ئاستی سیاسیش، چونكه‌ له‌وێدا كۆمه‌ڵه‌ پرانسیپێكی ئابوری ڕۆڵده‌گێڕن كه‌ ده‌لاله‌ته‌ له‌ دونیابینیه‌كی تر بۆ ئابوری. به‌ڵام له‌ هه‌رێمدا هیچ خوێندنه‌وه‌یه‌كی جدی له‌سه‌ر ئه‌و كاره‌ نه‌وه‌ستاوه‌، بگڕه‌ جێگای بڕیارو سیاسه‌تی ئابوری هه‌رێم ده‌كه‌وێته‌ هه‌ناوی حیزب‌و بنه‌ماڵه‌و دیوه‌خانه‌كان، ئه‌م ئه‌كته‌ چه‌نده‌ نامۆیه‌ به‌ دونیاو سیاسه‌تی ئابوری ئه‌مڕۆ.

ناوبازاڕی سلێمانی


دۆڕاندنی ئه‌م كایه‌ی ئابوری هه‌رێم به‌رپرسه‌كان هه‌مان ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌به‌ر كۆمه‌ڵێك تاوانی ئابوری (سپیكردنه‌وه‌ی پاره‌، و قاجاغچێتی، و مافیایی ئابوری، كۆمپانیایی حیزبی، ...) هیچ كات له‌ بیری پرۆسه‌یه‌كی گه‌وره‌تری ئابوریدا نه‌بوون، ئه‌مه‌ ده‌كرێت وه‌ك واقعی حكومداری كوردستان تا به‌ سۆماڵی گه‌یاندن ڕاستیرین حه‌قیقه‌تی مێژووی حكومداری سه‌ركرده‌كانی باشوری كوردستان بێت.


به‌ڵام هیچكات بیر له‌ ده‌رهاویشته‌ مه‌ترسیداره‌كانی دۆڕانی ئابوری نه‌كراوه‌ته‌وه‌، چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌وانه‌ی حكومڕانی هه‌رێم ده‌كه‌ن، له‌ ناو واقعی قه‌یرانه‌كاندا ناژین، یان له‌ هه‌ساره‌یه‌ك ده‌ژین كه‌ دوره‌ له‌م پارچه‌ زه‌ویه‌ی ئێمه‌.


‎ ئەوەی كە پێویستە ئێستا بیزانین وەهمی دوبەی چەندە دورەو واقعی سۆماڵ چەند نزیك، عەقڵیەتی حكومڕانی بەرپرسانی هەرێم لە سۆماڵەوە چەند نزیك و لە دوبەیەوە چەند دوور، بە كرداری گەیشتن بە سۆماڵ، حەقی فیكری ئابوریی سیاسیەكانی كوردستان ئه‌و فه‌زا پڕ قه‌یران و وێرانه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ئێستا تێدا ده‌ژین، چینێكی سیاسی به‌م شێوه‌یه‌، ناكرێت خه‌ونی گه‌وره‌ی ئابوریان له‌سه‌ر بنیات بنرێت.

 

author photo

ئابوریناس